Διάλογοι της Ράνιας Γάτου με τον Καθηγητή Κυριάκο Κυριαζόπουλο για το βιβλίο The Age of AI (Η Εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης) των Henry Kissinger, Eric Schmidt και Daniel Huttenlocher

Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής
Πολιτιστική αρθρογράφος – Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου
Ποιήτρια – Εικαστικός (https://raniagatou.gr/).

Henry Kissinger
Πρώην Υπουργός Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών, πρώην Σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ, Νομπελίστας Ειρήνης (1973), κορυφαίος θεωρητικός της γεωπολιτικής και των διεθνών σχέσεων.

Eric Schmidt
Πρώην Διευθύνων Σύμβουλος (CEO) και Πρόεδρος της Google, πρώην Εκτελεστικός Πρόεδρος της Alphabet Inc., επιχειρηματίας και διεθνώς αναγνωρισμένος ηγέτης στον χώρο της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης.

Daniel Huttenlocher
Πρύτανης (Dean) του Schwarzman College of Computing στο Massachusetts Institute of Technology (MIT), καθηγητής Επιστήμης Υπολογιστών και ειδικός στην τεχνητή νοημοσύνη, τη μηχανική μάθηση και την επιστήμη των υπολογιστών.

Κυριάκος Κυριαζόπουλος
Διευθυντής του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών (ΠΜΣ) με τον τίτλο «Θεωρία Δικαίου και Διεπιστημονικές Νομικές Σπουδές» και Συντονιστής του Σεμιναρίου «Τεχνητή Νοημοσύνη, Ηθική και Δημοκρατία» της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.) (https://theory.law.auth.gr/ https://theory.law.auth.gr/).

Η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει την ανθρώπινη ιστορία

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, το βιβλίο The Age of AI των Henry Kissinger, Eric Schmidt και Daniel Huttenlocher θεωρείται ήδη ένα από τα σημαντικότερα έργα για την τεχνητή νοημοσύνη. Πριν μπούμε στο περιεχόμενό του, θα ήθελα να σας ρωτήσω κάτι θεμελιώδες. Τι ήταν εκείνο που οδήγησε τρεις ανθρώπους με τόσο διαφορετικές διαδρομές – έναν κορυφαίο διπλωμάτη, έναν πρωτοπόρο της ψηφιακής τεχνολογίας και έναν ακαδημαϊκό – να συνεργαστούν για τη συγγραφή αυτού του βιβλίου;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η ίδια η σύνθεση των συγγραφέων αποκαλύπτει τον σκοπό του έργου. Ο Henry Kissinger προέρχεται από τον χώρο της γεωπολιτικής και της ιστορίας των διεθνών σχέσεων. Ο Eric Schmidt εκπροσωπεί την τεχνολογική και επιχειρηματική εμπειρία της Google. Ο Daniel Huttenlocher είναι πανεπιστημιακός με βαθιά γνώση της πληροφορικής και της τεχνητής νοημοσύνης. Το μήνυμά τους είναι σαφές ήδη από την πρώτη σελίδα: η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ζήτημα που αφορά μόνο τους μηχανικούς ή τους προγραμματιστές. Επηρεάζει τη φιλοσοφία, την πολιτική, την οικονομία, το δίκαιο, την επιστήμη και τελικά την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη. Γι’ αυτό απαιτείται μια διεπιστημονική προσέγγιση.

Ράνια Γάτου: Από τις πρώτες κιόλας σελίδες γίνεται αντιληπτό ότι οι συγγραφείς δεν αντιμετωπίζουν την τεχνητή νοημοσύνη ως μια ακόμη τεχνολογική καινοτομία. Δίνουν την εντύπωση ότι θεωρούν πως η ανθρωπότητα εισέρχεται σε μια εντελώς νέα ιστορική περίοδο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πράγματι. Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη θέση ολόκληρου του βιβλίου. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η AI δεν αποτελεί απλώς εξέλιξη των υπολογιστών. Πρόκειται για μια τεχνολογία που μεταβάλλει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο παράγεται η γνώση. Κατά τη γνώμη τους, η εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης είναι ιστορικό γεγονός αντίστοιχης σημασίας με την εφεύρεση της τυπογραφίας, την Αναγέννηση ή τον Διαφωτισμό. Δεν αλλάζουν μόνο τα εργαλεία του ανθρώπου· αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον κόσμο και τον εαυτό του.

Ράνια Γάτου: Είναι εντυπωσιακό ότι ένας άνθρωπος όπως ο Henry Kissinger, που έχει ταυτιστεί με τη διπλωματία και τη στρατηγική, επιλέγει να ασχοληθεί τόσο βαθιά με την τεχνητή νοημοσύνη.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Δεν είναι τυχαίο. Ο Kissinger είχε μελετήσει σε όλη του τη ζωή τις μεγάλες καμπές της ιστορίας. Κατανοεί ότι κάθε τεχνολογική επανάσταση συνοδεύεται από μια αντίστοιχη αλλαγή στον τρόπο άσκησης της εξουσίας, στην ισορροπία μεταξύ κρατών και στην εικόνα που έχει ο άνθρωπος για τον κόσμο. Στο βιβλίο διατυπώνει την άποψη ότι η AI ενδέχεται να επιφέρει ακόμη μεγαλύτερες μεταβολές από όσες προκάλεσε η Βιομηχανική Επανάσταση, επειδή δεν αντικαθιστά μόνο τη μυϊκή εργασία αλλά αρχίζει να επηρεάζει και τη γνωστική λειτουργία του ανθρώπου.

Ράνια Γάτου: Οι συγγραφείς δείχνουν επίσης να ανησυχούν για το γεγονός ότι η κοινωνία δεν έχει ακόμη αντιληφθεί το μέγεθος αυτής της αλλαγής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Υποστηρίζουν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι χρησιμοποιούν καθημερινά εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι πρόκειται για την αρχή μιας βαθιάς ιστορικής μεταμόρφωσης. Η AI βρίσκεται ήδη στις μηχανές αναζήτησης, στα κοινωνικά δίκτυα, στις ιατρικές εφαρμογές, στις μεταφορές, στην οικονομία και στην άμυνα. Ωστόσο, οι κοινωνίες εξακολουθούν να τη βλέπουν ως μια σειρά χρήσιμων εργαλείων και όχι ως μια νέα μορφή γνώσης που μπορεί να αλλάξει τους ίδιους τους όρους της ανθρώπινης συμβίωσης.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει μία φράση στον πρόλογο που μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση. Οι συγγραφείς δηλώνουν ότι δεν γράφουν το βιβλίο για να δώσουν όλες τις απαντήσεις.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι μια εξαιρετικά σημαντική επισήμανση. Δηλώνουν ότι η ανθρωπότητα βρίσκεται στην αρχή μιας διαδικασίας, της οποίας κανείς δεν γνωρίζει το τελικό αποτέλεσμα. Σκοπός τους είναι να ανοίξουν έναν παγκόσμιο διάλογο. Θεωρούν ότι τα ερωτήματα που δημιουργεί η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορούν να απαντηθούν μόνο από τους επιστήμονες της πληροφορικής. Χρειάζεται η συμμετοχή νομικών, φιλοσόφων, θεολόγων, ιστορικών, πολιτικών επιστημόνων και όλων των κοινωνικών θεσμών.

Ράνια Γάτου: Θα λέγατε λοιπόν ότι το βιβλίο είναι περισσότερο φιλοσοφικό παρά τεχνικό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ασφαλώς. Δεν πρόκειται για εγχειρίδιο τεχνητής νοημοσύνης. Δεν εξηγεί αλγορίθμους ούτε μαθηματικά μοντέλα. Οι συγγραφείς ενδιαφέρονται για τις συνέπειες της AI. Το βασικό τους ερώτημα είναι βαθιά ανθρωπολογικό: τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος όταν εμφανίζονται μηχανές που μπορούν να παράγουν γνώση, να λαμβάνουν αποφάσεις και να επιλύουν προβλήματα με τρόπους που ο άνθρωπος αδυνατεί να εξηγήσει πλήρως;

Ράνια Γάτου: Δηλαδή, πριν ακόμη εξετάσουμε τις επιμέρους εφαρμογές της AI, οι συγγραφείς μάς καλούν να αναθεωρήσουμε τη θέση του ανθρώπου μέσα στην ιστορία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς αυτό είναι το σημείο εκκίνησης του βιβλίου. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς ένα νέο κεφάλαιο της τεχνολογίας. Είναι ένα νέο κεφάλαιο της ανθρώπινης ιστορίας. Και το μεγάλο ερώτημα που διατρέχει ολόκληρο το έργο είναι αν ο άνθρωπος θα κατορθώσει να καθοδηγήσει αυτή τη νέα εποχή σύμφωνα με τις αξίες του ή αν θα επιτρέψει στην τεχνολογία να διαμορφώσει εκείνη το μέλλον του ανθρώπινου πολιτισμού.

AlphaZero: όταν η μηχανή άρχισε να σκέφτεται διαφορετικά από τον άνθρωπο

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στην πρώτη μας συζήτηση είπατε ότι οι συγγραφείς θεωρούν την τεχνητή νοημοσύνη μία νέα ιστορική εποχή για την ανθρωπότητα. Το πρώτο ουσιαστικό παράδειγμα που παρουσιάζουν είναι το AlphaZero. Γιατί ξεκινούν από αυτό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή το AlphaZero αποτελεί, κατά τη γνώμη τους, το πρώτο γεγονός που αποκάλυψε ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναπτύξει έναν τρόπο επίλυσης προβλημάτων διαφορετικό από εκείνον που δημιούργησε ο ανθρώπινος πολιτισμός επί αιώνες. Δεν πρόκειται απλώς για έναν υπολογιστή που παίζει καλύτερο σκάκι. Πρόκειται για ένα σύστημα που έφθασε σε κορυφαίο επίπεδο χωρίς να διδαχθεί τις ανθρώπινες στρατηγικές του παιχνιδιού.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή δεν του έδωσαν οι προγραμματιστές βιβλία σκακιού ούτε τις γνωστές θεωρίες ανοιγμάτων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Αυτό ακριβώς διαφοροποιεί το AlphaZero από τα προηγούμενα σκακιστικά προγράμματα. Τα παλαιότερα συστήματα περιείχαν τεράστιες βάσεις δεδομένων με εκατομμύρια ανθρώπινες παρτίδες και ακολουθούσαν στρατηγικές που είχαν αναπτύξει οι κορυφαίοι σκακιστές επί πολλούς αιώνες. Το AlphaZero ξεκίνησε γνωρίζοντας μόνο τους κανόνες του παιχνιδιού. Έπαιξε εκατομμύρια παρτίδες με τον εαυτό του και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, ανέπτυξε μόνο του στρατηγικές που κανένας άνθρωπος δεν είχε διδάξει.

Ράνια Γάτου: Αυτό ακούγεται σχεδόν απίστευτο. Δηλαδή η μηχανή δημιούργησε τη δική της «σκακιστική σκέψη»;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη σημασία του παραδείγματος. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι το AlphaZero δεν αντέγραψε τον άνθρωπο. Ανέπτυξε έναν δικό του τρόπο αξιολόγησης των θέσεων και λήψης αποφάσεων. Οι κινήσεις του χαρακτηρίστηκαν από κορυφαίους γκραν μετρ ως δημιουργικές, τολμηρές και πολλές φορές ακατανόητες σύμφωνα με τις μέχρι τότε ανθρώπινες αντιλήψεις για το σκάκι.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η μηχανή έγινε δημιουργική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς αποφεύγουν να χρησιμοποιήσουν εύκολα τον όρο «δημιουργικότητα». Θέτουν όμως το ερώτημα αν πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει δημιουργική σκέψη. Όταν μια μηχανή βρίσκει λύσεις που δεν είχε φανταστεί ποτέ ο άνθρωπος και οι λύσεις αυτές αποδεικνύονται καλύτερες, τότε η έννοια της γνώσης αποκτά νέο περιεχόμενο.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ανθρώπινη νοημοσύνη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Για αιώνες πιστεύαμε ότι η γνώση μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Στην περίπτωση του AlphaZero συμβαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό. Η γνώση δεν μεταδίδεται· παράγεται αυτόνομα από το ίδιο το σύστημα μέσω μάθησης. Αυτό αποτελεί μία από τις βασικές τομές που αναδεικνύει το βιβλίο.

Ράνια Γάτου: Γιατί αυτό ανησυχεί τόσο πολύ τον Henry Kissinger;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή ο Kissinger αντιλαμβάνεται ότι η ανθρώπινη ιστορία στηρίχθηκε πάντοτε στην υπόθεση ότι ο άνθρωπος είναι ο μοναδικός φορέας παραγωγής γνώσης. Εάν εμφανιστεί ένας δεύτερος φορέας, δηλαδή η τεχνητή νοημοσύνη, τότε μεταβάλλονται οι ίδιες οι βάσεις του πολιτισμού. Δεν αλλάζει μόνο η τεχνολογία· αλλάζει η σχέση του ανθρώπου με τη γνώση, την εξουσία και τη λήψη αποφάσεων.

Ράνια Γάτου: Στο βιβλίο αναφέρεται ότι ακόμη και οι κορυφαίοι σκακιστές δυσκολεύονταν να εξηγήσουν πολλές κινήσεις του AlphaZero.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Και αυτό είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό σημείο. Μέχρι σήμερα πιστεύαμε ότι μπορούσαμε πάντοτε να εξηγήσουμε γιατί ένας υπολογιστής κατέληγε σε μια συγκεκριμένη απόφαση. Με το AlphaZero εμφανίζεται ένα νέο φαινόμενο. Η μηχανή καταλήγει σε σωστές αποφάσεις, αλλά ο άνθρωπος δυσκολεύεται να κατανοήσει πλήρως τη λογική που οδήγησε σε αυτές. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι αυτή η εξέλιξη προαναγγέλλει μια νέα σχέση μεταξύ ανθρώπου και μηχανής.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή ο άνθρωπος ίσως χρειαστεί στο μέλλον να εμπιστεύεται αποφάσεις που δεν μπορεί να εξηγήσει;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα κεντρικά φιλοσοφικά ερωτήματα του βιβλίου. Εάν μια τεχνητή νοημοσύνη διαγνώσει μια ασθένεια καλύτερα από τους καλύτερους γιατρούς ή προτείνει μια στρατηγική λύση που κανένας ειδικός δεν είχε φανταστεί, θα την ακολουθήσουμε ακόμη και αν δεν κατανοούμε πλήρως τον συλλογισμό της; Το ερώτημα αυτό θα μας συνοδεύει όλο και περισσότερο τα επόμενα χρόνια.

Ράνια Γάτου: Επομένως, το παράδειγμα του AlphaZero δεν αφορά τελικά το σκάκι.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Το σκάκι είναι μόνο το παράδειγμα. Οι συγγραφείς χρησιμοποιούν το AlphaZero για να δείξουν ότι εισερχόμαστε σε μια εποχή κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ανακαλύπτει λύσεις σε οποιοδήποτε σύνθετο πρόβλημα: στην ιατρική, στη χημεία, στη φυσική, στην οικονομία, στη μηχανική και στη στρατηγική. Το πραγματικό μήνυμα δεν είναι ότι η μηχανή έγινε καλύτερος σκακιστής. Είναι ότι ίσως αρχίζει να αναπτύσσει μορφές γνώσης που δεν είχαν υπάρξει ποτέ στην ανθρώπινη ιστορία.

Ράνια Γάτου: Και αυτό εξηγεί γιατί οι συγγραφείς ξεκινούν το βιβλίο με αυτό το παράδειγμα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Θέλουν από τις πρώτες κιόλας σελίδες να δείξουν στον αναγνώστη ότι η συζήτηση δεν αφορά την ταχύτερη επεξεργασία δεδομένων ούτε την αυτοματοποίηση της εργασίας. Αφορά την εμφάνιση μιας νέας μορφής νοημοσύνης, η οποία μπορεί να παράγει γνώση με τρόπους διαφορετικούς από εκείνους του ανθρώπου. Από αυτή τη διαπίστωση ξεκινά ολόκληρος ο προβληματισμός του βιβλίου για το μέλλον του πολιτισμού, της πολιτικής, της επιστήμης και της ίδιας της ανθρώπινης φύσης.

