Η γλωσσική δοκιμασία της Δημοκρατίας
Η εμμονή στη μονογλωσσία, για τον καθηγητή Χανς Γιούργκεν Κρουμ, αποτελεί επικίνδυνο αποκλεισμό. Ως παράδειγμα φέρνει την πρωτεύουσα της Αυστρίας: «Στη Βιέννη, το 35% του πληθυσμού σε ηλικία ψήφου δεν έχει δικαίωμα συμμετοχής στις εκλογές, επειδή αποτυγχάνει σε μια γλωσσική εξέταση». Ο ίδιος ξεκαθαρίζει: «Φυσικά πιστεύω ότι πρέπει να μάθουν σωστά γερμανικά. Αλλά να εξαρτάται το δικαίωμα ψήφου από αυτό, το θεωρώ κοινωνικοπολιτικά καταστροφικό. Μετά μην αναρωτιόμαστε αν οι νέοι άνθρωποι οδηγούνται στην εγκληματικότητα, όταν δεν τους αποδέχεται η κοινωνία».
Όπως επισημαίνει μιλώντας στην Deutsche Welle, η αποδοχή της γλώσσας συνδέεται άρρηκτα με την κοινωνική ευθύνη: «Όποιος δεν αισθάνεται ότι του απευθύνονται, δεν αλληλεπιδρά και σε τίποτα». Όσο για τις ευρωπαϊκές τάσεις «γλωσσικού εθνικισμού», όπου η γνώση της επίσημης γλώσσας θεωρείται το μόνο αποδεκτό, υπογραμμίζει: «Με την υποτίμηση της μητρικής γλώσσας των μεταναστών ή των μειονοτήτων, υποτιμάς και τους ίδιους τους ανθρώπους. Υπάρχουν επιστημονικές μελέτες που λένε ότι με την αποδοχή των γλωσσών αυξάνεται η κοινωνική ευθύνη των ανθρώπων».
Η μερική γλωσσική προστασία στην Ευρώπη
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, βάσει των θεμελιωδών αρχών της, προστατεύει όλες τις εθνικές γλώσσες των κρατών-μελών της και τις γλώσσες των αυτόχθονων μειονοτήτων. «Εξαιρούνται οι λεγόμενες "νέες μειονότητες", οι οποίες βέβαια δεν είναι πια καθόλου νέες. Ένας Πολωνός, μια Ιταλίδα, ένας Πορτογάλος δεν χρειάζεται να περάσουν από εξετάσεις γερμανικών στη Γερμανία. Απολαμβάνουν την ευρωπαϊκή ελεύθερη κυκλοφορία. Προστατεύονται τα σορβικά και τα δανέζικα, αλλά όχι η μεγάλη κοινότητα των τουρκόφωνων. Αυτό αποτελεί μια δύσκολα αποδεκτή αδικία για αυτούς τους ανθρώπους». O ίδιος πιστεύει ότι αυτό συμβάλλει στην απροθυμία των νεότερων μεταναστών να μάθουν γερμανικά. «Αισθάνονται ότι δεν τους θέλουν ή, στην καλύτερη περίπτωση, τους θέλουν μόνο ως εργατικό δυναμικό, αλλά τίποτα περισσότερο, με τον εξαναγκασμό: μάθετε σωστά γερμανικά», τονίζει.
Η Ευρώπη βρισκόταν στον δρόμο του να κατανοήσει τον εαυτό της ως μια πολυγλωσσική, πολυεθνική κοινότητα. «Υπάρχει ισχυρή τάση επιμέρους ευρωπαϊκές χώρες να επιστρέφουν έντονα σε έναν εθνικισμό της εθνικής γλώσσας. Προεκλογικά συνθήματα από λαϊκιστικά κόμματα λένε: Πρέπει να μιλούν τη γλώσσα μας. Θέλουμε να καταλαβαίνουμε τι λένε».
Εντυπωσιακά ιστορικά παραδείγματα
Στον Μεσαίωνα μιλιούνταν 30, 40 γλώσσες σε όλες τις μεγάλες πόλεις. «Οι γονείς έστελναν εσκεμμένα τα παιδιά τους σε αγροκτήματα όπου κυριαρχούσαν άλλες γλώσσες για ένα ή δύο χρόνια, προκειμένου να επιστρέψουν πολίτες του κόσμου, ικανοί να διεξάγουν εμπόριο και να επικοινωνούν στο πολυπολιτισμικό περιβάλλον της αγοράς», επισημαίνει ο καθηγητής Κρουμ.
