H documenta 14 και το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) ανακοινώνουν τη συνεργασία τους

Κατά τη συνέντευξη Τύπου που δόθηκε στο Μουσείο Fridericianum του Κάσελ, το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Ελλάδας (ΕΜΣΤ) και η documenta 14 παρουσίασαν τις πτυχές της συνεργασίας τους στις πόλεις όπου εδρεύουν τα δύο ιδρύματα. Η Κατερίνα Κοσκινά (Διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης) και ο Adam Szymczyk (Καλλιτεχνικός Διευθυντής της documenta 14) ανακοίνωσαν ότι η documenta 14 θα φιλοξενηθεί στο ΕΜΣΤ το οποίο και θα αποτελέσει τον μεγαλύτερο εκθεσιακό χώρο της διοργάνωσης. Με τη σειρά της, η documenta 14 θα φιλοξενήσει τμήμα της μουσειολογικής μελέτης της μόνιμης συλλογής του ΕΜΣΤ με έργα από την ελληνική και διεθνή σύγχρονη τέχνη στο Fridericianum του Κάσελ, πριν από τα επίσημα εγκαίνιά του στην Αθήνα, αργότερα μέσα στη χρονιά.

Στον πυρήνα αυτής της συνεργασίας βρίσκεται ένας κοινός προβληματισμός: Πώς μπορούν η τέχνη και οι θεσμοί της να επιτελέσουν το δημόσιο και κοινωφελές έργο τους; Από την ίδρυσή του το 2000, το ΕΜΣΤ έχει συλλέξει έργα Ελλήνων και διεθνών καλλιτεχνών από τη μεταπολεμική περίοδο μέχρι σήμερα. Τα προηγούμενα χρόνια, έργα από τη διαρκώς εμπλουτιζόμενη συλλογή του μουσείου παρουσιάστηκαν στο πλαίσιο εκθέσεων που έγιναν σε διάφορους χώρους όπως το Μέγαρο Μουσικής και το Ωδείο Αθηνών καθώς και σε δημόσιο χώρο, σε μια προσπάθεια να δημοσιοποιηθούν το μουσείο και η συλλογή του παρά τις υφιστάμενες αντιξοότητες. Παράλληλα συνεχίζονταν οι προετοιμασίες για την τελική μεταφορά του μουσείου στη μόνιμη έδρα του στο χώρο της πρώην ζυθοποιίας Φιξ στη λεωφόρο Συγγρού. Η μεταφορά πραγματοποιήθηκε το 2015 και το πλάνο να ανοίξει οριστικά τις πόρτες του αυτό το κατ’ εξοχήν δημόσιο ίδρυμα –καθιστώντας το κτήριο, τη συλλογή του και το πρόγραμμα των εκθέσεων προσβάσιμο από όλους τους κατοίκους και επισκέπτες της Αθήνας– εγκαινιάστηκε με το πρόγραμμα «Το ΕΜΣΤ στον κόσμο». Παρά τα μέτρα λιτότητας, το ΕΜΣΤ κατάφερε να συνάψει συνεργασίες παρουσιάζοντας τη συλλογή του σε διάλογο με έργα άλλων διεθνών μουσείων και θεσμών. Χτίζοντας πάνω στη νομαδική του λειτουργία, το ΕΜΣΤ αναζωογονεί το κτήριο Φιξ με ένα δυναμικό πρόγραμμα, ενώ ταυτόχρονα εκλαμβάνει την παρούσα στιγμή ως μια ιστορική ευκαιρία να αναλογιστεί δημόσια τι σημαίνει στις μέρες μας η δημιουργία ενός σύγχρονου μουσείου.