AlphaZero: όταν η μηχανή άρχισε να σκέφτεται διαφορετικά από τον άνθρωπο

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στην πρώτη μας συζήτηση είπατε ότι οι συγγραφείς θεωρούν την τεχνητή νοημοσύνη μία νέα ιστορική εποχή για την ανθρωπότητα. Το πρώτο ουσιαστικό παράδειγμα που παρουσιάζουν είναι το AlphaZero. Γιατί ξεκινούν από αυτό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή το AlphaZero αποτελεί, κατά τη γνώμη τους, το πρώτο γεγονός που αποκάλυψε ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναπτύξει έναν τρόπο επίλυσης προβλημάτων διαφορετικό από εκείνον που δημιούργησε ο ανθρώπινος πολιτισμός επί αιώνες. Δεν πρόκειται απλώς για έναν υπολογιστή που παίζει καλύτερο σκάκι. Πρόκειται για ένα σύστημα που έφθασε σε κορυφαίο επίπεδο χωρίς να διδαχθεί τις ανθρώπινες στρατηγικές του παιχνιδιού.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή δεν του έδωσαν οι προγραμματιστές βιβλία σκακιού ούτε τις γνωστές θεωρίες ανοιγμάτων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Αυτό ακριβώς διαφοροποιεί το AlphaZero από τα προηγούμενα σκακιστικά προγράμματα. Τα παλαιότερα συστήματα περιείχαν τεράστιες βάσεις δεδομένων με εκατομμύρια ανθρώπινες παρτίδες και ακολουθούσαν στρατηγικές που είχαν αναπτύξει οι κορυφαίοι σκακιστές επί πολλούς αιώνες. Το AlphaZero ξεκίνησε γνωρίζοντας μόνο τους κανόνες του παιχνιδιού. Έπαιξε εκατομμύρια παρτίδες με τον εαυτό του και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, ανέπτυξε μόνο του στρατηγικές που κανένας άνθρωπος δεν είχε διδάξει.

Ράνια Γάτου: Αυτό ακούγεται σχεδόν απίστευτο. Δηλαδή η μηχανή δημιούργησε τη δική της «σκακιστική σκέψη»;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη σημασία του παραδείγματος. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι το AlphaZero δεν αντέγραψε τον άνθρωπο. Ανέπτυξε έναν δικό του τρόπο αξιολόγησης των θέσεων και λήψης αποφάσεων. Οι κινήσεις του χαρακτηρίστηκαν από κορυφαίους γκραν μετρ ως δημιουργικές, τολμηρές και πολλές φορές ακατανόητες σύμφωνα με τις μέχρι τότε ανθρώπινες αντιλήψεις για το σκάκι.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η μηχανή έγινε δημιουργική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς αποφεύγουν να χρησιμοποιήσουν εύκολα τον όρο «δημιουργικότητα». Θέτουν όμως το ερώτημα αν πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει δημιουργική σκέψη. Όταν μια μηχανή βρίσκει λύσεις που δεν είχε φανταστεί ποτέ ο άνθρωπος και οι λύσεις αυτές αποδεικνύονται καλύτερες, τότε η έννοια της γνώσης αποκτά νέο περιεχόμενο.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ανθρώπινη νοημοσύνη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Για αιώνες πιστεύαμε ότι η γνώση μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Στην περίπτωση του AlphaZero συμβαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό. Η γνώση δεν μεταδίδεται· παράγεται αυτόνομα από το ίδιο το σύστημα μέσω μάθησης. Αυτό αποτελεί μία από τις βασικές τομές που αναδεικνύει το βιβλίο.

Ράνια Γάτου: Γιατί αυτό ανησυχεί τόσο πολύ τον Henry Kissinger;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή ο Kissinger αντιλαμβάνεται ότι η ανθρώπινη ιστορία στηρίχθηκε πάντοτε στην υπόθεση ότι ο άνθρωπος είναι ο μοναδικός φορέας παραγωγής γνώσης. Εάν εμφανιστεί ένας δεύτερος φορέας, δηλαδή η τεχνητή νοημοσύνη, τότε μεταβάλλονται οι ίδιες οι βάσεις του πολιτισμού. Δεν αλλάζει μόνο η τεχνολογία· αλλάζει η σχέση του ανθρώπου με τη γνώση, την εξουσία και τη λήψη αποφάσεων.

Ράνια Γάτου: Στο βιβλίο αναφέρεται ότι ακόμη και οι κορυφαίοι σκακιστές δυσκολεύονταν να εξηγήσουν πολλές κινήσεις του AlphaZero.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Και αυτό είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό σημείο. Μέχρι σήμερα πιστεύαμε ότι μπορούσαμε πάντοτε να εξηγήσουμε γιατί ένας υπολογιστής κατέληγε σε μια συγκεκριμένη απόφαση. Με το AlphaZero εμφανίζεται ένα νέο φαινόμενο. Η μηχανή καταλήγει σε σωστές αποφάσεις, αλλά ο άνθρωπος δυσκολεύεται να κατανοήσει πλήρως τη λογική που οδήγησε σε αυτές. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι αυτή η εξέλιξη προαναγγέλλει μια νέα σχέση μεταξύ ανθρώπου και μηχανής.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή ο άνθρωπος ίσως χρειαστεί στο μέλλον να εμπιστεύεται αποφάσεις που δεν μπορεί να εξηγήσει;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα κεντρικά φιλοσοφικά ερωτήματα του βιβλίου. Εάν μια τεχνητή νοημοσύνη διαγνώσει μια ασθένεια καλύτερα από τους καλύτερους γιατρούς ή προτείνει μια στρατηγική λύση που κανένας ειδικός δεν είχε φανταστεί, θα την ακολουθήσουμε ακόμη και αν δεν κατανοούμε πλήρως τον συλλογισμό της; Το ερώτημα αυτό θα μας συνοδεύει όλο και περισσότερο τα επόμενα χρόνια.

Ράνια Γάτου: Επομένως, το παράδειγμα του AlphaZero δεν αφορά τελικά το σκάκι.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Το σκάκι είναι μόνο το παράδειγμα. Οι συγγραφείς χρησιμοποιούν το AlphaZero για να δείξουν ότι εισερχόμαστε σε μια εποχή κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ανακαλύπτει λύσεις σε οποιοδήποτε σύνθετο πρόβλημα: στην ιατρική, στη χημεία, στη φυσική, στην οικονομία, στη μηχανική και στη στρατηγική. Το πραγματικό μήνυμα δεν είναι ότι η μηχανή έγινε καλύτερος σκακιστής. Είναι ότι ίσως αρχίζει να αναπτύσσει μορφές γνώσης που δεν είχαν υπάρξει ποτέ στην ανθρώπινη ιστορία.

Ράνια Γάτου: Και αυτό εξηγεί γιατί οι συγγραφείς ξεκινούν το βιβλίο με αυτό το παράδειγμα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Θέλουν από τις πρώτες κιόλας σελίδες να δείξουν στον αναγνώστη ότι η συζήτηση δεν αφορά την ταχύτερη επεξεργασία δεδομένων ούτε την αυτοματοποίηση της εργασίας. Αφορά την εμφάνιση μιας νέας μορφής νοημοσύνης, η οποία μπορεί να παράγει γνώση με τρόπους διαφορετικούς από εκείνους του ανθρώπου. Από αυτή τη διαπίστωση ξεκινά ολόκληρος ο προβληματισμός του βιβλίου για το μέλλον του πολιτισμού, της πολιτικής, της επιστήμης και της ίδιας της ανθρώπινης φύσης.

Η ανακάλυψη του Halicin και η AI που βλέπει όσα δεν βλέπει ο άνθρωπος

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, μετά το παράδειγμα του AlphaZero, οι συγγραφείς περνούν σε μία εντελώς διαφορετική εφαρμογή της τεχνητής νοημοσύνης: την ανακάλυψη του αντιβιοτικού Halicin. Γιατί θεωρούν ότι αυτό το παράδειγμα είναι ακόμη σημαντικότερο από το σκάκι;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή εδώ εγκαταλείπουμε έναν κόσμο με σαφείς κανόνες, όπως το σκάκι, και περνάμε στον πραγματικό κόσμο της επιστήμης. Στο σκάκι γνωρίζουμε όλους τους κανόνες του παιχνιδιού. Στη βιολογία και στη χημεία, αντίθετα, η φύση είναι εξαιρετικά πολύπλοκη και πολλές φορές άγνωστη. Οι συγγραφείς χρησιμοποιούν την περίπτωση του Halicin για να δείξουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν περιορίζεται πλέον στην επίλυση προβλημάτων. Μπορεί να συμβάλει στην παραγωγή νέας επιστημονικής γνώσης.

Ράνια Γάτου: Τι ακριβώς συνέβη με το Halicin;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι ερευνητές εκπαίδευσαν ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης να αναγνωρίζει χημικές δομές με πιθανή αντιβιοτική δράση. Αντί να ακολουθήσει τις κλασικές μεθόδους αναζήτησης, η AI εξέτασε τεράστιο αριθμό χημικών ενώσεων και εντόπισε μία ουσία που δεν είχε προσελκύσει το ενδιαφέρον των επιστημόνων ως αντιβιοτικό. Η ουσία αυτή ονομάστηκε Halicin και αποδείχθηκε ιδιαίτερα αποτελεσματική απέναντι σε ανθεκτικά βακτήρια. Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι η AI μπορεί να αναγνωρίζει σχέσεις που ο ανθρώπινος νους δεν είχε διακρίνει.

Ράνια Γάτου: Οι συγγραφείς φαίνεται να εντυπωσιάζονται περισσότερο από τη διαδικασία παρά από το ίδιο το φάρμακο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστή παρατήρηση. Το Halicin είναι σημαντικό ως επιστημονική ανακάλυψη, όμως για τον Kissinger και τους συνεργάτες του αποτελεί κυρίως σύμβολο μιας νέας εποχής. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η μηχανή έφθασε σε ένα αποτέλεσμα χωρίς να ακολουθήσει τον τρόπο σκέψης που χρησιμοποιούσαν μέχρι τότε οι ερευνητές. Δηλαδή, δεν επιτάχυνε απλώς την ανθρώπινη έρευνα· ακολούθησε διαφορετική διαδρομή προς τη γνώση.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η AI αρχίζει να λειτουργεί σαν ένας νέος επιστήμονας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί στη διατύπωσή τους. Δεν υποστηρίζουν ότι η AI διαθέτει συνείδηση ή ανθρώπινη κατανόηση. Επισημαίνουν όμως ότι παράγει αποτελέσματα τα οποία ο άνθρωπος δυσκολεύεται να προβλέψει και, πολλές φορές, να εξηγήσει πλήρως. Εδώ γεννιέται ένα νέο φιλοσοφικό ερώτημα: μπορεί να υπάρξει γνώση χωρίς ανθρώπινη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο αυτή παράχθηκε;

Ράνια Γάτου: Αυτό αλλάζει και τον ρόλο του επιστήμονα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αναπόφευκτα. Μέχρι σήμερα ο επιστήμονας αναζητούσε ο ίδιος τις υποθέσεις που θα ερευνούσε. Στην εποχή της AI ίσως η μηχανή προτείνει υποθέσεις, τις οποίες ο άνθρωπος θα κληθεί να ελέγξει και να ερμηνεύσει. Έτσι, η συνεργασία ανθρώπου και μηχανής αποκτά νέα μορφή. Ο άνθρωπος παραμένει υπεύθυνος για την επιστημονική κρίση, αλλά η AI γίνεται ένας ισχυρός συνεργάτης στην αναζήτηση νέας γνώσης.

Ράνια Γάτου: Βλέπω ότι πίσω από το παράδειγμα του Halicin κρύβεται ένα βαθύτερο φιλοσοφικό ζήτημα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Οι συγγραφείς μάς καλούν να αναρωτηθούμε τι σημαίνει πλέον «ανακάλυψη». Για αιώνες πιστεύαμε ότι κάθε μεγάλη επιστημονική πρόοδος ήταν αποτέλεσμα της ανθρώπινης διαίσθησης και δημιουργικότητας. Σήμερα εμφανίζεται ένας νέος παράγοντας, ο οποίος μπορεί να οδηγήσει σε ανακαλύψεις μέσω υπολογιστικών διαδικασιών που υπερβαίνουν τις δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσε αυτό να συμβεί και σε άλλες επιστήμες;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς θεωρούν πως ναι. Αναφέρουν ότι η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί στη βιολογία, στη χημεία, στη φυσική, στην αστρονομία, στην επιστήμη των υλικών και σε πολλούς ακόμη τομείς. Η AI έχει τη δυνατότητα να αναλύει τεράστιες ποσότητες δεδομένων και να εντοπίζει πρότυπα τα οποία είναι αδύνατον να αντιληφθεί ο άνθρωπος μέσα στον ίδιο χρόνο.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει όμως και ένας κίνδυνος. Αν η AI βρίσκει λύσεις που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε, πώς θα είμαστε βέβαιοι ότι είναι σωστές;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο ερώτημα που αναδεικνύεται σε αυτό το σημείο του βιβλίου. Οι συγγραφείς δεν θεωρούν ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε την ανθρώπινη κρίση. Αντίθετα, επιμένουν ότι όσο αυξάνονται οι δυνατότητες της AI τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη ανθρώπινης ευθύνης, επιστημονικής επαλήθευσης και ηθικού ελέγχου. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προτείνει λύσεις· η ευθύνη όμως για την αποδοχή και την εφαρμογή τους παραμένει ανθρώπινη.

Ράνια Γάτου: Άρα το παράδειγμα του Halicin δεν αφορά μόνο την ιατρική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Όπως το AlphaZero δεν αφορά μόνο το σκάκι, έτσι και το Halicin δεν αφορά μόνο ένα αντιβιοτικό. Και στις δύο περιπτώσεις οι συγγραφείς θέλουν να δείξουν ότι η AI εγκαινιάζει μια νέα μορφή παραγωγής γνώσης. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα βοηθήσει την επιστήμη. Το ερώτημα είναι πώς θα μεταμορφώσει την ίδια την έννοια της επιστημονικής ανακάλυψης και ποια θα είναι η θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα.

Η ανακάλυψη του Halicin και η AI που βλέπει όσα δεν βλέπει ο άνθρωπος

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, μετά το παράδειγμα του AlphaZero, οι συγγραφείς περνούν σε μία εντελώς διαφορετική εφαρμογή της τεχνητής νοημοσύνης: την ανακάλυψη του αντιβιοτικού Halicin. Γιατί θεωρούν ότι αυτό το παράδειγμα είναι ακόμη σημαντικότερο από το σκάκι;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή εδώ εγκαταλείπουμε έναν κόσμο με σαφείς κανόνες, όπως το σκάκι, και περνάμε στον πραγματικό κόσμο της επιστήμης. Στο σκάκι γνωρίζουμε όλους τους κανόνες του παιχνιδιού. Στη βιολογία και στη χημεία, αντίθετα, η φύση είναι εξαιρετικά πολύπλοκη και πολλές φορές άγνωστη. Οι συγγραφείς χρησιμοποιούν την περίπτωση του Halicin για να δείξουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν περιορίζεται πλέον στην επίλυση προβλημάτων. Μπορεί να συμβάλει στην παραγωγή νέας επιστημονικής γνώσης.

Ράνια Γάτου: Τι ακριβώς συνέβη με το Halicin;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι ερευνητές εκπαίδευσαν ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης να αναγνωρίζει χημικές δομές με πιθανή αντιβιοτική δράση. Αντί να ακολουθήσει τις κλασικές μεθόδους αναζήτησης, η AI εξέτασε τεράστιο αριθμό χημικών ενώσεων και εντόπισε μία ουσία που δεν είχε προσελκύσει το ενδιαφέρον των επιστημόνων ως αντιβιοτικό. Η ουσία αυτή ονομάστηκε Halicin και αποδείχθηκε ιδιαίτερα αποτελεσματική απέναντι σε ανθεκτικά βακτήρια. Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι η AI μπορεί να αναγνωρίζει σχέσεις που ο ανθρώπινος νους δεν είχε διακρίνει.

