«Ένιωθα ότι έκανα διδακτορικό στην ίδια μου την οικογένεια», εξομολογείται η ίδια, περιγράφοντας μια επίμονη διαδικασία τριών δεκαετιών που περιλάμβανε αμέτρητες ηχογραφήσεις, μελέτη αρχείων και καλλιτεχνική δημιουργία. Η ώθηση για το έργο δόθηκε από μια καθοριστική συνάντηση στο κολέγιο με τον καθηγητή της Aron Rodrigue. Όταν η Kaye τον ρώτησε για τους Εβραίους βόρεια της Θεσσαλονίκης —στην Καβάλα και τη Δράμα— η απάντηση ήταν αποκαρδιωτική: «Δεν υπάρχει τίποτα. Δεν έχει γίνει έρευνα. Πρέπει να την κάνεις μόνη σου». Αυτή η έλλειψη πληροφοριών έγινε η κινητήριος δύναμη για ένα ντοκιμαντέρ που φιλοδοξεί να ζωντανέψει μια ιστορία που κινδύνευε να σβήσει οριστικά.
Η ιστορία της εβραϊκής κοινότητας της Καβάλας
Η εβραϊκή κοινότητα της Καβάλας ήκμασε κατά την Τουρκοκρατία μέσω του εμπορίου καπνού. Oι Σεφαραδίτες, Εβραίοι της Καβάλας ενσωματώθηκαν πλήρως στην πόλη, στελεχώνοντας τόσο την εργατική τάξη των καπνεργατών όσο και την αστική τάξη των εμπόρων. Στις αρχές του 20ού αιώνα, η κοινότητα αριθμούσε πάνω από 2.000 μέλη, διαθέτοντας σχολεία και συναγωγή.
Η αντίστροφη μέτρηση ξεκίνησε το 1941 με τη βουλγαρική κατοχή. Υπό τον αντισημιτικό «Νόμο περί Προστασίας του Έθνους», οι Εβραίοι της πόλης υπέστησαν διωγμούς, δημεύσεις περιουσιών και κοινωνικό αποκλεισμό. Η μοίρα τους σφραγίστηκε τον Φεβρουάριο του 1943 με τη μυστική συμφωνία Belev-Dannecker για τον εκτοπισμό τους στα ναζιστικά στρατόπεδα θανάτου.
Η επιχείρηση εξόντωσης εκτελέστηκε τα ξημερώματα της 3ης Μαρτίου 1943. Οι βουλγαρικές αρχές συνέλαβαν 1.484 άτομα, τα οποία κρατήθηκαν υπό άθλιες συνθήκες σε καπναποθήκες της πόλης. Ακολούθησε ένα μαρτυρικό ταξίδι μέσω Δράμας και του λιμανιού Λομ στον Δούναβη, με τελικό προορισμό το στρατόπεδο εξόντωσης της Τρεμπλίνκα στην Πολωνία, από το οποίο δε γύρισε κανείς.
Κεντώντας το παρελθόν
Η έρευνα της Carolina Kaye άλλαξε πλήρως την οπτική της. «Ως παιδί, έβλεπα αυτές τις ιστορίες απόδρασης ως απίστευτα ρομαντικές.Ο παππούς μου, στο μυαλό μου, είχε σώσει τη γιαγιά μου ζητώντας της να μετακομίσει από τη βουλγαροκρατούμενη περιοχή στην ιταλοκρατούμενη, όπου κρυβόταν εκείνος. Η οικογένειά της πέθανε όλη και η δική του σώθηκε. Τότε δεν καταλάβαινα το βάθος της απώλειας που βίωσε. Δεν συνειδητοποίησα πόσο πολύ έσωσε η ίδια τον εαυτό της.», επισημαίνει μιλώντας στη Deutsche Welle η Carolina Kaye. Δεν ήταν απλώς μια γυναίκα που σώθηκε από τον αρραβωνιαστικό της, αλλά η ηρωίδα της δικής της ιστορίας που πήρε απίστευτα σκληρές αποφάσεις επιβίωσης.
