Οι σημερινοί κλυδωνισμοί
Με τις εικόνες του πολέμου να μας κατακλύζουν ξανά, η φράση «Ποτέ Ξανά» πράγματι δοκιμάζεται. «Αυτό δεν μειώνει το ηθικό της βάρος, αντίθετα το κάνει ακόμη πιο επιτακτικό. Οι όποιες συγκυρίες δεν ακυρώνουν το μήνυμα της Μνήμης, αλλά αναδεικνύουν πόσο μεγάλη προσπάθεια χρειάζεται, πόσο αναγκαίες είναι όλες οι πρωτοβουλίες που υλοποιούνται, όπως η Πορεία Μνήμης της Θεσσαλονίκης», επισημαίνει ο Σαλτιέλ, συνεχίζοντας: «Το Ολοκαύτωμα δεν ήταν "ένα ακόμη αποτρόπαιο αποτέλεσμα ενός πολέμου", αλλά μια προμελετημένη, βιομηχανικά οργανωμένη και ιδεολογικά θεμελιωμένη επιχείρηση εξόντωσης ενός ολόκληρου λαού, με στόχο την πλήρη εξαφάνισή του από την Ιστορία. Έχει μια ιστορική και ηθική μοναδικότητα που δεν αμφισβητείται».
Με αφορμή μια κρίση στη Μέση Ανατολή, άνθρωποι στην Ευρώπη ή στις ΗΠΑ επιτίθενται λεκτικά ή σωματικά σε Εβραίους επειδή είναι Εβραίοι. «Αυτό δεν είναι κριτική σε μια κυβέρνηση· είναι καθαρός, μασκαρεμένος αντισημιτισμός. Η κριτική στις πολιτικές του κράτους του Ισραήλ είναι απολύτως θεμιτή – όπως σε κάθε δημοκρατικό κράτος· η στοχοποίηση όμως εβραϊκών κοινοτήτων, συναγωγών, σχολείων ή απλών πολιτών, στο όνομα αυτής της κριτικής, διαλύει τη διάκριση ανάμεσα στην πολιτική διαφωνία και το μίσος για μια ολόκληρη ταυτότητα», λέει.
Η ένοχη σιωπή της Θεσσαλονίκης και η κουλτούρα μνήμης
Όπως έχει υπογραμμίσει και η Χάνα Άρεντ, τίποτα από όσα σχεδίαζε το Τρίτο Ράιχ δεν θα ήταν δυνατό χωρίς τη συνεργασία και τη συνενοχή στις κατεχόμενες χώρες. «Όταν λοιπόν μιλάμε για "ναζί", δεν μιλάμε μόνο για Γερμανούς, αλλά και για όσους συντάχθηκαν μαζί τους, είτε επειδή τους εξέφραζε η ιδεολογία τους είτε επειδή κυνηγούσαν προσωπικά οφέλη», τονίζει ο Σαλτιέλ. Τα τελευταία χρόνια έγιναν αρκετά βήματα μπροστά στο να φωτιστεί το σκοτεινό παρελθόν της Θεσσαλονίκης. «Αυτό δεν σημαίνει ότι η Θεσσαλονίκη έχει «συμφιλιωθεί» πλήρως με τη μνήμη της ανυπαρξίας αντίδρασης· σημαίνει όμως ότι είναι πολύ πιο έτοιμη απ’ ό,τι στο παρελθόν να κοιτάξει κατάματα τα δύσκολα ερωτήματα», τονίζει o Σαλτιέλ.
Το Μουσείο Ολοκαυτώματος στον Παλιό Σιδηροδρομικό Σταθμό και το Πάρκο Μνήμης στην Πλατεία Ελευθερίας γίνονται οι δύο πυλώνες ενός άξονα μνήμης για τη Θεσσαλονίκη. «Οραματιζόμαστε ένα Μουσείο όπου ο επισκέπτης δεν θα αισθάνεται απλός “τουρίστας της Ιστορίας”, αλλά, μετά την επίσκεψή του, θα νιώθει και θα συμπεριφέρεται ως ενεργός φορέας της μνήμης, Το Πάρκο Μνήμης στην Πλατεία Ελευθερίας έρχεται να δώσει μορφή σε αυτή τη δύσκολη μνήμη: όχι για να «ξανανοίξει πληγές», αλλά για να μετατρέψει το τραύμα σε δύναμη, τη θλίψη σε προοπτική», αναφέρει o Σαλτιέλ.