Ράνια Γάτου: Οι συγγραφείς φαίνεται να εντυπωσιάζονται περισσότερο από τη διαδικασία παρά από το ίδιο το φάρμακο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστή παρατήρηση. Το Halicin είναι σημαντικό ως επιστημονική ανακάλυψη, όμως για τον Kissinger και τους συνεργάτες του αποτελεί κυρίως σύμβολο μιας νέας εποχής. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η μηχανή έφθασε σε ένα αποτέλεσμα χωρίς να ακολουθήσει τον τρόπο σκέψης που χρησιμοποιούσαν μέχρι τότε οι ερευνητές. Δηλαδή, δεν επιτάχυνε απλώς την ανθρώπινη έρευνα· ακολούθησε διαφορετική διαδρομή προς τη γνώση.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η AI αρχίζει να λειτουργεί σαν ένας νέος επιστήμονας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί στη διατύπωσή τους. Δεν υποστηρίζουν ότι η AI διαθέτει συνείδηση ή ανθρώπινη κατανόηση. Επισημαίνουν όμως ότι παράγει αποτελέσματα τα οποία ο άνθρωπος δυσκολεύεται να προβλέψει και, πολλές φορές, να εξηγήσει πλήρως. Εδώ γεννιέται ένα νέο φιλοσοφικό ερώτημα: μπορεί να υπάρξει γνώση χωρίς ανθρώπινη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο αυτή παράχθηκε;

Ράνια Γάτου: Αυτό αλλάζει και τον ρόλο του επιστήμονα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αναπόφευκτα. Μέχρι σήμερα ο επιστήμονας αναζητούσε ο ίδιος τις υποθέσεις που θα ερευνούσε. Στην εποχή της AI ίσως η μηχανή προτείνει υποθέσεις, τις οποίες ο άνθρωπος θα κληθεί να ελέγξει και να ερμηνεύσει. Έτσι, η συνεργασία ανθρώπου και μηχανής αποκτά νέα μορφή. Ο άνθρωπος παραμένει υπεύθυνος για την επιστημονική κρίση, αλλά η AI γίνεται ένας ισχυρός συνεργάτης στην αναζήτηση νέας γνώσης.

Ράνια Γάτου: Βλέπω ότι πίσω από το παράδειγμα του Halicin κρύβεται ένα βαθύτερο φιλοσοφικό ζήτημα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Οι συγγραφείς μάς καλούν να αναρωτηθούμε τι σημαίνει πλέον «ανακάλυψη». Για αιώνες πιστεύαμε ότι κάθε μεγάλη επιστημονική πρόοδος ήταν αποτέλεσμα της ανθρώπινης διαίσθησης και δημιουργικότητας. Σήμερα εμφανίζεται ένας νέος παράγοντας, ο οποίος μπορεί να οδηγήσει σε ανακαλύψεις μέσω υπολογιστικών διαδικασιών που υπερβαίνουν τις δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσε αυτό να συμβεί και σε άλλες επιστήμες;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς θεωρούν πως ναι. Αναφέρουν ότι η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί στη βιολογία, στη χημεία, στη φυσική, στην αστρονομία, στην επιστήμη των υλικών και σε πολλούς ακόμη τομείς. Η AI έχει τη δυνατότητα να αναλύει τεράστιες ποσότητες δεδομένων και να εντοπίζει πρότυπα τα οποία είναι αδύνατον να αντιληφθεί ο άνθρωπος μέσα στον ίδιο χρόνο.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει όμως και ένας κίνδυνος. Αν η AI βρίσκει λύσεις που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε, πώς θα είμαστε βέβαιοι ότι είναι σωστές;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο ερώτημα που αναδεικνύεται σε αυτό το σημείο του βιβλίου. Οι συγγραφείς δεν θεωρούν ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε την ανθρώπινη κρίση. Αντίθετα, επιμένουν ότι όσο αυξάνονται οι δυνατότητες της AI τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη ανθρώπινης ευθύνης, επιστημονικής επαλήθευσης και ηθικού ελέγχου. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προτείνει λύσεις· η ευθύνη όμως για την αποδοχή και την εφαρμογή τους παραμένει ανθρώπινη.

Ράνια Γάτου: Άρα το παράδειγμα του Halicin δεν αφορά μόνο την ιατρική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Όπως το AlphaZero δεν αφορά μόνο το σκάκι, έτσι και το Halicin δεν αφορά μόνο ένα αντιβιοτικό. Και στις δύο περιπτώσεις οι συγγραφείς θέλουν να δείξουν ότι η AI εγκαινιάζει μια νέα μορφή παραγωγής γνώσης. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα βοηθήσει την επιστήμη. Το ερώτημα είναι πώς θα μεταμορφώσει την ίδια την έννοια της επιστημονικής ανακάλυψης και ποια θα είναι η θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα.

Η γέννηση της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης: όταν οι μηχανές άρχισαν να παράγουν γνώση

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στις δύο προηγούμενες συζητήσεις μας είδαμε παραδείγματα όπου η τεχνητή νοημοσύνη επιλύει προβλήματα ή συμβάλλει σε επιστημονικές ανακαλύψεις. Στο σημείο αυτό του βιβλίου οι συγγραφείς φαίνεται να κάνουν ένα ακόμη μεγαλύτερο βήμα. Μιλούν για μηχανές που δεν περιορίζονται στην ανάλυση πληροφοριών αλλά αρχίζουν να δημιουργούν νέο περιεχόμενο. Γιατί θεωρούν τόσο σημαντική αυτή τη μετάβαση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι μέχρι πρόσφατα οι περισσότεροι θεωρούσαν ότι οι υπολογιστές ήταν εργαλεία υπολογισμού. Μπορούσαν να επεξεργάζονται τεράστιες ποσότητες δεδομένων, αλλά όχι να δημιουργούν. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι με τη νέα γενιά συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης εμφανίζεται κάτι διαφορετικό. Οι μηχανές αρχίζουν να παράγουν κείμενα, εικόνες, μουσική, προγράμματα υπολογιστών και επιστημονικές προτάσεις. Δεν αναπαράγουν απλώς υπάρχουσες πληροφορίες· συνθέτουν νέο αποτέλεσμα. Αυτή η εξέλιξη αποτελεί μία από τις σημαντικότερες τομές της εποχής μας.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή αλλάζει η ίδια η έννοια της δημιουργίας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς διερευνούν οι συγγραφείς. Για αιώνες η δημιουργικότητα θεωρούνταν αποκλειστικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου. Η συγγραφή ενός βιβλίου, η σύνθεση μιας μουσικής ή η επίλυση ενός δύσκολου προβλήματος αποτελούσαν εκδηλώσεις της ανθρώπινης ευφυΐας. Σήμερα εμφανίζονται συστήματα που μπορούν να παράγουν αντίστοιχα αποτελέσματα μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Αυτό δεν σημαίνει ότι διαθέτουν ανθρώπινη συνείδηση, αλλά αναγκάζει την ανθρωπότητα να επανεξετάσει τι ακριβώς εννοεί όταν χρησιμοποιεί τον όρο «δημιουργία».

Ράνια Γάτου: Οι συγγραφείς φαίνεται να αποφεύγουν τόσο τον ενθουσιασμό όσο και τον πανικό.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Αυτό είναι χαρακτηριστικό ολόκληρου του βιβλίου. Δεν παρουσιάζουν την τεχνητή νοημοσύνη ούτε ως σωτήρα της ανθρωπότητας ούτε ως αναπόφευκτη απειλή. Επιχειρούν να κατανοήσουν ένα ιστορικό φαινόμενο. Υποστηρίζουν ότι η ανθρωπότητα βρίσκεται μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα και ότι η πρόκληση δεν είναι να σταματήσει την τεχνολογία, αλλά να μάθει να τη χρησιμοποιεί με σοφία και υπευθυνότητα.

Ράνια Γάτου: Μέχρι τώρα οι υπολογιστές λειτουργούσαν κυρίως εκτελώντας εντολές που είχαν γράψει άνθρωποι. Τι αλλάζει με τα νέα συστήματα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς εξηγούν ότι τα σύγχρονα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης εκπαιδεύονται πάνω σε τεράστιους όγκους δεδομένων και μαθαίνουν να αναγνωρίζουν σχέσεις, μοτίβα και δομές. Έτσι, όταν καλούνται να απαντήσουν σε ένα ερώτημα ή να δημιουργήσουν ένα κείμενο, δεν αναζητούν μία έτοιμη απάντηση σε μια βάση δεδομένων. Παράγουν μια νέα σύνθεση, βασισμένη σε όσα έχουν μάθει κατά την εκπαίδευσή τους. Αυτή η δυνατότητα διαφοροποιεί ριζικά τη νέα γενιά της AI από τα προηγούμενα πληροφοριακά συστήματα.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα αλλάξει και την εκπαίδευση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς θεωρούν ότι οι συνέπειες θα είναι τεράστιες. Όταν μια μηχανή μπορεί να γράψει ένα δοκίμιο, να μεταφράσει ένα κείμενο, να συνοψίσει μια επιστημονική εργασία ή να προτείνει λύσεις σε ένα πρόβλημα, τότε αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο μαθαίνουμε, διδάσκουμε και αξιολογούμε τη γνώση. Δεν αρκεί πλέον η απομνημόνευση πληροφοριών. Η αξία μετατοπίζεται στην κριτική σκέψη, στη δημιουργικότητα, στην ηθική κρίση και στην ικανότητα συνεργασίας με τα νέα τεχνολογικά εργαλεία.

Ράνια Γάτου: Επομένως, η AI δεν αντικαθιστά απλώς ορισμένα επαγγέλματα. Επηρεάζει και την ίδια τη διαδικασία της μάθησης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και εδώ βρίσκεται η βαθύτερη ανησυχία των συγγραφέων. Αν η κοινωνία συνεχίσει να εκπαιδεύει τους ανθρώπους με λογικές του παρελθόντος, ενώ η τεχνολογία μεταβάλλεται με εκθετικούς ρυθμούς, θα δημιουργηθεί ένα μεγάλο χάσμα ανάμεσα στις δυνατότητες της AI και στις δεξιότητες των ανθρώπων. Γι’ αυτό θεωρούν ότι η παιδεία αποτελεί ίσως το σημαντικότερο πεδίο προσαρμογής στη νέα εποχή.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει όμως και ένα άλλο ζήτημα. Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι το περιεχόμενο που παράγει μια τεχνητή νοημοσύνη είναι πάντοτε σωστό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς τονίζουν ότι η ανθρώπινη κρίση παραμένει αναντικατάστατη. Η AI μπορεί να παράγει εξαιρετικά πειστικά αποτελέσματα, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι όλα είναι ακριβή ή κατάλληλα. Ο άνθρωπος εξακολουθεί να έχει την ευθύνη της αξιολόγησης, της επαλήθευσης και της τελικής απόφασης. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα ισχυρό εργαλείο· δεν υποκαθιστά την ανθρώπινη ευθύνη.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το βιβλίο προτείνει μια νέα σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μηχανή;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Δεν πρόκειται για σχέση ανταγωνισμού αλλά για σχέση συνεργασίας, υπό την προϋπόθεση ότι ο άνθρωπος θα εξακολουθήσει να καθορίζει τους σκοπούς και τις αξίες. Η μηχανή μπορεί να επιταχύνει την έρευνα, να υποστηρίξει την εκπαίδευση και να ενισχύσει τη λήψη αποφάσεων. Όμως οι θεμελιώδεις επιλογές για το πώς θα χρησιμοποιηθεί αυτή η δύναμη ανήκουν πάντοτε στον άνθρωπο.

Ράνια Γάτου: Άρα το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργήσει.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς θα αλλάξει ο ανθρώπινος πολιτισμός όταν η δημιουργία δεν θα αποτελεί πλέον αποκλειστικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου. Αυτό το ερώτημα διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο και προετοιμάζει τον αναγνώστη για το επόμενο μεγάλο θέμα: γιατί οι συγγραφείς επιστρέφουν στην ιστορία της φιλοσοφίας, από τον Πλάτωνα έως τον Διαφωτισμό, για να ερμηνεύσουν τη σημερινή επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης.

Από τον Πλάτωνα μέχρι τον Διαφωτισμό: γιατί οι συγγραφείς επιστρέφουν στην ιστορία της φιλοσοφίας

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, μέχρι τώρα συζητήσαμε για το AlphaZero, το Halicin και τη νέα γενιά της τεχνητής νοημοσύνης. Στη συνέχεια του βιβλίου, όμως, οι συγγραφείς κάνουν κάτι που ίσως ξενίσει πολλούς αναγνώστες. Αντί να συνεχίσουν με τεχνολογικά παραδείγματα, στρέφονται στην ιστορία της φιλοσοφίας. Γιατί επιλέγουν αυτή τη διαδρομή;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή θέλουν να δείξουν ότι κάθε μεγάλη τεχνολογική επανάσταση συνοδεύεται από μια ακόμη βαθύτερη πνευματική επανάσταση. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αλλάζει μόνο τα εργαλεία μας· αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γνώση, την αλήθεια, τον άνθρωπο και τον κόσμο. Για να εξηγήσουν λοιπόν τη σημερινή αλλαγή, οι συγγραφείς επιστρέφουν στις μεγάλες καμπές της δυτικής σκέψης.

Ράνια Γάτου: Το ταξίδι αρχίζει από την αρχαία Ελλάδα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Οι συγγραφείς υπενθυμίζουν ότι η ελληνική φιλοσοφία εισήγαγε μια νέα αντίληψη για τη γνώση. Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης προσπάθησαν να κατανοήσουν τον κόσμο μέσα από τη λογική αναζήτηση της αλήθειας. Από τότε διαμορφώθηκε η πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί, με τη δύναμη του λόγου και της παρατήρησης, να προσεγγίσει την πραγματικότητα.

Ράνια Γάτου: Γιατί αυτό έχει σημασία για την τεχνητή νοημοσύνη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι επί δυόμισι χιλιάδες χρόνια θεωρούσαμε αυτονόητο ότι η γνώση είναι προϊόν του ανθρώπινου νου. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι σήμερα αυτή η παραδοχή αμφισβητείται για πρώτη φορά. Εμφανίζεται ένας νέος παράγοντας παραγωγής γνώσης, η τεχνητή νοημοσύνη, γεγονός που μας υποχρεώνει να επανεξετάσουμε θεμελιώδεις φιλοσοφικές έννοιες.

Ράνια Γάτου: Στη συνέχεια αναφέρονται στον Μεσαίωνα. Ποιος είναι ο λόγος;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θέλουν να δείξουν ότι η γνώση δεν υπήρξε πάντοτε αντιληπτή με τον ίδιο τρόπο. Κατά τον Μεσαίωνα, η αλήθεια θεωρούνταν ότι αποκαλύπτεται πρωτίστως μέσω της θείας αποκάλυψης και της θεολογικής παράδοσης. Η ανθρώπινη λογική είχε σημαντικό ρόλο, αλλά λειτουργούσε μέσα σε ένα ευρύτερο θεολογικό πλαίσιο.

Ράνια Γάτου: Και στη συνέχεια έρχεται η Αναγέννηση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η Αναγέννηση σηματοδότησε μια βαθιά αλλαγή. Ο άνθρωπος άρχισε να τοποθετείται στο επίκεντρο της επιστημονικής αναζήτησης. Η παρατήρηση της φύσης, το πείραμα και η μαθηματική περιγραφή του κόσμου απέκτησαν πρωτεύουσα σημασία. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι από εκεί ξεκινά η σύγχρονη επιστημονική αντίληψη, η οποία οδήγησε τελικά και στην ανάπτυξη των υπολογιστών και της τεχνητής νοημοσύνης.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η AI αποτελεί προϊόν μιας μακράς ιστορικής εξέλιξης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό είναι ένα σημείο που οι συγγραφείς υπογραμμίζουν συνεχώς. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Είναι το αποτέλεσμα αιώνων επιστημονικής και φιλοσοφικής εξέλιξης. Ωστόσο, όπως κάθε μεγάλη επανάσταση, δημιουργεί νέα ερωτήματα που δεν μπορούν να απαντηθούν αποκλειστικά με τα εργαλεία του παρελθόντος.