Η δυνατότητα διοργάνωσης από την documenta μιας έκθεσης που βρίσκεται στην αιχμή της σύγχρονης τέχνης και θεωρίας, συντηρείται από τις σταθερές συνεισφορές δημόσιων χορηγών όπως ο Δήμος του Κάσελ, το κρατίδιο της Έσσης και το Ομοσπονδιακό Ίδρυμα Πολιτισμού της Γερμανίας. Η ιστορία της έκθεσης όμως απεικονίζει την ιδεολογική εξέλιξη ενός Δυτικογερμανικού θεσμού ο οποίος μετά το 1989 μεταμορφώθηκε προκειμένου να συμπεριλάβει την παγκόσμια τέχνη, έως την παρούσα στιγμή κατά την οποία θα πρέπει να υπολογιστεί προσεκτικά η σχέση της έκθεσης με την διεθνή αγορά της τέχνης, ο οικονομικός αντίκτυπός της στην πόλη του Κάσελ και η προσβασιμότητά της στο ευρύ κοινό έναντι της αναγκαιότητας να υποστηριχθεί περαιτέρω ο προϋπολογισμός της έκθεσης μέσω των εσόδων από τα εισιτήρια. Η documenta καλείται να απαντήσει στο κρίσιμο ερώτημα σχετικά με το τι σημαίνει δημόσιο προϊόν στις μέρες μας, σε όλα τα επίπεδα – καλλιτεχνικό, πολιτικό και οικονομικό. Η πρόταση του Adam Szymczyk να διοργανωθεί από κοινού η documenta 14 στην Αθήνα και στο Κάσελ, επανεξετάζει τη θέση αυτού του θεσμού αντιστρέφοντας τον συνηθισμένο μέχρι τώρα ρόλο του οικοδεσπότη, με τη διοργάνωση μιας έκθεσης στο πλαίσιο της οποίας θα αποτελεί τον φιλοξενούμενο με την προοπτική ενός αμοιβαίου «μαθήματος από την Αθήνα».

Η έκθεση του ΕΜΣΤ στο Fridericianum του Κάσελ κατά τη διάρκεια της documenta 14 σηματοδοτεί την πρώτη φορά που η συλλογή του μουσείου παρουσιάζεται στη Γερμανία. Η προσέγγιση της Κατερίνας Κοσκινά και της ομάδας επιμελητών του ΕΜΣΤ εξετάζει τη συλλογή στο πλαίσιο της μακράς ιστορίας του Fridericianum που ιδρύθηκε το 1779 ως το πρώτο δημόσιο μουσείο στην ηπειρωτική Ευρώπη και της λειτουργίας του ως βιβλιοθήκη, ως σύγχρονος εκθεσιακός χώρος και, φυσικά, ως γενέτειρα –εν μέσω ερειπίων– της documenta το 1955. Επιπλέον, η ιστορία του Fridericianum ως έδρα του Κοινοβουλίου του βραχύβιου Βασιλείου της Βεστφαλίας (1807-1813) – πρώτη εκδήλωση κοινοβουλευτικής αντιπροσώπευσης στην ιστορία της Γερμανίας– λειτουργεί ως κίνητρο δημοσιοποίησης της συλλογής του ΕΜΣΤ και ένταξής της στη δημόσια συζήτηση. Υπ’ αυτή την έννοια, η συλλογή μοιράζεται αφηγήσεις, αμφισβητεί επικρατούσες αντιλήψεις και ενεργοποιεί πολιτικά αντανακλαστικά μέσω της αφοσίωσής της στην συντήρηση έργων τέχνης και στην καταγραφή της διαδικασίας παραγωγής τους.

Το κτήριο του ΕΜΣΤ σχεδιάστηκε ως ζυθοποιείο το 1961 από τον οραματιστή Έλληνα αρχιτέκτονα Τάκη Ζενέτο (1926-1977) σε συνεργασία με τον Μαργαρίτη Αποστολίδη (1922-2005) – ένα μεγαλοπρεπές οριζόντιο μνημείο από μπετόν τοποθετημένο στην καρδιά του αστικού ιστού, με τις γραμμές παραγωγής ορατές από τον δρόμο. Η παρουσίαση των καλλιτεχνών της documenta 14 στο συγκεκριμένο πλαίσιο εμπνέεται από την επιθυμία κατοχύρωσης του δημόσιου και κοινωνικού χαρακτήρα της καλλιτεχνικής παραγωγής. Η παρουσίαση των έργων της documenta 14 θα απλωθεί σ΄ όλο το μήκος και πλάτος του κτηρίου αποτελώντας ένα υπόδειγμα για τις υπόλοιπες συνεργασίες με δημόσια ιδρύματα της ελληνικής πρωτεύουσας όπως η Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών ή το Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων στο Πάρκο Ελευθερίας, εκεί όπου τον Σεπτέμβριο του 2016 εγκαινιάστηκε η Βουλή των Σωμάτων –το Πρόγραμμα Δημόσιων Δράσεων της documenta 14– καθώς και εγκαταστάσεις του Μουσείου Μπενάκη, πολλοί αρχαιολογικοί χώροι, μουσεία, αρχεία, ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα, αλλά και χώροι που αντιπροσωπεύουν την εμπειρία της κουλτούρας του δρόμου.