Το παιδί που μεγάλωσε απότομα
Γεννημένη στη Θεσσαλονίκη, η Λόλα Έιντζελ βρέθηκε στην Αθήνα το 1941, όταν ο πατέρας της, Σολομών Χασίδ, κατάλαβε ότι έπρεπε να εξαφανιστούν επειδή, ως αντιπρόσωπος γερμανικών οίκων, ήταν ήδη γνωστός στους κατακτητές. Παρά την προσπάθεια της οικογένειας να κρυφτεί με την ψεύτικη ταυτότητα «Χατζηγεωργίου», η προδοσία τούς χτύπησε την πόρτα στις 25 Μαρτίου 1944. «Η εικόνα τη στιγμή που ανοίξαμε την πόρτα και ήταν μπροστά ο Γερμανός φαντάρος, ο αξιωματικός και ο προδότης, είναι αξέχαστη», αναφέρει.
Η μετάβαση προς το άγνωστο έγινε με τα περιβόητα τρένα, μια εμπειρία που στοίχειωσε τη Λόλα για δεκαετίες. «Θυμάμαι τη μυρωδιά, την αφόρητη μυρωδιά, το κλάμα, τη βουβαμάρα αλλά και την υστερία. Ήταν μια ατμόσφαιρα φοβερή. Ο μπαμπάς μου με έπαιρνε αγκαλιά, με έβαζε στο φινιστρίνι, δεν είχε παράθυρο, μόνο κάτι εγκοπές στο ξύλο και μου έλεγε: "Λόλα, πάρε ανάσες, βαθιές ανάσες". Για πάρα πολλά χρόνια δεν άντεχα το τρένο· έπρεπε να σκεπάζω τη μύτη μου στον σταθμό», παραδέχεται σήμερα.
Μπέργκεν-Μπέλσεν: Οι «φωτογραφικές» μνήμες του τρόμου
Οι μνήμες της από το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Μπέργκεν-Μπέλζεν είναι φωτογραφικές: «Θυμάμαι τον φαντάρο με τον σκύλο γύρω-γύρω από τον λάκκο που ήταν η τουαλέτα. Ήμουν έξι χρονών. Η μητέρα μου με κρατούσε για να μην πέσω μέσα στον λάκκο. Υπήρχαν άνθρωποι που έπεφταν μέσα», αναφέρει. Η απελευθέρωση ήρθε σχεδόν από θαύμα τον Απρίλιο του 1945, όταν το τρένο τους σταμάτησε κοντά στη λίμνη του Μαγδεμβούργου. Οι Γερμανοί σκόπευαν να τους πνίξουν ρίχνοντας το τρένο στη λίμνη, όμως ο Γερμανός οδηγός αρνήθηκε να εκτελέσει τη διαταγή. «Όταν έφτασα στην Ελλάδα, 11 Σεπτεμβρίου 1945, ένιωθα να μην είμαι παιδί, αλλά „ηλικιωμένη". Ήξερα να μη ζητάω τίποτα, γιατί δεν είχαμε χρήματα, δεν είχαμε σπίτι, δεν είχαμε τίποτα». Μετά από πολλά χρόνια πήγε για δουλειά στην Γερμανία και φτάνοντας στο σταθμό της Βόννης αντίκρισε ένα φαντάρο με σκύλο. «Είπα στον άντρα μου πάμε πίσω. Μου έκανε πολύ κακό αυτή η εικόνα που είχα ζήσει».
Το μάθημα που η ανθρωπότητα αρνείται να μάθει
Κάθε χρόνο η Λόλα Άντζελ, είναι πιστή στο ραντεβού της με την πορεία μνήμης «Ποτέ Ξανά, Θεσσαλονίκη – Αουσβιτς». Μια καλή ευκαιρία για να δει από κοντά τα εφτά εγγόνια και εφτά της δισέγγονα στη Θεσσαλονίκη. Για το Ολοκαύτωμα επισημαίνει με πικρία: «Στην Ελλάδα δεν διδάσκεται καθόλου στα σχολεία, το βάζουμε κάτω από το χαλί. Σε ένα γυμνάσιο της Κυψέλης το 2024 λέχθηκε το απίστευτο στα παιδιά ότι το γνώρισμα των Εβραίων είναι η φιλαργυρία και η γαμψή μύτη».
Κοιτάζοντας τη σημερινή γεωπολιτική αστάθεια, νιώθει θυμό για την απληστία των ισχυρών. «Αν η ανθρωπότητα είχε μνήμη, δεν θα έκανε άλλο πόλεμο. Αυτή η απληστία των „μεγάλων" βάζει τους λαούς να πολεμάνε για τα συμφέροντά τους. Με θυμώνει που δεν σκέφτονται τον λαό, αλλά την προσωπική τους δόξα», λέει χαρακτηριστικά.