Ράνια Γάτου: Στο βιβλίο αναφέρεται επίσης ο Διαφωτισμός. Γιατί θεωρείται τόσο σημαντικός;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι ο Διαφωτισμός καθιέρωσε την πεποίθηση ότι ο ορθός λόγος αποτελεί το βασικό μέσο κατανόησης του κόσμου. Η επιστήμη, η λογική και η πρόοδος συνδέθηκαν στενά μεταξύ τους. Για περισσότερο από δύο αιώνες ο δυτικός πολιτισμός οικοδομήθηκε πάνω στην εμπιστοσύνη ότι ο άνθρωπος, χρησιμοποιώντας τη λογική του, μπορεί να εξηγήσει και να ελέγξει την πραγματικότητα.

Ράνια Γάτου: Και τώρα οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι αυτή η βεβαιότητα δοκιμάζεται;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Όταν η τεχνητή νοημοσύνη αρχίζει να παράγει αποτελέσματα τα οποία ο άνθρωπος δυσκολεύεται να εξηγήσει, τότε η ίδια η έννοια του ορθού λόγου αποκτά νέα διάσταση. Δεν σημαίνει ότι ο ανθρώπινος λόγος καταργείται. Σημαίνει όμως ότι παύει να είναι ο μοναδικός τρόπος παραγωγής πολύπλοκης γνώσης. Αυτό είναι ίσως το πιο βαθύ φιλοσοφικό μήνυμα του βιβλίου.

Ράνια Γάτου: Μου δημιουργείται η εντύπωση ότι οι συγγραφείς δεν γράφουν απλώς για την τεχνητή νοημοσύνη. Γράφουν για την ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστά. Η AI αποτελεί το σημείο εκκίνησης μιας ευρύτερης συζήτησης. Οι συγγραφείς εξετάζουν πώς κάθε εποχή διαμόρφωσε μια συγκεκριμένη αντίληψη για τη γνώση και πώς η σημερινή τεχνολογική επανάσταση μας υποχρεώνει να αναθεωρήσουμε πολλές από αυτές τις παραδοχές.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι, σύμφωνα με τους συγγραφείς, η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί το επόμενο μεγάλο κεφάλαιο στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς είναι το συμπέρασμά τους. Όπως η ελληνική φιλοσοφία, η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος κατανοούσε τον κόσμο, έτσι και η τεχνητή νοημοσύνη εγκαινιάζει μια νέα εποχή. Η μεγάλη πρόκληση είναι ότι, αυτή τη φορά, η αλλαγή δεν αφορά μόνο τις ιδέες μας για τον κόσμο. Αφορά και τη σχέση μας με μια νέα μορφή νοημοσύνης, η οποία συμμετέχει πλέον ενεργά στην παραγωγή γνώσης. Αυτή η διαπίστωση προετοιμάζει τον αναγνώστη για το επόμενο κεφάλαιο του βιβλίου, όπου οι συγγραφείς εξετάζουν πώς η σύγχρονη αντίληψη για τη λογική και τη γνώση διαμορφώθηκε από τον Ντεκάρτ και τη νεότερη φιλοσοφία.

Ο Ντεκάρτ, ο Διαφωτισμός και η νέα πρόκληση της τεχνητής νοημοσύνης

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στην προηγούμενη συζήτησή μας είδαμε ότι οι συγγραφείς επιστρέφουν στην ιστορία της φιλοσοφίας για να εξηγήσουν την τεχνητή νοημοσύνη. Στη συνέχεια του βιβλίου δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στον René Descartes. Γιατί ο Ντεκάρτ καταλαμβάνει τόσο σημαντική θέση στη σκέψη τους;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι ο Ντεκάρτ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της νεότερης φιλοσοφίας. Με το περίφημο «Cogito, ergo sum» («Σκέφτομαι, άρα υπάρχω») τοποθέτησε τη συνειδητή ανθρώπινη σκέψη στο θεμέλιο της γνώσης. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι ολόκληρη η νεότερη επιστημονική παράδοση οικοδομήθηκε πάνω στην παραδοχή ότι ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ον που σκέπτεται, αναλύει και παράγει συνειδητή γνώση. Η εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης δεν καταρρίπτει αυτή τη φιλοσοφική θέση, αλλά την υποχρεώνει να αντιμετωπίσει νέα ερωτήματα.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η AI αμφισβητεί τη φιλοσοφία του Ντεκάρτ;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς δεν χρησιμοποιούν τον όρο «αμφισβητεί». Επισημαίνουν όμως ότι η πραγματικότητα γίνεται πλέον πολύ πιο σύνθετη. Για αιώνες θεωρούσαμε ότι κάθε πολύπλοκη ανάλυση, κάθε νέα θεωρία και κάθε δημιουργική σύνθεση ήταν αποκλειστικά προϊόν του ανθρώπινου νου. Σήμερα βλέπουμε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης να επιτυγχάνουν αποτελέσματα τα οποία μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αποκλειστικό προνόμιο του ανθρώπου. Αυτό μας αναγκάζει να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει σκέψη, γνώση και νοημοσύνη.

Ράνια Γάτου: Άρα οι συγγραφείς δεν συζητούν μόνο για την τεχνολογία αλλά και για την ίδια την έννοια της ανθρώπινης ταυτότητας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό αποτελεί ίσως το πιο πρωτότυπο χαρακτηριστικό του βιβλίου. Η AI παρουσιάζεται όχι μόνο ως τεχνολογική επανάσταση αλλά και ως φιλοσοφική πρόκληση. Όταν μία μηχανή μπορεί να λύνει προβλήματα, να παράγει λόγο, να δημιουργεί εικόνες ή να προτείνει επιστημονικές υποθέσεις, τότε ο άνθρωπος καλείται να αναρωτηθεί ποια χαρακτηριστικά εξακολουθούν να τον καθιστούν μοναδικό.

Ράνια Γάτου: Στο βιβλίο γίνεται λόγος και για τον Διαφωτισμό ως μία περίοδο βαθιάς εμπιστοσύνης στη λογική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστά. Οι συγγραφείς υπενθυμίζουν ότι ο Διαφωτισμός πίστευε πως ο ανθρώπινος λόγος μπορεί να εξηγήσει τη φύση, να οργανώσει την κοινωνία και να οδηγήσει στην πρόοδο. Η επιστήμη έγινε το κυρίαρχο μέσο κατανόησης του κόσμου. Η τεχνητή νοημοσύνη γεννήθηκε μέσα σε αυτό το πνευματικό περιβάλλον. Ωστόσο, δημιουργεί μια νέα κατάσταση: εμφανίζεται ένα εργαλείο που παράγει αποτελέσματα τα οποία ο ίδιος ο άνθρωπος δεν μπορεί πάντοτε να ερμηνεύσει πλήρως.

Ράνια Γάτου: Είναι σαν να δημιουργείται μια νέα μορφή γνώσης, η οποία δεν ακολουθεί πάντα τον κλασικό ανθρώπινο συλλογισμό.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς είναι το επιχείρημα των συγγραφέων. Δεν σημαίνει ότι η AI διαθέτει φιλοσοφική συνείδηση ούτε ότι «καταλαβαίνει» τον κόσμο όπως ο άνθρωπος. Σημαίνει όμως ότι μπορεί να καταλήγει σε ιδιαίτερα αξιόπιστα αποτελέσματα μέσα από διαδικασίες διαφορετικές από εκείνες της ανθρώπινης σκέψης. Αυτή η διαφορά είναι που γεννά τα νέα φιλοσοφικά ερωτήματα.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσε κανείς να πει ότι η ανθρωπότητα χάνει σταδιακά το μονοπώλιο της γνώσης;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς δεν διατυπώνουν τόσο απόλυτα τη θέση αυτή. Επισημαίνουν όμως ότι ο άνθρωπος δεν είναι πλέον ο μόνος φορέας που μπορεί να παράγει σύνθετες γνωστικές λύσεις. Αυτό αποτελεί μια βαθιά ιστορική αλλαγή. Μέχρι σήμερα κάθε μεγάλη επιστημονική πρόοδος είχε ως δημιουργό έναν άνθρωπο ή μια ομάδα ανθρώπων. Στην εποχή της AI εμφανίζεται ένας νέος συνεργάτης, του οποίου οι δυνατότητες αυξάνονται με εξαιρετικά γρήγορο ρυθμό.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει όμως και ένα αισιόδοξο μήνυμα στο βιβλίο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Οι συγγραφείς δεν θεωρούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να αντιμετωπίζεται με φόβο. Αντίθετα, υποστηρίζουν ότι μπορεί να συμβάλει στην επίλυση τεράστιων προβλημάτων της ανθρωπότητας: στην ιατρική, στην επιστήμη, στην ενέργεια, στην αντιμετώπιση ασθενειών, στην προστασία του περιβάλλοντος και στην κατανόηση πολύπλοκων φυσικών φαινομένων. Το κρίσιμο ζήτημα είναι ποιος θα καθορίζει τους στόχους αυτής της τεχνολογίας.

Ράνια Γάτου: Επομένως, το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Το πρόβλημα είναι ο τρόπος με τον οποίο θα τη χρησιμοποιήσει ο άνθρωπος. Η ιστορία δείχνει ότι κάθε μεγάλη τεχνολογική ανακάλυψη μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για την πρόοδο όσο και για την καταστροφή. Οι συγγραφείς επιμένουν ότι η AI δεν αποτελεί εξαίρεση. Η ηθική ευθύνη παραμένει ανθρώπινη.

Ράνια Γάτου: Θα λέγατε ότι μέχρι αυτό το σημείο του βιβλίου οι συγγραφείς προετοιμάζουν τον αναγνώστη για τις μεγάλες κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες της AI;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Αφού εξηγούν γιατί η τεχνητή νοημοσύνη συνιστά ιστορική και φιλοσοφική τομή, περνούν στα επόμενα κεφάλαια στην ανάλυση των επιπτώσεών της στην κοινωνία, στη δημόσια σφαίρα, στη δημοκρατία, στην οικονομία και στις διεθνείς σχέσεις. Με άλλα λόγια, από το ερώτημα «τι είναι η AI» μεταβαίνουν στο ακόμη δυσκολότερο ερώτημα: «πώς θα μεταμορφώσει τον κόσμο στον οποίο ζούμε».

Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί μια νέα ιστορική καμπή για τον ανθρώπινο πολιτισμό

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, μέχρι τώρα ακολουθήσαμε τη συλλογιστική των συγγραφέων από τα πρώτα παραδείγματα της τεχνητής νοημοσύνης μέχρι την ιστορική και φιλοσοφική τους αναδρομή. Σε αυτό το σημείο του βιβλίου έχω την αίσθηση ότι επιχειρούν να διατυπώσουν ένα γενικό συμπέρασμα. Ποιο είναι αυτό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί απλώς ακόμη μία τεχνολογική πρόοδο. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι εγκαινιάζει μια νέα ιστορική εποχή, επειδή μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο παράγεται η γνώση, λαμβάνονται οι αποφάσεις και οργανώνεται η ανθρώπινη κοινωνία. Κατά την άποψή τους, οι συνέπειες της AI δεν μπορούν να συγκριθούν μόνο με την εμφάνιση του ηλεκτρισμού ή του διαδικτύου, αλλά με μεγάλες ιστορικές μεταβάσεις που άλλαξαν συνολικά τον ανθρώπινο πολιτισμό.

Ράνια Γάτου: Γιατί επιμένουν τόσο πολύ στη λέξη «εποχή»;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή θεωρούν ότι η AI δεν επηρεάζει έναν μόνο τομέα της ζωής. Δεν αλλάζει μόνο τη βιομηχανία, μόνο την οικονομία ή μόνο την επιστήμη. Διαπερνά σχεδόν κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα. Από την εκπαίδευση μέχρι την υγεία, από την άμυνα μέχρι τη δημόσια διοίκηση, από την καλλιτεχνική δημιουργία μέχρι την επιστημονική έρευνα, η τεχνητή νοημοσύνη εισέρχεται σταδιακά σε όλους τους θεσμούς του πολιτισμού.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι κανένας κλάδος δεν θα παραμείνει ανεπηρέαστος;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτή είναι ακριβώς η θέση των συγγραφέων. Υποστηρίζουν ότι, όπως η Βιομηχανική Επανάσταση μετέβαλε κάθε μορφή παραγωγής, έτσι και η τεχνητή νοημοσύνη θα μεταβάλει κάθε μορφή πνευματικής εργασίας. Η ένταση της αλλαγής μπορεί να διαφέρει από κλάδο σε κλάδο, αλλά κανένας δεν θα μείνει εκτός αυτής της ιστορικής διαδικασίας.

Ράνια Γάτου: Το βιβλίο, όμως, δεν έχει έναν καταστροφικό τόνο. Αντίθετα, οι συγγραφείς φαίνεται να βλέπουν και μεγάλες δυνατότητες.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πράγματι. Επιμένουν ότι η AI μπορεί να επιταχύνει την επιστημονική πρόοδο, να βελτιώσει την ιατρική, να συμβάλει στην αντιμετώπιση ασθενειών, να αυξήσει την παραγωγικότητα και να βοηθήσει στην επίλυση σύνθετων παγκόσμιων προβλημάτων. Το ζήτημα δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα χρησιμοποιηθεί, αλλά με ποιες αρχές και για ποιους σκοπούς θα χρησιμοποιηθεί.

Ράνια Γάτου: Επομένως, η τεχνολογία από μόνη της δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Οι συγγραφείς απορρίπτουν τόσο τον τεχνολογικό ενθουσιασμό όσο και την τεχνοφοβία. Υποστηρίζουν ότι η τεχνολογία αποτελεί δύναμη, αλλά η κατεύθυνσή της εξαρτάται από τις ανθρώπινες επιλογές. Η ευθύνη δεν ανήκει στη μηχανή. Ανήκει πάντοτε στον άνθρωπο που σχεδιάζει, χρησιμοποιεί και ελέγχει την τεχνολογία.

Ράνια Γάτου: Μου έκανε εντύπωση ότι επανέρχονται συνεχώς στην έννοια της ευθύνης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι ένας από τους βασικούς άξονες του βιβλίου. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι όσο ισχυρότερη γίνεται η τεχνητή νοημοσύνη, τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η ευθύνη των ανθρώπων. Δεν αρκεί πλέον η τεχνική κατάρτιση. Απαιτείται πολιτική σοφία, νομικό πλαίσιο, ηθικός προβληματισμός και διεθνής συνεργασία.

Ράνια Γάτου: Μπορούμε να πούμε ότι το βιβλίο απευθύνεται κυρίως στους πολιτικούς;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι μόνο. Απευθύνεται στους πολιτικούς, στους επιστήμονες, στους εκπαιδευτικούς, στους επιχειρηματίες, στους νομικούς, αλλά και στους απλούς πολίτες. Το μήνυμά του είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη αφορά ολόκληρη την κοινωνία. Εάν οι αποφάσεις για το μέλλον της ληφθούν μόνο από έναν μικρό αριθμό τεχνολόγων ή κρατικών φορέων, τότε οι κοινωνίες κινδυνεύουν να βρεθούν μπροστά σε εξελίξεις που δεν θα έχουν επιλέξει συνειδητά.

Ράνια Γάτου: Άρα το βιβλίο μάς καλεί να συμμετάσχουμε ενεργά στη διαμόρφωση αυτής της νέας εποχής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Οι συγγραφείς δεν βλέπουν την ιστορία ως κάτι που συμβαίνει ανεξάρτητα από τον άνθρωπο. Αντιθέτως, θεωρούν ότι οι κοινωνίες μπορούν ακόμη να καθορίσουν τον τρόπο με τον οποίο θα ενσωματώσουν την τεχνητή νοημοσύνη στους θεσμούς τους. Αυτή η δυνατότητα επιλογής είναι, κατά τη γνώμη τους, καθοριστική.

Ράνια Γάτου: Μέχρι αυτό το σημείο του βιβλίου έχουμε εξετάσει κυρίως τη φιλοσοφική διάσταση της AI. Τι ακολουθεί στη συνέχεια;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Από εδώ και πέρα οι συγγραφείς στρέφουν το ενδιαφέρον τους στις πρακτικές συνέπειες. Εξετάζουν πώς η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει την πληροφόρηση, τα ψηφιακά δίκτυα, τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και τελικά τη λειτουργία της δημοκρατίας. Δηλαδή περνούν από το ερώτημα «τι σημαίνει η AI για τη γνώση» στο ερώτημα «τι σημαίνει η AI για την κοινωνία και την πολιτική». Και εκεί αρχίζει ένας από τους πιο επίκαιρους προβληματισμούς ολόκληρου του βιβλίου.