Το κτήριο του ΕΜΣΤ και η συλλογή του μουσείου παραδίδονται στο κοινό, αλλά όχι ταυτόχρονα και όχι στον ίδιο χώρο, διατηρώντας έτσι την επαφή με τις συνθήκες του εκτοπισμού μέσα στις οποίες λειτουργούν σήμερα τόσο το ΕΜΣΤ όσο και η documenta 14.

Die documenta 14 und das National Museum of Contemporary Art, Athens (EMST) geben ihre Zusammenarbeit für Athen und Kassel bekannt

Im Fridericianum in Kassel stellten Griechenlands National Museum of Contemporary Art, Athens (EMST) und die documenta 14 in einer Pressekonferenz die verschiedenen Bereiche ihrer Zusammenarbeit vor, die sowohl die beiden Institutionen wie auch deren Gründungsstädte umfassen. Katerina Koskina (Leiterin des National Museum of Contemporary Art, Athens) und Adam Szymczyk (Künstlerischer Leiter der documenta 14) gaben bekannt, dass das EMST als größte Spielstätte der documenta 14 in Athen Gastgeber der Ausstellung sein wird. Die documenta 14 begrüßt wiederum die Sammlung des EMST im Fridericianum in Kassel und zeigt eine kuratierte Auswahl aus dessen öffentlicher Sammlung griechischer und internationaler zeitgenössischer Künstler_innen, bevor die ständige Sammlung im EMST in Athen zu einem späteren Zeitpunkt in diesem Jahr präsentiert wird.

Im Zentrum der Zusammenarbeit steht ein gemeinsames Anliegen: Wie werden Kunst und ihre Institutionen öffentlich und zu einem Teil des Gemeinwohls? Das National Museum of Contemporary Art, Athens (EMST) hat seit seiner Gründung im Jahr 2000 Werke griechischer und internationaler Künstler_innen aus den 1960er Jahren bis zur Gegenwart gesammelt. In den letzten Jahren wurden die Werke aus der wachsenden Sammlung durch Ausstellungen in zahlreichen temporären Ausstellungsorten wie Megaron – The Athens Concert Hall, Athens Conservatoire und im öffentlichen Raum kontextualisiert – ein wichtiger Schritt, um das Museum und seine Sammlung trotz der Herausforderungen, mit denen es sich konfrontiert sah, öffentlich zu machen. Währenddessen wurden Vorbereitungen für einen Umzug in den ständigen Sitz des Museums in der ehemaligen Fix-Brauerei an der Syngrou Avenue getroffen. Dieser Umzug fand 2015 statt. Mit dem Programm EMST in the World wurde und der Plan, diese zentrale öffentliche Institution vollständig zugänglich zu machen – das Gebäude, die Sammlung und die Ausstellungen für all jene zu öffnen, die in Athen leben oder die Stadt besuchen – in die Tat umgesetzt. Trotz der Folgen der Austeritätspolitik gelang es dem EMST, Kooperationen zu knüpfen, um ihre Sammlung im Dialog mit den Werken anderer internationaler Museen und Kunstinstitutionen zu zeigen. Aufbauend auf seinem nomadischen Dasein belebt das EMST das Fix-Gebäude mit einem lebhaften Programm, nutzt aber auch die historische Gelegenheit, um innezuhalten und darüber nachzudenken, was ein zeitgenössisches Museum heute bedeutet.