Στο επίκεντρο της αφήγησης βρίσκεται η γιαγιά της σκηνοθέτιδας, η Carolina Varon (Nona Carolina). Σε μια στιγμή ακραίου κινδύνου, η νεαρή τότε Carolina πήρε τη δύσκολη απόφαση να εγκαταλείψει την οικογένειά της και να ακολουθήσει τον αγαπημένο της, δραπετεύοντας με μια βάρκα προς το Βόλο η οποία βρισκόταν υπό ιταλική κατοχή και θεωρούνταν πιο ασφαλής.
Η γιαγιά της είχε μόνο τρεις φωτογραφίες της οικογένειάς της. Τα περισσότερα αρχεία χάθηκαν, κλάπηκαν ή κάηκαν. Χρησιμοποιώντας την τέχνη του κεντήματος και του κολάζ, πέρα από εγχειρίδια και αριθμούς δημιουργεί στο ντοκιμαντέρ την εικόνα της Καβάλας εκείνης της εποχής. Τα ιστορικά στοιχεία που παρατίθενται είναι συγκλονιστικά. Το ποσοστό επιβίωσης των Εβραίων στις περιοχές υπό βουλγαρικό έλεγχο ήταν το χειρότερο σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια. «Ανακάλυψα ότι υπήρχε μόνο ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης όπου σώθηκαν οι Έλληνες Εβραίοι, και σώθηκε επειδή ένας διοικητής του στρατοπέδου, όταν ήρθαν οι Βούλγαροι για να τους παραλάβουν, είπε: «δεν υπάρχουν Έλληνες Εβραίοι εδώ, υπάρχουν μόνο Βούλγαροι Εβραίοι», αφηγείται για το πως σώθηκαν οι συγγενείς της, μια από τις πέντε οικογένειες Εβραίων που διασώθηκαν από τα βουλγαρικά στρατόπεδα συγκέντρωσης και επέστρεψαν στη Δράμα.
«Αν δεν καταλαβαίνεις από πού προέρχεσαι, δεν ξέρεις πού πας»
Η ίδια ανησυχεί για τις εβραϊκές κοινότητες σε όλο τον κόσμο που νιώθουν ανασφαλείς αυτή τη στιγμή και τονίζει την ευθύνη της μνήμης. «Η Γερμανία έχει δείξει αξιόλογη προσπάθεια να αναγνωρίσει τις ευθύνες για το σκοτεινό παρελθόν της κάτι που νομίζω η Βουλγαρία δεν έχει κάνει», αναφέρει.
«Ήθελα να φτιάξω μια πολύ «αναλογική» ταινία γιατί στην εποχή του AI, όπου τα πάντα μπορούν να είναι πλαστά, ήθελα κάτι που να μοιάζει αληθινό και απτό. Αν δεν καταλαβαίνεις από πού προέρχεσαι, δεν ξέρεις πού πας. Ελπίζω ότι με την ταινία, οι άνθρωποι θα θέλουν να μάθουν περισσότερα για τις δικές τους οικογένειες. Να είστε περίεργοι για να μάθετε», τονίζει. Το ντοκιμαντέρ εξερευνά επίσης τη σύνθετη ταυτότητα των Ελλήνων Εβραίων.Μέσα από συνεντεύξεις με μέλη της οικογένειας, τίθενται ερωτήματα για το αν ένιωθαν περισσότερο Έλληνες ή Εβραίοι, αναδεικνύοντας τη μετάβαση από την πολυπολιτισμικότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον εθνικισμό του 20ού αιώνα.
Το ντοκιμαντέρ έκανε την παγκόσμια πρεμιέρα του στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης και ακολουθούν οι προβολές στις ΗΠΑ. Υπάρχουν ήδη πλάνα για προβολές σε σχολεία, πανεπιστήμια και μουσεία, με την ελπίδα ότι οι πολύτιμες αυτές μαρτυρίες θα βρουν τη θέση τους στο νέο Μουσείο Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη.
Η Καρολίνα Κέι δίνει το δικό της μήνυμα μέσα από το ντοκιμαντέρ της: «Μέσα από όλες τις μεταναστεύσεις, τους εκτοπισμούς και τις απελάσεις που βίωσε αυτή η οικογένεια, κατάφεραν επίσης να διατηρήσουν τη χαρά και την ελπίδα μέσω του να είναι μαζί, δεμένοι».