Η τεχνητή νοημοσύνη και η νέα αντίληψη της πραγματικότητας

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, όσο προχωρά η ανάγνωση του βιβλίου, έχω την εντύπωση ότι οι συγγραφείς μετακινούνται από την τεχνολογία προς ένα ακόμη βαθύτερο επίπεδο. Δεν συζητούν πλέον μόνο για το τι μπορεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά για το πώς αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα. Είναι πράγματι αυτό το επόμενο μεγάλο θέμα του βιβλίου;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Μέχρι αυτό το σημείο οι συγγραφείς έχουν δείξει ότι η AI μπορεί να επιλύει προβλήματα, να ανακαλύπτει νέα επιστημονική γνώση και να παράγει πρωτότυπο περιεχόμενο. Τώρα κάνουν ένα ακόμη βήμα. Θέτουν το ερώτημα αν η τεχνητή νοημοσύνη θα αλλάξει όχι μόνο τον κόσμο γύρω μας αλλά και τον τρόπο με τον οποίο εμείς αντιλαμβανόμαστε αυτόν τον κόσμο. Πρόκειται για μία από τις βαθύτερες φιλοσοφικές αναλύσεις του βιβλίου.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή αλλάζει η ίδια η έννοια της πραγματικότητας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς δεν υποστηρίζουν ότι αλλάζει η αντικειμενική πραγματικότητα. Υποστηρίζουν όμως ότι αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος την προσεγγίζει. Για αιώνες η γνώση του κόσμου βασιζόταν στην άμεση ανθρώπινη εμπειρία, στην παρατήρηση και στη λογική επεξεργασία των γεγονότων. Σήμερα, όμως, ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος αυτής της διαδικασίας διαμεσολαβείται από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Αυτό σημαίνει ότι η εικόνα που σχηματίζουμε για τον κόσμο περνά πλέον μέσα από αλγοριθμικά φίλτρα.

Ράνια Γάτου: Μπορείτε να μας δώσετε ένα απλό παράδειγμα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Σκεφθείτε πώς ενημερωνόμαστε σήμερα. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αναζητούν μόνοι τους όλες τις πληροφορίες. Βλέπουν ειδήσεις, άρθρα ή αναρτήσεις που έχουν ήδη επιλεγεί από αλγορίθμους. Αντίστοιχα, στις μηχανές αναζήτησης, στις πλατφόρμες βίντεο ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η πληροφορία που φθάνει σε εμάς έχει προηγουμένως αξιολογηθεί και ταξινομηθεί από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι αυτή η διαμεσολάβηση επηρεάζει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα.

Ράνια Γάτου: Άρα η AI δεν επηρεάζει μόνο τις απαντήσεις που λαμβάνουμε, αλλά και τα ίδια τα ερωτήματα που θέτουμε.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστά. Και αυτή είναι μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα παρατήρηση που υπονοείται στο βιβλίο. Όταν οι αλγόριθμοι καθορίζουν ποιες πληροφορίες εμφανίζονται πρώτες, ποιες ειδήσεις προβάλλονται περισσότερο ή ποια θέματα θεωρούνται σημαντικά, επηρεάζουν έμμεσα και τις απορίες, τις ανησυχίες και τις προτεραιότητες των ανθρώπων. Έτσι, η AI δεν οργανώνει απλώς την πληροφορία· συμμετέχει στη διαμόρφωση της ανθρώπινης εμπειρίας.

Ράνια Γάτου: Οι συγγραφείς φαίνεται να θεωρούν ότι αυτή η αλλαγή είναι ιστορικά πρωτόγνωρη.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Στο παρελθόν υπήρχαν πάντοτε μέσα επικοινωνίας και φορείς διάδοσης γνώσεων. Όμως ποτέ άλλοτε δεν υπήρχε ένα σύστημα που να μπορεί, σε πραγματικό χρόνο και σε παγκόσμια κλίμακα, να αναλύει τις προτιμήσεις δισεκατομμυρίων ανθρώπων και να προσαρμόζει την πληροφορία που λαμβάνει ο καθένας ξεχωριστά. Αυτό είναι ένα από τα χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν τη σημερινή εποχή από κάθε προηγούμενη.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή δύο άνθρωποι μπορεί να ζουν στον ίδιο κόσμο αλλά να αντιλαμβάνονται διαφορετικές πραγματικότητες;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Αυτό είναι μία από τις σημαντικές συνέπειες που εξετάζουν οι συγγραφείς. Εφόσον η πληροφορία εξατομικεύεται, κάθε άνθρωπος μπορεί να εκτίθεται σε διαφορετικό σύνολο δεδομένων, ειδήσεων και απόψεων. Έτσι δημιουργούνται διαφορετικές εικόνες της πραγματικότητας, οι οποίες δεν βασίζονται πάντοτε στα ίδια γεγονότα. Η εξέλιξη αυτή έχει πολύ σοβαρές κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες.

Ράνια Γάτου: Μήπως εδώ αρχίζει να συνδέεται η τεχνητή νοημοσύνη με τη δημοκρατία;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Οι συγγραφείς προετοιμάζουν τον αναγνώστη για αυτή τη μετάβαση. Αν η AI επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ενημερώνονται και αντιλαμβάνονται τον κόσμο, τότε επηρεάζει αναπόφευκτα και τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνουν πολιτικές απόψεις, λαμβάνουν συλλογικές αποφάσεις και συμμετέχουν στη δημοκρατική διαδικασία.

Ράνια Γάτου: Επομένως, η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι πλέον απλώς ένα τεχνολογικό εργαλείο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα αυτού του κεφαλαίου. Η AI εξελίσσεται σε παράγοντα διαμόρφωσης της ανθρώπινης εμπειρίας. Δεν επηρεάζει μόνο την εργασία ή την επιστήμη. Επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους, τους άλλους και την κοινωνία μέσα στην οποία ζουν. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι η κατανόηση αυτής της αλλαγής είναι απολύτως αναγκαία, διότι πάνω σε αυτή θα οικοδομηθούν όλες οι μεγάλες πολιτικές, κοινωνικές και ηθικές συζητήσεις των επόμενων δεκαετιών.

Ράνια Γάτου: Και αυτή είναι η γέφυρα προς το επόμενο μεγάλο θέμα του βιβλίου.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Αφού ανέλυσαν πώς η AI επηρεάζει την αντίληψή μας για την πραγματικότητα, οι συγγραφείς στρέφονται στο επόμενο κρίσιμο ερώτημα: πώς οι ψηφιακές πλατφόρμες, οι αλγόριθμοι και τα παγκόσμια δίκτυα πληροφόρησης μετασχηματίζουν την κοινωνία και διαμορφώνουν τη δημόσια σφαίρα. Εκεί πλέον η συζήτηση αποκτά άμεση πολιτική και δημοκρατική διάσταση.

Οι ψηφιακές πλατφόρμες και ο νέος κόσμος της πληροφορίας

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στο προηγούμενο μέρος της συζήτησής μας καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν επηρεάζει μόνο την επιστήμη αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα. Στη συνέχεια του βιβλίου οι συγγραφείς στρέφουν την προσοχή τους στις ψηφιακές πλατφόρμες. Γιατί θεωρούν ότι αποτελούν τόσο σημαντικό θέμα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι οι ψηφιακές πλατφόρμες αποτελούν το κύριο περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργεί σήμερα η τεχνητή νοημοσύνη. Οι περισσότεροι άνθρωποι έρχονται καθημερινά σε επαφή με την AI χωρίς να το συνειδητοποιούν. Κάθε φορά που χρησιμοποιούν μια μηχανή αναζήτησης, ένα μέσο κοινωνικής δικτύωσης, μια υπηρεσία βίντεο ή έναν ψηφιακό βοηθό, αλληλεπιδρούν με πολύπλοκους αλγορίθμους οι οποίοι οργανώνουν, ταξινομούν και παρουσιάζουν την πληροφορία. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι αυτή η διαδικασία έχει ήδη μεταβάλει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες ενημερώνονται και επικοινωνούν.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η τεχνητή νοημοσύνη δεν δημιουργεί μόνο περιεχόμενο, αλλά αποφασίζει και ποιο περιεχόμενο θα φτάσει σε κάθε άνθρωπο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς είναι το κρίσιμο σημείο. Οι αλγόριθμοι δεν λειτουργούν απλώς ως αποθήκες πληροφοριών. Επιλέγουν ποια πληροφορία θα εμφανιστεί πρώτη, ποια θα θεωρηθεί σχετική και ποια πιθανόν δεν θα εμφανιστεί καθόλου. Με άλλα λόγια, η AI δεν διαχειρίζεται μόνο την πληροφορία· συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση της ανθρώπινης προσοχής.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η πληροφορία δεν είναι πλέον η ίδια για όλους.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες λειτουργούν με βάση την εξατομίκευση. Κάθε χρήστης βλέπει διαφορετικό περιεχόμενο, ανάλογα με τις προηγούμενες αναζητήσεις του, τα ενδιαφέροντά του και τη διαδικτυακή του συμπεριφορά. Έτσι δημιουργούνται διαφορετικές «προσωπικές πραγματικότητες», μέσα στις οποίες οι άνθρωποι εκτίθενται σε διαφορετικές πληροφορίες και συχνά διαμορφώνουν διαφορετικές αντιλήψεις για τα ίδια γεγονότα.

Ράνια Γάτου: Αυτό ακούγεται ιδιαίτερα σημαντικό για τη λειτουργία της κοινωνίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι εξαιρετικά σημαντικό. Για πολλούς αιώνες οι κοινωνίες στηρίζονταν σε έναν σχετικά κοινό δημόσιο χώρο ενημέρωσης. Οι πολίτες διάβαζαν τις ίδιες εφημερίδες, παρακολουθούσαν τα ίδια δελτία ειδήσεων και συζητούσαν πάνω σε ένα κοινό σύνολο γεγονότων. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη οδηγεί σταδιακά σε μια νέα κατάσταση, όπου κάθε άνθρωπος μπορεί να ζει μέσα σε ένα διαφορετικό πληροφοριακό περιβάλλον.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή μειώνεται η κοινή εμπειρία της κοινωνίας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς είναι ένας από τους προβληματισμούς που αναπτύσσουν. Όσο περισσότερο εξατομικεύεται η πληροφορία, τόσο δυσκολότερο γίνεται να διαμορφωθεί ένας κοινός δημόσιος διάλογος. Οι πολίτες μπορεί να έχουν πρόσβαση σε διαφορετικά στοιχεία, διαφορετικές ερμηνείες και διαφορετικές προτεραιότητες. Αυτό δημιουργεί νέες προκλήσεις για τη συνοχή των δημοκρατικών κοινωνιών.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει όμως και μια θετική πλευρά σε αυτή την εξέλιξη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Οι συγγραφείς δεν παραγνωρίζουν τα οφέλη. Οι ψηφιακές πλατφόρμες επιτρέπουν τη γρήγορη διάδοση της γνώσης, διευκολύνουν την πρόσβαση στην εκπαίδευση, ενισχύουν την επιστημονική συνεργασία και προσφέρουν στον άνθρωπο δυνατότητες που παλαιότερα ήταν αδιανόητες. Η ίδια τεχνολογία που μπορεί να περιορίσει την πολυφωνία μπορεί επίσης να διευρύνει σημαντικά την πρόσβαση στη γνώση. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από τον τρόπο σχεδιασμού και χρήσης των συστημάτων.

Ράνια Γάτου: Επομένως, οι συγγραφείς αποφεύγουν και εδώ τις εύκολες απαντήσεις.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Ούτε δαιμονοποιούν τις πλατφόρμες ούτε τις εξιδανικεύουν. Προσπαθούν να κατανοήσουν έναν νέο μηχανισμό οργάνωσης της πληροφορίας, ο οποίος αποκτά ολοένα μεγαλύτερη επιρροή στην καθημερινή ζωή. Το ενδιαφέρον τους στρέφεται κυρίως στις μακροπρόθεσμες συνέπειες αυτής της αλλαγής.

Ράνια Γάτου: Μέχρι τώρα μιλήσαμε για την πληροφορία. Στο επόμενο κεφάλαιο η συζήτηση φαίνεται να γίνεται ακόμη πιο πολιτική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πράγματι. Αφού οι συγγραφείς αναλύουν πώς η AI μετασχηματίζει τη διάδοση της πληροφορίας, προχωρούν στο επόμενο λογικό ερώτημα: τι σημαίνει αυτή η αλλαγή για τη δημοκρατία; Αν οι αλγόριθμοι επηρεάζουν το τι γνωρίζουν οι πολίτες, τότε επηρεάζουν αναπόφευκτα και τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνουν τις πολιτικές τους επιλογές, συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο και λαμβάνουν συλλογικές αποφάσεις. Εκεί αρχίζει μία από τις πιο επίκαιρες και ουσιαστικές αναλύσεις ολόκληρου του βιβλίου.

Η τεχνητή νοημοσύνη, η δημοκρατία και η διαμόρφωση της κοινής γνώμης

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στις προηγούμενες συζητήσεις μας αναλύσαμε τον τρόπο με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει την πληροφόρηση και τις ψηφιακές πλατφόρμες. Στο σημείο αυτό του βιβλίου οι συγγραφείς περνούν σε ένα ακόμη πιο κρίσιμο θέμα: τη δημοκρατία. Γιατί θεωρούν ότι η AI αποτελεί τόσο μεγάλη πρόκληση για τα δημοκρατικά πολιτεύματα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι η δημοκρατία προϋποθέτει πολίτες που μπορούν να ενημερώνονται, να διαμορφώνουν ελεύθερα άποψη και να συμμετέχουν σε έναν κοινό δημόσιο διάλογο. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μεταβάλλει και τις τρεις αυτές προϋποθέσεις. Δεν αλλάζει μόνο την ταχύτητα της πληροφόρησης· επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι πληροφορίες επιλέγονται, παρουσιάζονται και τελικά γίνονται αντιληπτές από τους πολίτες.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η AI μπορεί να επηρεάσει ακόμη και τη διαμόρφωση της πολιτικής βούλησης;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς εξετάζουν οι συγγραφείς. Εφόσον οι αλγόριθμοι καθορίζουν ποια θέματα θα προβληθούν περισσότερο και ποια θα παραμείνουν σχεδόν αόρατα, επηρεάζουν αναπόφευκτα και τις πολιτικές προτεραιότητες των πολιτών. Η επίδραση αυτή δεν είναι πάντοτε εμφανής. Συχνά λειτουργεί αθόρυβα, μέσα από την καθημερινή ροή πληροφοριών.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η εξουσία αποκτά μια νέα μορφή;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Στο παρελθόν η πολιτική ισχύς συνδεόταν κυρίως με τον έλεγχο του στρατού, της οικονομίας ή των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης. Σήμερα προστίθεται μία ακόμη διάσταση: η δυνατότητα επηρεασμού της πληροφορίας μέσω αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι αυτή η εξέλιξη δημιουργεί νέες μορφές ισχύος, οι οποίες δεν υπήρχαν σε προηγούμενες ιστορικές περιόδους.

Ράνια Γάτου: Στο βιβλίο γίνεται λόγος και για την ταχύτητα διάδοσης των πληροφοριών.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Η AI επιτρέπει τη διάδοση πληροφοριών σε πρωτοφανή κλίμακα και με πρωτοφανή ταχύτητα. Ένα μήνυμα μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να φθάσει σε εκατομμύρια ανθρώπους σε διαφορετικές ηπείρους. Αυτό δημιουργεί τεράστιες δυνατότητες για την ενημέρωση, αλλά ταυτόχρονα αυξάνει και την ευθύνη όσων σχεδιάζουν και διαχειρίζονται τα πληροφοριακά συστήματα.