Die Fähigkeit der documenta, eine Ausstellung zu produzieren, die im Fokus zeitgenössischer Kunst und Theorie steht, beruht auf stabilen finanziellen Zuwendungen von öffentlichen Förderern wie der Stadt Kassel, dem Land Hessen und der Kulturstiftung des Bundes. Die Geschichte der Ausstellung lässt jedoch ihre ideologischen Fundamente als westdeutsche Institution deutlich werden, die sich nach 1989 wandelte, um globale Kunst einzubeziehen und nun die Verantwortung trägt, ihre Beziehung zum internationalen Kunstmarkt, ihre wirtschaftliche Bedeutung für die Stadt Kassel sowie die Zugänglichkeit für die Gesamtöffentlichkeit im Gegensatz zur Notwendigkeit der Budgetsicherung durch den Verkauf von Eintrittskarten abzuwägen. Für die documenta ist die Frage, was sie für die Öffentlichkeit heute auf allen Ebenen – der künstlerischen, politischen und finanziellen – bedeutet, entscheidend geworden. Adam Szymczyks Vorschlag, die documenta 14 in Athen und Kassel zu veranstalten, befragt die Stellung dieser Institution, indem die Rolle der Gastgeberin, die so sehr zur Gewohnheit geworden ist, umgekehrt und stattdessen die Ausstellung in einem Kontext entwickelt wird, in welchem sie selbst Gast ist und ihre Visitenkarte die Einladung zu einem gemeinsamen Von Athen lernen darstellt.

 

Die Sammlung des National Museum of Contemporary Art, Athens wird während der documenta 14 erstmals in Deutschland im Fridericianum gezeigt. Der Ansatz von Katerina Koskina und dem kuratorischen Team des EMST betrachtet die Sammlung im Licht der langen Geschichte des Fridericianum, das 1779 als erstes öffentliches Museum auf dem europäischen Festland gegründet wurde, dann als Bibliothek, und heute schließlich als Kunsthalle agiert, sowie selbstverständlich als Geburtsort der documenta im Jahre 1955, als das Gebäude selbst noch Ruine war. Zusätzlich dient die historische Tatsache, dass das Fridericianum auch das Parlamentsgebäude des kurzlebigen Königreichs Westphalen (1807–13) und zugleich der ersten parlamentarischen Vertretung in der Geschichte Deutschlands war, als Inspirationsquelle dafür, dort die Sammlung des EMST zu zeigen, die Gegenstand internationaler Diskussion sein wird. In diesem Sinne teilt die Sammlung Geschichten, stellt hegemoniale Geschichte und ihre Protagonist_innen in Frage und fordert durch ihr Engagement für die Erhaltung von Kunstwerken und durch das Dokumentieren ihrer Entstehung die Politik heraus.

Das Gebäude des EMST wurde 1961 von dem visionären modernistischen griechischen Architekten Takis Zenetos (1926–77) in Zusammenarbeit mit Margaritis Apostolidis (1922–2005) als Brauerei entworfen. Die Vorstellung von Künstler_innen der documenta 14 und ihrer Kunstwerke in diesem Gebäude, einem mächtigen, vierstöckigen, horizontalen Betonblock, der in das ältere Stadtbild eingesetzt wurde und dessen Fertigungsanlage von außen einsehbar ist, ist von einer ungesteuerten Ökonomie inspiriert, die Produktion, Währungen und Abläufe als immer sozial und immer öffentlich neu denkt. Die gesamte vertikale Spanne des Gebäudes steht der Präsentation der documenta 14 in Athen zur Verfügung und repräsentiert gleichermaßen exemplarisch die zahlreichen Kooperationen mit anderen öffentlichen Einrichtungen in der griechischen Hauptstadt. Zu diesen zählt die Athens School of Fine Arts (ASFA) und das Städtische Kunstzentrum Athen im Parko Eleftherias, wo das Parlament der Körper, die Öffentlichen Programme der documenta 14, im September 2016 eröffnet wurde. Zu diesen Kooperationen gehören auch verschiedene Komplexe des Benaki Museum, mehrere archäologische Stätten und Museen, Archive, Hochschulen und Orte, die ein Lernen verkörpern, das sich auf den Straßen abspielt.

Das Gebäude des EMST und die Sammlung des Museums werden öffentlich gemacht; allerdings geschieht dies nicht gleichzeitig und nicht am selben Ort, was den Bedingungen der Verschiebung entspricht, unter denen sowohl das EMST als auch die documenta 14 derzeit arbeiten.