Η πολυγλωσσία στο παρελθόν θεωρούνταν πηγή σταθερότητας, και όχι απειλή. «Στον στρατό των Αψβούργων αν σε ένα σύνταγμα το 20% των στρατιωτών μιλούσε μια άλλη γλώσσα, τότε αυτή γινόταν αυτόματα πρόσθετη γλώσσα του συντάγματος, δίπλα στα γερμανικά. Οι Αψβούργοι τότε μετέφραζαν κάθε στρατιωτική διαταγή σε δώδεκα γλώσσες. Ένας πολυεθνικός στρατός που λειτούργησε, επειδή όλοι αισθάνονταν ότι τους υπολογίζουν. Αν είχαν δώσει σε αυτούς τους στρατιώτες μια διαταγή σε μια ακατανόητη γλώσσα, θα έπρεπε πρώτα να μεσολαβήσουν διερμηνείς, και αυτό δεν θα λειτουργούσε ποτέ», λέει. Για τον ίδιο, τα σύγχρονα παραδείγματα του Νοτίου Τιρόλου και του Βελγίου δείχνουν το δρόμο της γλωσσικής ελευθερίας σήμερα.
Τι πρέπει να κάνει ο σημερινός δάσκαλος;
Τι θα έλεγε σε έναν νέο δάσκαλο που μπαίνει σήμερα σε μια τάξη με παιδιά από πέντε διαφορετικές χώρες; «Να ρωτήσει τα παιδιά ποιες γλώσσες φέρνουν ήδη μαζί τους. Να φροντίσει τα παιδιά να αλληλεπιδράσουν μεταξύ τους γρήγορα στη νέα γλώσσα. Να τους πει "θα τα καταφέρετε, δοκιμάστε το" και να προσφέρει ευκαιρίες γι' αυτό».
Η μητρική γλώσσα δεν είναι εμπόδιο, αλλά σύμμαχος: «Όταν θέλει κανείς να μάθει μια νέα γλώσσα, αυτό λειτουργεί καλύτερα όταν χτίζει πάνω στις γλώσσες που ο άνθρωπος ξέρει ήδη. Αυτό είναι σαν το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζεις ένα σπίτι». Αντί να γίνεται μετά το σχόλασμα ένα επιπλέον μάθημα για τους μετανάστες στις γλώσσες καταγωγής τους, για τον ίδιο η έξυπνη εκπαιδευτική πολιτική είναι: «Δημιουργούμε ένα πολυγλωσσικό σχολείο, στο οποίο όλοι μαθαίνουν να τα βγάζουν πέρα μαζί».
Το κενό που τρέφει τα fake news
Το πεδίο των μέσων ενημέρωσης αποτελεί, σύμφωνα με τον Κρουμ, έναν από τους πιο αδύναμους κρίκους από γλωσσικής άποψης στη θωράκιση της σύγχρονης Δημοκρατίας. «Η αναλογία των εκπομπών σε άλλες γλώσσες έχει μειωθεί ραγδαία τα τελευταία χρόνια» σημειώνει, ασκώντας κριτική στα δημόσια δίκτυα που κρύβουν τη γλωσσική πραγματικότητα. Ακόμα και σε ρεπορτάζ όπου οι μαθητές μιλούν σε πολλές γλώσσες, τα ΜΜΕ επιλέγουν να τα προβάλλουν «όλα μόνο στα γερμανικά, αφήνοντας τις υπέροχες φωνές των παιδιών να ακουστούν μόνο μεταφρασμένες», τονίζει.
Οι μεγάλοι διεθνείς οργανισμοί αργούν να εντοπίσουν ψεύτικες ειδήσεις που γράφονται σε λιγότερο ομιλούμενες γλώσσες. Όταν ο κρίσιμος ευρωπαϊκός διάλογος διεξάγεται μόνο στις κυρίαρχες γλώσσες, μένει η ενημέρωση από εθνικά ΜΜΕ, τα οποία συχνά φιλτράρουν τις ειδήσεις μέσα από εγχώρια πολιτικά συμφέροντα.
«Οι μεγάλοι ραδιοφωνικοί και τηλεοπτικοί σταθμοί χάνουν ακροατές και τηλεθεατές από τη νεολαία. Αυτοί μετακυλίονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου εκφράζονται στις δικές τους γλώσσες. Εκεί ξέρουμε ότι ο κόσμος είναι γεμάτος από fake news και ιδεοληψίες. Αυτό είναι ένα από τα σφάλματα των μέσων ενημέρωσης: ότι δεν κάνουν στις γλώσσες των ανθρώπων αυτό που είναι η αποστολή τους, δηλαδή να παρουσιάσουν τη δημόσια επιστήμη, τη Δημοκρατία και την πολιτική. Θεωρώ ότι αυτό είναι ένα από τα μεγάλα λάθη όσον αφορά το μέλλον της Δημοκρατίας μας, το ότι χάσαμε τους ανθρώπους, και για γλωσσικούς λόγους», αναφέρει.
Η Δημοκρατία στην Ευρώπη δεν μπορεί να επιβιώσει ως μια μονογλωσσική «φούσκα». «Όταν απλώς λέμε ότι "αυτό που δεν καταλαβαίνω πρέπει να απαγορευτεί και να κατασταλεί", τότε δημιουργούμε ένα κλίμα φόβου από τη μία πλευρά, και εθνικού εγκλωβισμού από την άλλη», τονίζει ο Χανς Γιούργκεν Κρουμ.