Ράνια Γάτου: Οι συγγραφείς φαίνεται να ανησυχούν ιδιαίτερα για τη δυνατότητα στοχευμένης επιρροής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πράγματι. Επισημαίνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προσαρμόζει το περιεχόμενο στις ιδιαιτερότητες κάθε χρήστη. Αυτό σημαίνει ότι διαφορετικοί πολίτες μπορούν να λαμβάνουν διαφορετικά πολιτικά μηνύματα, σχεδιασμένα ειδικά για τα ενδιαφέροντα, τις ανησυχίες ή τις προτιμήσεις τους. Η δυνατότητα αυτή δημιουργεί νέα ερωτήματα για τη διαφάνεια και την ισότητα της δημόσιας συζήτησης.

Ράνια Γάτου: Ωστόσο, η ίδια τεχνολογία θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για θετικούς σκοπούς.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Οι συγγραφείς δεν παρουσιάζουν μόνο κινδύνους. Η AI μπορεί να βοηθήσει τους πολίτες να έχουν ταχύτερη πρόσβαση σε δημόσια έγγραφα, να ενισχύσει τη συμμετοχή στη δημόσια διαβούλευση, να βελτιώσει τις δημόσιες υπηρεσίες και να διευκολύνει την κατανόηση σύνθετων πολιτικών ζητημάτων. Όπως σε όλο το βιβλίο, έτσι και εδώ υπογραμμίζεται ότι η τεχνολογία δεν είναι από μόνη της ούτε δημοκρατική ούτε αντιδημοκρατική. Η χρήση της είναι εκείνη που καθορίζει το αποτέλεσμα.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ότι η δημοκρατία εισέρχεται σε μία νέα ιστορική φάση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς είναι το συμπέρασμα των συγγραφέων. Οι δημοκρατικοί θεσμοί σχεδιάστηκαν σε εποχές όπου η πληροφορία διαδιδόταν με πολύ διαφορετικούς ρυθμούς και μέσα. Σήμερα, η ύπαρξη αλγοριθμικών συστημάτων που επηρεάζουν την πληροφόρηση δημιουργεί νέα δεδομένα. Οι κοινωνίες καλούνται να προσαρμόσουν τους θεσμούς τους, χωρίς όμως να θυσιάσουν τις θεμελιώδεις αρχές της ελευθερίας, της διαφάνειας και της δημόσιας λογοδοσίας.

Ράνια Γάτου: Οι συγγραφείς δίνουν συγκεκριμένες λύσεις;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Παραμένουν συνεπείς στη βασική τους μεθοδολογία. Δεν παρουσιάζουν ένα έτοιμο πολιτικό πρόγραμμα. Θέτουν τα μεγάλα ερωτήματα και καλούν κυβερνήσεις, επιστήμονες, πανεπιστήμια, επιχειρήσεις και πολίτες να συμμετάσχουν στη διαμόρφωση ενός νέου πλαισίου διακυβέρνησης της τεχνητής νοημοσύνης. Θεωρούν ότι η πολυπλοκότητα του προβλήματος δεν επιτρέπει απλές ή μονοδιάστατες λύσεις.

Ράνια Γάτου: Φαίνεται ότι μετά τη δημοκρατία ακολουθεί ένα ακόμη πιο ανησυχητικό θέμα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πράγματι. Αφού αναλύουν τη σχέση της AI με τη δημοκρατία, οι συγγραφείς εξετάζουν το ζήτημα της παραπληροφόρησης, της χειραγώγησης της κοινής γνώμης και της δυνατότητας δημιουργίας ψευδούς περιεχομένου με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης. Εκεί η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο επίκαιρη, διότι αφορά ένα φαινόμενο που ήδη βιώνουμε στην καθημερινότητά μας και το οποίο αναμένεται να ενταθεί τα επόμενα χρόνια.

Η παραπληροφόρηση, τα deepfakes και η κρίση της εμπιστοσύνης

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στο προηγούμενο μέρος της συζήτησής μας είδαμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες ενημερώνονται και συμμετέχουν στη δημοκρατία. Στη συνέχεια του βιβλίου οι συγγραφείς στρέφονται σε ένα θέμα που απασχολεί πλέον ολόκληρο τον κόσμο: την παραπληροφόρηση και τα λεγόμενα deepfakes. Γιατί θεωρούν ότι αυτό αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή, κατά την άποψή τους, κάθε κοινωνία στηρίζεται στην εμπιστοσύνη ότι μπορεί να διακρίνει, σε γενικές γραμμές, το αληθινό από το ψευδές. Η τεχνητή νοημοσύνη εισάγει μια νέα πραγματικότητα, στην οποία γίνεται ολοένα ευκολότερο να παραχθούν εξαιρετικά πειστικά κείμενα, εικόνες, ηχητικά αποσπάσματα και βίντεο που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο τεχνικό· είναι βαθιά πολιτικό, κοινωνικό και φιλοσοφικό.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η AI μπορεί να δημιουργήσει μία ψευδή πραγματικότητα που μοιάζει απολύτως αληθινή;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς είναι το φαινόμενο που περιγράφουν οι συγγραφείς. Στο παρελθόν, η παραποίηση εικόνων ή βίντεο απαιτούσε εξειδικευμένες γνώσεις και σημαντικό χρόνο. Σήμερα, όμως, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργήσει μέσα σε λίγα λεπτά υλικό που είναι εξαιρετικά δύσκολο να διακριθεί από ένα αυθεντικό ντοκουμέντο. Έτσι, η τεχνολογία μεταβάλλει τις ίδιες τις προϋποθέσεις πάνω στις οποίες στηρίζεται η δημόσια εμπιστοσύνη.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι στο μέλλον ίσως να μην πιστεύουμε ούτε όσα βλέπουμε ούτε όσα ακούμε.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς διατυπώνουν ακριβώς αυτόν τον προβληματισμό. Για πολλές δεκαετίες μια φωτογραφία ή ένα βίντεο θεωρούνταν ισχυρό αποδεικτικό στοιχείο. Η ανάπτυξη της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης δημιουργεί μια νέα κατάσταση, όπου ακόμη και η οπτική απόδειξη μπορεί να αμφισβητηθεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε εικόνα είναι ψευδής, αλλά ότι η αυθεντικότητά της δεν μπορεί πλέον να θεωρείται αυτονόητη.

Ράνια Γάτου: Πρόκειται ουσιαστικά για μια κρίση εμπιστοσύνης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και οι συγγραφείς θεωρούν ότι αυτή είναι ίσως η βαθύτερη συνέπεια της τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο της πληροφόρησης. Όταν οι πολίτες δυσκολεύονται να διακρίνουν το αληθινό από το ψευδές, δεν επηρεάζεται μόνο η ενημέρωση. Επηρεάζεται και η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς, τα μέσα ενημέρωσης, την επιστήμη και τελικά προς την ίδια τη δημόσια ζωή.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσε αυτό να επηρεάσει και τις διεθνείς σχέσεις;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι η παραπληροφόρηση μπορεί να αποκτήσει διεθνείς διαστάσεις. Ψευδές οπτικοακουστικό υλικό ή παραποιημένες πληροφορίες μπορούν να επηρεάσουν διπλωματικές σχέσεις, οικονομικές αγορές ή ακόμη και τη διαχείριση διεθνών κρίσεων. Όσο αυξάνεται η αξιοπιστία των παραγόμενων εικόνων και βίντεο, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη για αξιόπιστους μηχανισμούς επαλήθευσης.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει τρόπος να αντιμετωπιστεί αυτή η πρόκληση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς αποφεύγουν να παρουσιάσουν μία μόνο λύση. Υποστηρίζουν ότι απαιτείται συνδυασμός τεχνολογικών, νομικών, εκπαιδευτικών και πολιτικών μέτρων. Η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον εντοπισμό παραποιημένου περιεχομένου. Παράλληλα, χρειάζεται ανάπτυξη της ψηφιακής παιδείας, ώστε οι πολίτες να αξιολογούν κριτικά τις πληροφορίες που λαμβάνουν.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η απάντηση δεν είναι μόνο περισσότερη τεχνολογία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό είναι ένα από τα σταθερά μηνύματα του βιβλίου. Καμία τεχνολογική λύση δεν αρκεί από μόνη της. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργήσει το πρόβλημα, αλλά και να συμβάλει στην αντιμετώπισή του. Ωστόσο, η τελική ευθύνη ανήκει στους ανθρώπους, στους θεσμούς και στις δημοκρατικές κοινωνίες.

Ράνια Γάτου: Μου φαίνεται ότι οι συγγραφείς ανησυχούν λιγότερο για τις ίδιες τις μηχανές και περισσότερο για την ανθρώπινη συμπεριφορά.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι μια πολύ εύστοχη παρατήρηση. Σε ολόκληρο το βιβλίο αποφεύγουν να προσωποποιήσουν την τεχνητή νοημοσύνη. Η AI δεν παρουσιάζεται ως αυτόνομος «αντίπαλος» της ανθρωπότητας. Οι πραγματικές προκλήσεις προκύπτουν από τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αποφασίζουν να αξιοποιήσουν ή να καταχραστούν τις δυνατότητές της. Γι’ αυτό και επανέρχονται συνεχώς στις έννοιες της ευθύνης, της διακυβέρνησης και της ηθικής.

Ράνια Γάτου: Μετά την παραπληροφόρηση, ποιο είναι το επόμενο μεγάλο θέμα που εξετάζουν;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Στη συνέχεια του βιβλίου οι συγγραφείς στρέφονται προς τη διεθνή πολιτική και την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων. Αναλύουν πώς η τεχνητή νοημοσύνη μεταβάλλει τη στρατηγική ισχύ των κρατών, τον ανταγωνισμό μεταξύ μεγάλων δυνάμεων και τη φύση της διεθνούς ασφάλειας. Εκεί γίνεται ιδιαίτερα εμφανής η επιρροή του Henry Kissinger, ο οποίος προσεγγίζει την AI μέσα από το πρίσμα της γεωπολιτικής και της στρατηγικής ιστορίας.

Η τεχνητή νοημοσύνη και η γεωπολιτική: μια νέα εποχή στις διεθνείς σχέσεις

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, καθώς προχωρούμε προς το δεύτερο μισό του βιβλίου, γίνεται ολοένα πιο εμφανής η επιρροή του Henry Kissinger. Μέχρι τώρα συζητήσαμε κυρίως για τη γνώση, την κοινωνία και τη δημοκρατία. Στη συνέχεια, όμως, οι συγγραφείς στρέφονται στις διεθνείς σχέσεις και στη γεωπολιτική. Γιατί θεωρούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί τόσο σημαντικό παράγοντα για την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι ο Henry Kissinger αντιμετωπίζει την ιστορία ως ιστορία μεταβολών της ισχύος. Στη συλλογιστική του βιβλίου, κάθε μεγάλη τεχνολογική επανάσταση μεταβάλλει όχι μόνο την οικονομία αλλά και την κατανομή της διεθνούς ισχύος. Η πυρίτιδα, η ατμομηχανή, η βιομηχανική παραγωγή, τα πυρηνικά όπλα και η ψηφιακή τεχνολογία άλλαξαν διαδοχικά τις ισορροπίες μεταξύ των κρατών. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί το επόμενο μεγάλο στάδιο αυτής της ιστορικής εξέλιξης.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η AI αντιμετωπίζεται ως στρατηγικός πόρος;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Δεν θεωρείται πλέον απλώς μία εμπορική ή επιστημονική καινοτομία. Η δυνατότητα ανάπτυξης προηγμένων συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης επηρεάζει την οικονομική ανταγωνιστικότητα, την αμυντική ικανότητα, τη συλλογή πληροφοριών, την κυβερνοασφάλεια και τη διπλωματική ισχύ ενός κράτους. Για τον λόγο αυτό οι συγγραφείς θεωρούν ότι η AI αποκτά στρατηγική σημασία ανάλογη με άλλες τεχνολογίες που καθόρισαν τη διεθνή ιστορία.

Ράνια Γάτου: Στο βιβλίο γίνεται η παρατήρηση ότι ο ανταγωνισμός γύρω από την AI δεν περιορίζεται στις εταιρείες.

Καθηγητής Κυριαζόπουλος: Ναι. Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό σημείο. Οι συγγραφείς υπογραμμίζουν ότι ο ανταγωνισμός αφορά πλέον και τα ίδια τα κράτη. Η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης επηρεάζει την εθνική ισχύ, γεγονός που οδηγεί κυβερνήσεις σε μεγάλες επενδύσεις στην έρευνα, στις υποδομές και στην εκπαίδευση. Δεν πρόκειται μόνο για τεχνολογικό ανταγωνισμό· πρόκειται για ανταγωνισμό στρατηγικής επιρροής.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η AI μπορεί να μεταβάλει ακόμη και τη διεθνή ισορροπία ισχύος;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς είναι το επιχείρημα των συγγραφέων. Κράτη που θα αποκτήσουν σημαντικό τεχνολογικό προβάδισμα στην τεχνητή νοημοσύνη ενδέχεται να αποκτήσουν αντίστοιχο πλεονέκτημα στην οικονομία, στην άμυνα, στις επικοινωνίες και στην επιστημονική έρευνα. Όπως η βιομηχανική υπεροχή καθόρισε την ισχύ κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα, έτσι η υπεροχή στην AI μπορεί να διαμορφώσει τον 21ο αιώνα.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει όμως και ένας κίνδυνος. Αν όλα τα κράτη ανταγωνίζονται, δεν αυξάνεται η πιθανότητα συγκρούσεων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς ακριβώς αυτό επισημαίνουν. Θεωρούν ότι κάθε νέα στρατηγική τεχνολογία δημιουργεί ένα δίλημμα: από τη μία πλευρά προσφέρει σημαντικά οφέλη· από την άλλη, εντείνει τον ανταγωνισμό μεταξύ των κρατών. Για τον λόγο αυτό υπογραμμίζουν ότι η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης πρέπει να συνοδευθεί από νέες μορφές διεθνούς συνεργασίας και εμπιστοσύνης. Διαφορετικά, η ίδια η τεχνολογική πρόοδος μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη διεθνή αστάθεια.

Ράνια Γάτου: Αυτό θυμίζει λίγο την εποχή των πυρηνικών όπλων.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πράγματι, χωρίς όμως οι συγγραφείς να ταυτίζουν τις δύο περιπτώσεις. Αναγνωρίζουν ότι υπάρχουν σημαντικές διαφορές. Ωστόσο, θεωρούν ότι υπάρχει ένα κοινό στοιχείο: όταν εμφανίζεται μια τεχνολογία με μεγάλες στρατηγικές συνέπειες, οι διεθνείς θεσμοί καλούνται να προσαρμοστούν. Όπως η πυρηνική εποχή οδήγησε σε νέες μορφές διεθνούς διαλόγου και ελέγχου των εξοπλισμών, έτσι και η εποχή της AI ενδέχεται να απαιτήσει νέες μορφές παγκόσμιας διακυβέρνησης.

Ράνια Γάτου: Οι συγγραφείς δείχνουν να πιστεύουν ιδιαίτερα στη διεθνή συνεργασία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Αν και αναγνωρίζουν τον αναπόφευκτο ανταγωνισμό μεταξύ των κρατών, θεωρούν ότι ορισμένα ζητήματα δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν μονομερώς. Η ασφάλεια της τεχνητής νοημοσύνης, οι κοινές τεχνικές προδιαγραφές, η αποφυγή ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης και η προστασία της ανθρωπότητας αποτελούν ζητήματα που απαιτούν διεθνή συνεννόηση. Αυτή είναι μια από τις πιο χαρακτηριστικές γεωπολιτικές θέσεις του βιβλίου.

Ράνια Γάτου: Άρα, κατά τους συγγραφείς, η AI αποτελεί πλέον μέρος της διεθνούς πολιτικής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Δεν είναι πλέον δυνατόν να συζητούμε για τις διεθνείς σχέσεις αγνοώντας την τεχνητή νοημοσύνη. Η AI επηρεάζει την οικονομική ανάπτυξη, τη στρατιωτική ισχύ, την τεχνολογική ανεξαρτησία και τη διεθνή επιρροή των κρατών. Για τον Henry Kissinger αυτό σημαίνει ότι η γεωπολιτική του 21ου αιώνα δεν μπορεί να αναλυθεί χωρίς να ληφθεί υπόψη ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης.

Ράνια Γάτου: Και μετά τη γεωπολιτική, οι συγγραφείς επιστρέφουν ξανά στον άνθρωπο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Παρά τη μεγάλη έμφαση που δίνουν στη διεθνή πολιτική, δεν χάνουν ποτέ από το βλέμμα τους το κεντρικό ερώτημα του βιβλίου: τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος σε μια εποχή τεχνητής νοημοσύνης; Στα επόμενα κεφάλαια εγκαταλείπουν προσωρινά τη γεωπολιτική και στρέφονται ξανά στη φιλοσοφική και ανθρωπολογική διάσταση της AI, εξετάζοντας πώς η νέα τεχνολογία επηρεάζει την ανθρώπινη ταυτότητα, την αυτοαντίληψη και την έννοια της προσωπικής ελευθερίας. Εκεί, κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάθος.

Η τεχνητή νοημοσύνη και το μέλλον της διεθνούς ασφάλειας

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στην προηγούμενη συζήτησή μας εξετάσαμε πώς η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει τη γεωπολιτική και την ισορροπία ισχύος μεταξύ των κρατών. Στο επόμενο μέρος του βιβλίου οι συγγραφείς προχωρούν ακόμη βαθύτερα και αναλύουν τη σχέση της AI με τη διεθνή ασφάλεια. Γιατί θεωρούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αλλάξει τόσο ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ασφάλεια;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή, κατά την άποψή τους, η ασφάλεια στον 21ο αιώνα δεν εξαρτάται πλέον μόνο από τον αριθμό των στρατιωτών, των αεροσκαφών ή των πλοίων. Η δυνατότητα συλλογής, επεξεργασίας και αξιοποίησης πληροφοριών σε πραγματικό χρόνο αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναλύει τεράστιους όγκους δεδομένων πολύ ταχύτερα από οποιονδήποτε άνθρωπο, γεγονός που μεταβάλλει τον τρόπο λήψης στρατηγικών αποφάσεων. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι αυτή η αλλαγή αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις στη σύγχρονη ιστορία της διεθνούς ασφάλειας.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η πληροφορία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία από ό,τι στο παρελθόν;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η πληροφορία ήταν πάντοτε σημαντική στις διεθνείς σχέσεις. Σήμερα όμως η AI μπορεί όχι μόνο να συγκεντρώνει πληροφορίες αλλά και να εντοπίζει σχέσεις, τάσεις και πιθανούς κινδύνους που δύσκολα θα αντιλαμβανόταν εγκαίρως ο ανθρώπινος αναλυτής. Αυτό σημαίνει ότι η τεχνολογία επηρεάζει άμεσα τη στρατηγική αξιολόγηση των κρατών.

Ράνια Γάτου: Οι συγγραφείς αναφέρονται και στην ταχύτητα λήψης αποφάσεων.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Και αυτό αποτελεί έναν ιδιαίτερα σημαντικό προβληματισμό. Όσο περισσότερο η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει την ανάλυση των δεδομένων, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η πίεση για ταχύτερες πολιτικές και στρατηγικές αποφάσεις. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι η εξέλιξη αυτή μπορεί να δημιουργήσει νέους κινδύνους, διότι ο χρόνος που διαθέτουν οι άνθρωποι για ώριμη πολιτική κρίση ενδέχεται να μειώνεται συνεχώς.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι οι ηγέτες θα εξαρτώνται ολοένα περισσότερο από τις μηχανές;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς αποφεύγουν να διατυπώσουν μια τόσο απόλυτη θέση. Υπογραμμίζουν όμως ότι όσο αυξάνεται η πολυπλοκότητα των διεθνών κρίσεων, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο πειρασμός να βασιστούν οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων στις αναλύσεις της τεχνητής νοημοσύνης. Αυτό δημιουργεί ένα νέο ερώτημα: ποια πρέπει να είναι η σχέση ανάμεσα στην ανθρώπινη πολιτική κρίση και στην αλγοριθμική ανάλυση;

Ράνια Γάτου: Είναι προφανές ότι εδώ εμφανίζεται και το ζήτημα της ανθρώπινης ευθύνης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και οι συγγραφείς επανέρχονται σε αυτό το θέμα με ιδιαίτερη έμφαση. Υποστηρίζουν ότι καμία τεχνολογία δεν μπορεί να υποκαταστήσει την πολιτική ευθύνη. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προσφέρει πληροφορίες, να προτείνει σενάρια ή να αξιολογήσει κινδύνους, αλλά η τελική απόφαση πρέπει να παραμένει ανθρώπινη. Η ευθύνη για τις συνέπειες μιας πολιτικής επιλογής δεν μπορεί να μεταφερθεί σε έναν αλγόριθμο.

Ράνια Γάτου: Το βιβλίο δίνει την εντύπωση ότι οι συγγραφείς δεν φοβούνται μόνο την ισχύ της AI αλλά και την υπερβολική εμπιστοσύνη των ανθρώπων σε αυτήν.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστή παρατήρηση. Η ανησυχία τους δεν αφορά μόνο τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και την ανθρώπινη τάση να θεωρεί αλάνθαστα τα τεχνολογικά συστήματα. Οι συγγραφείς επιμένουν ότι ακόμη και τα πιο εξελιγμένα μοντέλα πρέπει να υπόκεινται σε ανθρώπινο έλεγχο, κριτική αξιολόγηση και πολιτική λογοδοσία.

Ράνια Γάτου: Επομένως, η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι η τεχνολογία αλλά η διακυβέρνησή της.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι ένα από τα σταθερότερα μηνύματα ολόκληρου του βιβλίου. Η AI αποτελεί εργαλείο εξαιρετικής ισχύος. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιοι θα θέτουν τους κανόνες λειτουργίας της, ποιοι θα ελέγχουν τη χρήση της και με ποιες αξίες θα καθοδηγείται η ανάπτυξή της. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την ασφάλεια και τη σταθερότητα του 21ου αιώνα.

Ράνια Γάτου: Μέχρι τώρα εξετάσαμε την AI από την οπτική της γνώσης, της κοινωνίας, της δημοκρατίας και της διεθνούς ασφάλειας. Πού κατευθύνεται τώρα η ανάλυση των συγγραφέων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Στα επόμενα κεφάλαια εγκαταλείπουν προσωρινά τα ζητήματα της γεωπολιτικής και επιστρέφουν στον άνθρωπο. Αναρωτιούνται πώς η τεχνητή νοημοσύνη μεταβάλλει την ίδια την ανθρώπινη αυτοαντίληψη. Εξετάζουν τι σημαίνει πλέον δημιουργικότητα, ελευθερία, γνώση και ανθρώπινη ταυτότητα σε έναν κόσμο όπου η μηχανή δεν αποτελεί απλώς εργαλείο, αλλά ενεργό συμμετέχοντα στη διαδικασία παραγωγής γνώσης. Πρόκειται, κατά τη γνώμη μου, για το πιο φιλοσοφικό και ίσως το πιο διαχρονικό μέρος ολόκληρου του βιβλίου.

Τι σημαίνει πλέον να είσαι άνθρωπος; Η τεχνητή νοημοσύνη και η ανθρώπινη ταυτότητα

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, μέχρι τώρα εξετάσαμε την τεχνητή νοημοσύνη ως τεχνολογικό, κοινωνικό, πολιτικό και γεωπολιτικό φαινόμενο. Στα επόμενα κεφάλαια, όμως, το βιβλίο φαίνεται να αλλάζει και πάλι κατεύθυνση. Οι συγγραφείς επιστρέφουν στο θεμελιώδες ερώτημα της ανθρώπινης ύπαρξης. Γιατί θεωρούν ότι η AI μας υποχρεώνει να επανεξετάσουμε την ίδια την έννοια του ανθρώπου;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή, σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας, ο άνθρωπος όριζε την ιδιαιτερότητά του μέσα από ορισμένες αποκλειστικά ανθρώπινες ικανότητες: τη λογική, τη δημιουργικότητα, τη γλώσσα, την επίλυση σύνθετων προβλημάτων και την παραγωγή γνώσης. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν καταργεί αυτές τις ιδιότητες, αλλά δείχνει ότι ορισμένες από αυτές μπορούν πλέον να προσεγγισθούν και από μηχανικά συστήματα. Για τους συγγραφείς, αυτό δεν είναι απλώς μια τεχνική εξέλιξη. Είναι ένα γεγονός που επηρεάζει την ίδια την ανθρώπινη αυτοαντίληψη.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή, για πρώτη φορά στην ιστορία, ο άνθρωπος συναντά μια μηχανή που συμμετέχει στη διαδικασία της σκέψης;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Με έναν συγκεκριμένο τρόπο, ναι. Οι συγγραφείς είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί. Δεν ισχυρίζονται ότι η AI σκέπτεται όπως ο άνθρωπος ούτε ότι διαθέτει συνείδηση. Εκείνο που υποστηρίζουν είναι ότι παράγει αποτελέσματα τα οποία, μέχρι πρόσφατα, θεωρούσαμε αποκλειστικό προϊόν της ανθρώπινης διανοητικής δραστηριότητας. Αυτή η εξέλιξη δημιουργεί νέα φιλοσοφικά ερωτήματα για τη φύση της γνώσης και της νοημοσύνης.

Ράνια Γάτου: Σε αρκετά σημεία του βιβλίου επανέρχεται η έννοια της δημιουργικότητας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πράγματι. Οι συγγραφείς αναρωτιούνται αν η δημιουργικότητα πρέπει να ορίζεται αποκλειστικά από το τελικό αποτέλεσμα ή και από την εσωτερική εμπειρία του δημιουργού. Μια τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να συνθέσει μουσική, να γράψει ένα ποίημα ή να δημιουργήσει μια εικόνα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι βιώνει την έμπνευση, τη συγκίνηση ή την αισθητική εμπειρία όπως ένας άνθρωπος. Έτσι, το βιβλίο διαχωρίζει προσεκτικά την παραγωγή ενός αποτελέσματος από τη συνειδητή ανθρώπινη εμπειρία της δημιουργίας.

Ράνια Γάτου: Επομένως, οι συγγραφείς δεν θεωρούν ότι η ανθρώπινη αξία μειώνεται.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Αντιθέτως, υποστηρίζουν ότι η νέα εποχή καθιστά ακόμη σημαντικότερη την κατανόηση εκείνων των χαρακτηριστικών που συγκροτούν την ανθρώπινη προσωπικότητα. Όσο περισσότερο αναλαμβάνει η AI ορισμένες γνωστικές λειτουργίες, τόσο περισσότερο ο άνθρωπος καλείται να αναδείξει τις ιδιότητες που συνδέονται με την κρίση, την ηθική ευθύνη, τη συνείδηση, τη σοφία και την προσωπική εμπειρία.

Ράνια Γάτου: Στο σημείο αυτό έχω την αίσθηση ότι το βιβλίο ξεπερνά την τεχνολογία και γίνεται φιλοσοφία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Συμφωνώ απολύτως. Οι συγγραφείς δεν ενδιαφέρονται μόνο για το πώς λειτουργεί η AI. Τους ενδιαφέρει κυρίως το πώς μεταβάλλει την εικόνα που έχει ο άνθρωπος για τον εαυτό του. Στην πραγματικότητα, το βιβλίο επανέρχεται σε ένα διαχρονικό φιλοσοφικό ερώτημα: ποια είναι η ιδιαιτερότητα του ανθρώπου μέσα στον κόσμο; Η τεχνητή νοημοσύνη δεν δίνει την απάντηση· μας υποχρεώνει όμως να διατυπώσουμε ξανά το ερώτημα με νέους όρους.

Ράνια Γάτου: Οι συγγραφείς δείχνουν να απορρίπτουν τόσο τον τεχνολογικό μεσσιανισμό όσο και την τεχνοφοβία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Αυτό είναι μία από τις μεγαλύτερες αρετές του βιβλίου. Δεν υποστηρίζουν ότι η AI θα αντικαταστήσει τον άνθρωπο ούτε ότι θα οδηγήσει αναπόφευκτα στην καταστροφή. Επιμένουν ότι το μέλλον εξαρτάται από τις ανθρώπινες επιλογές. Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί ένα εξαιρετικά ισχυρό εργαλείο, αλλά ο τρόπος ένταξής της στον πολιτισμό θα καθοριστεί από τις αξίες και τους θεσμούς που θα επιλέξουν οι κοινωνίες.

Ράνια Γάτου: Άρα, τελικά, η μεγαλύτερη πρόκληση είναι ανθρωπολογική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα ότι αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα αυτού του τμήματος του βιβλίου. Οι συγγραφείς μάς υπενθυμίζουν ότι κάθε μεγάλη τεχνολογική επανάσταση οδηγούσε τελικά σε μια νέα αντίληψη για τον άνθρωπο. Το ίδιο συμβαίνει και σήμερα. Η AI δεν μας υποχρεώνει μόνο να σχεδιάσουμε νέες πολιτικές ή νέους νόμους. Μας υποχρεώνει να αναστοχαστούμε τι σημαίνει γνώση, ελευθερία, δημιουργία, υπευθυνότητα και ανθρώπινη αξιοπρέπεια στον 21ο αιώνα.

Ράνια Γάτου: Και μετά από αυτή τη φιλοσοφική αναζήτηση, πού οδηγεί ο αναγνώστης;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Στα επόμενα κεφάλαια οι συγγραφείς επιχειρούν να συνθέσουν όλα όσα έχουν προηγηθεί. Αναλύουν πώς μπορεί να οικοδομηθεί μια σχέση συνεργασίας ανάμεσα στον άνθρωπο και την τεχνητή νοημοσύνη, χωρίς να χαθεί η ανθρώπινη αυτονομία και η ηθική ευθύνη. Εκεί το βιβλίο αποκτά έναν πιο προγραμματικό χαρακτήρα, καθώς δεν περιορίζεται πλέον στην περιγραφή των αλλαγών αλλά αναζητεί τις βασικές αρχές που πρέπει να διέπουν τη συμβίωση ανθρώπου και AI στον 21ο αιώνα.

Άνθρωπος και τεχνητή νοημοσύνη: ανταγωνιστές ή συνεργάτες;

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στο προηγούμενο μέρος της συζήτησής μας καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι η μεγαλύτερη πρόκληση της τεχνητής νοημοσύνης είναι τελικά ανθρωπολογική. Στα επόμενα κεφάλαια του βιβλίου οι συγγραφείς φαίνεται να διατυπώνουν ένα ακόμη πιο πρακτικό ερώτημα: ποια θα είναι η σχέση του ανθρώπου με την τεχνητή νοημοσύνη στο μέλλον; Θα πρόκειται για σχέση ανταγωνισμού ή συνεργασίας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι ίσως το πιο καθοριστικό ερώτημα ολόκληρου του βιβλίου. Οι συγγραφείς απορρίπτουν εξαρχής την ιδέα ότι άνθρωπος και τεχνητή νοημοσύνη βρίσκονται αναγκαστικά σε μια σχέση αντιπαράθεσης. Υποστηρίζουν ότι η ιστορία της τεχνολογίας δείχνει πως κάθε μεγάλο τεχνολογικό εργαλείο αύξησε τις δυνατότητες του ανθρώπου, χωρίς να καταργήσει την ανάγκη για ανθρώπινη κρίση. Κατά συνέπεια, η AI πρέπει να αντιμετωπισθεί πρωτίστως ως εργαλείο συνεργασίας και όχι ως υποκατάστατο του ανθρώπου.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή οι συγγραφείς δεν συμμερίζονται την άποψη ότι οι μηχανές θα αντικαταστήσουν πλήρως τον άνθρωπο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Αντιθέτως, επισημαίνουν ότι ακόμη και τα πιο εξελιγμένα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης λειτουργούν μέσα στα όρια που θέτουν οι άνθρωποι. Η AI μπορεί να επεξεργάζεται δεδομένα, να αναγνωρίζει πρότυπα και να προτείνει λύσεις, αλλά δεν διαθέτει τους ανθρώπινους σκοπούς, τις αξίες και την ηθική ευθύνη που απαιτούνται για τη λήψη αποφάσεων οι οποίες επηρεάζουν την κοινωνία.

Ράνια Γάτου: Στο βιβλίο γίνεται συχνά λόγος για τη «συμπληρωματικότητα» ανθρώπου και μηχανής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πράγματι. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι οι δύο πλευρές διαθέτουν διαφορετικά πλεονεκτήματα. Η τεχνητή νοημοσύνη υπερέχει στην ταχύτητα επεξεργασίας, στην ανάλυση τεράστιων ποσοτήτων δεδομένων και στην αναγνώριση πολύπλοκων μοτίβων. Ο άνθρωπος, όμως, εξακολουθεί να υπερέχει στην κατανόηση του νοήματος, στην ηθική αξιολόγηση, στη δημιουργία σκοπών, στη διαμόρφωση αξιών και στην ανάληψη ευθύνης. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι το μέλλον δεν βρίσκεται στην αντικατάσταση του ενός από το άλλο, αλλά στη δημιουργική συνεργασία τους.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι θα αλλάξει και η έννοια της εργασίας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ασφαλώς. Οι συγγραφείς εκτιμούν ότι πολλές εργασίες θα μετασχηματισθούν. Σε αρκετές περιπτώσεις, η AI θα αναλαμβάνει τις επαναλαμβανόμενες ή ιδιαίτερα χρονοβόρες διαδικασίες, επιτρέποντας στους ανθρώπους να επικεντρωθούν στη στρατηγική σκέψη, στη δημιουργικότητα, στην επικοινωνία και στη λήψη σύνθετων αποφάσεων. Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι ποια επαγγέλματα θα εξαφανισθούν, αλλά πώς θα μεταβληθεί ο τρόπος με τον οποίο εργάζονται οι άνθρωποι.

Ράνια Γάτου: Επομένως, η εκπαίδευση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Οι συγγραφείς επανέρχονται διαρκώς στην ανάγκη αναμόρφωσης της παιδείας. Υποστηρίζουν ότι οι κοινωνίες πρέπει να εκπαιδεύσουν τους πολίτες όχι μόνο στη χρήση των νέων τεχνολογιών αλλά και στην κριτική αξιολόγησή τους. Σε έναν κόσμο όπου η AI θα συμμετέχει σε ολοένα περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες, οι δεξιότητες της συνεργασίας, της κρίσης και της ηθικής υπευθυνότητας αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από την απλή απομνημόνευση πληροφοριών.

Ράνια Γάτου: Στο βιβλίο υπάρχει και μια ενδιαφέρουσα ιδέα: ότι ίσως ο άνθρωπος γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του μέσα από την ανάπτυξη της AI.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι πράγματι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες φιλοσοφικές παρατηρήσεις. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι κάθε φορά που ο άνθρωπος δημιουργεί ένα νέο ισχυρό εργαλείο, αναγκάζεται να επαναπροσδιορίσει τη δική του ταυτότητα. Με την τεχνητή νοημοσύνη αυτό συμβαίνει σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό. Αναρωτιόμαστε πλέον τι σημαίνει κατανόηση, δημιουργικότητα, κρίση, ελευθερία και συνείδηση. Κατά κάποιον τρόπο, η AI λειτουργεί ως καθρέφτης που μας υποχρεώνει να εξετάσουμε βαθύτερα τη φύση του ανθρώπου.

Ράνια Γάτου: Άρα το βιβλίο δεν καταλήγει σε απαισιοδοξία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Οι συγγραφείς είναι ρεαλιστές αλλά και συγκρατημένα αισιόδοξοι. Αναγνωρίζουν τους κινδύνους, αλλά θεωρούν ότι η ιστορία δεν είναι προδιαγεγραμμένη. Το μέλλον θα εξαρτηθεί από το κατά πόσον οι άνθρωποι θα κατορθώσουν να συνδυάσουν την τεχνολογική πρόοδο με τη δημοκρατία, την ηθική, το διεθνές δίκαιο και τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό πολιτικό μήνυμα του βιβλίου.

Ράνια Γάτου: Βλέπω ότι πλησιάζουμε προς το τέλος του έργου. Τι απομένει ακόμη να αναλύσουμε;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Στα τελευταία κεφάλαια οι συγγραφείς επιχειρούν μια συνολική σύνθεση. Εξετάζουν ποιες αρχές πρέπει να καθοδηγήσουν τη νέα εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και ποιος πρέπει να είναι ο ρόλος των κρατών, των πανεπιστημίων, των επιχειρήσεων και των διεθνών οργανισμών. Το τελευταίο μέρος του βιβλίου λειτουργεί ως μια πρόσκληση για συλλογική ευθύνη απέναντι σε μια τεχνολογία που θα διαμορφώσει το μέλλον της ανθρωπότητας. Εκεί ολοκληρώνεται ο βασικός στοχασμός των τριών συγγραφέων.

Οι αρχές που πρέπει να διέπουν την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, πλησιάζοντας προς το τέλος του βιβλίου, έχω την αίσθηση ότι οι συγγραφείς επιχειρούν πλέον μια συνολική σύνθεση. Δεν περιγράφουν μόνο τι αλλάζει με την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά αναζητούν και τις αρχές που πρέπει να καθοδηγήσουν τη νέα εποχή. Είναι πράγματι αυτός ο στόχος τους;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Στα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου οι Kissinger, Schmidt και Huttenlocher επιχειρούν να μετατρέψουν την προηγούμενη ανάλυση σε ένα ευρύτερο πλαίσιο προβληματισμού. Δεν παρουσιάζουν ένα λεπτομερές πρόγραμμα πολιτικής ούτε έναν κατάλογο κανονιστικών ρυθμίσεων. Προτείνουν όμως ορισμένες θεμελιώδεις αρχές που, κατά την άποψή τους, πρέπει να συνοδεύσουν την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, ώστε η τεχνολογία να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι το αντίστροφο.

Ράνια Γάτου: Ποια είναι η πρώτη από αυτές τις αρχές;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η πρώτη είναι η διατήρηση της ανθρώπινης ευθύνης. Οι συγγραφείς επαναλαμβάνουν σε ολόκληρο το βιβλίο ότι όσο ισχυρότερη γίνεται η AI, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ευθύνη του ανθρώπου. Οι αποφάσεις που επηρεάζουν ανθρώπινες ζωές, κοινωνικούς θεσμούς ή διεθνείς σχέσεις δεν μπορούν να μεταβιβασθούν ολοκληρωτικά σε αλγορίθμους. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίζει τον άνθρωπο, αλλά δεν πρέπει να υποκαθιστά την ανθρώπινη λογοδοσία.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η τεχνολογία δεν πρέπει ποτέ να λειτουργεί χωρίς ανθρώπινη εποπτεία;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό ακριβώς υποστηρίζουν. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι η ανθρώπινη κρίση αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τη χρήση της AI, ιδιαίτερα σε κρίσιμους τομείς όπως η δημόσια διοίκηση, η υγεία, η άμυνα, η δικαιοσύνη και οι διεθνείς σχέσεις. Η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει εξαιρετικά πολύτιμες αναλύσεις, όμως η τελική ευθύνη πρέπει να παραμένει στον άνθρωπο.

Ράνια Γάτου: Ποια είναι η δεύτερη μεγάλη αρχή που αναδεικνύεται;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η ανάγκη για διεθνή συνεργασία. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι μια παγκόσμια τεχνολογία και, συνεπώς, τα σημαντικότερα προβλήματά της δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποκλειστικά σε εθνικό επίπεδο. Όπως η κλιματική αλλαγή ή η πυρηνική ασφάλεια απαιτούν διεθνή συνεννόηση, έτσι και η ασφαλής ανάπτυξη της AI προϋποθέτει συνεργασία μεταξύ κρατών, πανεπιστημίων, επιχειρήσεων και διεθνών οργανισμών.

Ράνια Γάτου: Το βιβλίο αποδίδει ιδιαίτερη σημασία και στην εκπαίδευση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Οι συγγραφείς πιστεύουν ότι καμία κοινωνία δεν θα μπορέσει να προσαρμοστεί στη νέα εποχή χωρίς βαθιές αλλαγές στην παιδεία. Η εκπαίδευση δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων. Οφείλει να καλλιεργεί την κριτική σκέψη, την ηθική κρίση, τη δημιουργικότητα, τη συνεργασία και την ικανότητα υπεύθυνης χρήσης των τεχνολογικών εργαλείων. Με άλλα λόγια, όσο περισσότερο εξελίσσεται η τεχνητή νοημοσύνη, τόσο σημαντικότερη γίνεται η εκπαίδευση του ανθρώπου.

Ράνια Γάτου: Έχω παρατηρήσει ότι οι συγγραφείς χρησιμοποιούν συχνά τη λέξη «σοφία», όχι μόνο τη λέξη «γνώση».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι μια πολύ ουσιαστική διάκριση. Η AI μπορεί να συμβάλει στην παραγωγή και στην επεξεργασία γνώσης. Η σοφία, όμως, αφορά τη συνετή χρήση αυτής της γνώσης. Οι συγγραφείς υπενθυμίζουν ότι ο ανθρώπινος πολιτισμός δεν προοδεύει μόνο όταν αποκτά περισσότερες πληροφορίες, αλλά όταν μαθαίνει να τις χρησιμοποιεί προς όφελος του ανθρώπου. Η διάκριση αυτή αποτελεί ίσως το πιο βαθύ φιλοσοφικό μήνυμα του βιβλίου.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι τελικά το βιβλίο είναι περισσότερο βιβλίο πολιτικής φιλοσοφίας παρά τεχνολογίας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σε μεγάλο βαθμό, ναι. Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί το σημείο εκκίνησης. Το πραγματικό αντικείμενο του βιβλίου είναι η θέση του ανθρώπου μέσα σε έναν νέο πολιτισμό που διαμορφώνεται. Οι συγγραφείς εξετάζουν πώς πρέπει να οργανωθούν οι θεσμοί, οι κοινωνίες και οι διεθνείς σχέσεις ώστε η τεχνολογική πρόοδος να συνοδεύεται από πολιτική σταθερότητα, ηθική υπευθυνότητα και σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Ράνια Γάτου: Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας, το σημαντικότερο μήνυμα αυτού του τμήματος του βιβλίου;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ότι η εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι μοιραία ούτε αυτόματη. Οι συγγραφείς επιμένουν ότι η ανθρωπότητα εξακολουθεί να έχει τη δυνατότητα να καθορίσει τους κανόνες της νέας εποχής. Η τεχνολογία δεν γράφει μόνη της την ιστορία. Την ιστορία εξακολουθούν να τη διαμορφώνουν οι ανθρώπινες αποφάσεις. Και ακριβώς γι’ αυτό θεωρούν ότι η μεγαλύτερη επένδυση του μέλλοντος δεν είναι μόνο στην τεχνολογία, αλλά και στους ανθρώπους που θα τη σχεδιάζουν, θα τη ρυθμίζουν και θα τη χρησιμοποιούν με υπευθυνότητα.

Ράνια Γάτου: Άρα απομένει πλέον η συνολική αποτίμηση του έργου.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Στα τελευταία κεφάλαια οι συγγραφείς επιχειρούν να συνοψίσουν ολόκληρη τη διαδρομή του βιβλίου και να απαντήσουν στο θεμελιώδες ερώτημα που διατρέχει κάθε σελίδα του: πώς μπορεί η ανθρωπότητα να εισέλθει στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης χωρίς να απολέσει τις αξίες που συγκρότησαν τον ανθρώπινο πολιτισμό. Εκεί ολοκληρώνεται ο κεντρικός στοχασμός του The Age of AI και αναδεικνύεται το διαχρονικό του μήνυμα.

Ποιο είναι τελικά το μήνυμα του βιβλίου; Μια συνολική αποτίμηση

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, μετά από τόσες συζητήσεις έχουμε σχεδόν ολοκληρώσει την ανάλυση του The Age of AI. Θα ήθελα τώρα να σας ζητήσω μια συνολική αποτίμηση. Αν έπρεπε να συνοψίσετε το βιβλίο σε μία κεντρική ιδέα, ποια θα ήταν αυτή;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα ότι το βιβλίο διατυπώνει μια θεμελιώδη θέση: η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί απλώς ένα νέο εργαλείο, αλλά μια νέα ιστορική συνθήκη μέσα στην οποία θα εξελιχθεί ο ανθρώπινος πολιτισμός. Οι συγγραφείς δεν ενδιαφέρονται μόνο να περιγράψουν την τεχνολογία. Θέλουν να κατανοήσουν πώς αυτή θα μεταβάλει τη γνώση, την πολιτική, την οικονομία, τη γεωπολιτική, την εκπαίδευση και τελικά την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή δεν πρόκειται για ένα ακόμη βιβλίο τεχνολογίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Όποιος περιμένει να διαβάσει ένα τεχνικό εγχειρίδιο για αλγορίθμους ή προγραμματισμό θα απογοητευθεί. Το The Age of AI είναι κυρίως ένα έργο ιστορίας των ιδεών, πολιτικής φιλοσοφίας και γεωπολιτικού προβληματισμού. Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί το σημείο εκκίνησης μιας πολύ ευρύτερης συζήτησης για το μέλλον του ανθρώπινου πολιτισμού.

Ράνια Γάτου: Ποιος από τους τρεις συγγραφείς πιστεύετε ότι σφραγίζει περισσότερο το έργο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Και οι τρεις έχουν καθοριστική συμβολή, αλλά σε διαφορετικά επίπεδα. Ο Henry Kissinger προσφέρει τη γεωπολιτική και ιστορική προοπτική. Ο Eric Schmidt μεταφέρει την εμπειρία του από την ανάπτυξη των ψηφιακών τεχνολογιών και των μεγάλων τεχνολογικών οργανισμών. Ο Daniel Huttenlocher εισάγει την ακαδημαϊκή και επιστημονική διάσταση της τεχνητής νοημοσύνης. Το αποτέλεσμα είναι μια πραγματικά διεπιστημονική προσέγγιση, στην οποία η τεχνολογία, η φιλοσοφία και η πολιτική συναντώνται δημιουργικά.

Ράνια Γάτου: Ποιο θεωρείτε το πιο πρωτότυπο σημείο του βιβλίου;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Κατά τη γνώμη μου, το πιο πρωτότυπο στοιχείο είναι ότι οι συγγραφείς δεν αντιμετωπίζουν την AI ως μια μεμονωμένη τεχνολογική καινοτομία. Τη συγκρίνουν με τις μεγαλύτερες καμπές της ανθρώπινης ιστορίας: την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, την Αναγέννηση, τον Διαφωτισμό και τη Βιομηχανική Επανάσταση. Με αυτόν τον τρόπο δείχνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να μελετηθεί ως πολιτισμικό γεγονός και όχι μόνο ως τεχνολογικό επίτευγμα.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει κάποιο σταθερό μήνυμα που επαναλαμβάνεται από την αρχή μέχρι το τέλος;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι, και θα έλεγα ότι αυτό είναι η έννοια της ανθρώπινης ευθύνης. Από το πρώτο μέχρι το τελευταίο κεφάλαιο οι συγγραφείς επανέρχονται συνεχώς στην ίδια ιδέα: όσο ισχυρότερη γίνεται η τεχνητή νοημοσύνη, τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η ευθύνη του ανθρώπου. Η AI δεν απαλλάσσει τον άνθρωπο από την ευθύνη των αποφάσεών του. Αντιθέτως, την καθιστά ακόμη βαρύτερη.

Ράνια Γάτου: Το βιβλίο διατηρεί μια αισιόδοξη ή μια απαισιόδοξη στάση απέναντι στο μέλλον;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα ότι διατηρεί μια στάση δημιουργικού ρεαλισμού. Οι συγγραφείς δεν παραβλέπουν τους κινδύνους ούτε υποτιμούν τις δυνατότητες της τεχνολογίας. Υποστηρίζουν ότι η έκβαση της νέας εποχής εξαρτάται από τις επιλογές των ανθρώπων. Το μέλλον δεν είναι προκαθορισμένο. Είναι αποτέλεσμα πολιτικών αποφάσεων, θεσμικών επιλογών, επιστημονικής υπευθυνότητας και κοινωνικής συμμετοχής.

Ράνια Γάτου: Μετά την ανάγνωση αυτού του βιβλίου, ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση για τους πανεπιστημιακούς;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Νομίζω ότι το βιβλίο απευθύνει μια σαφή πρόσκληση προς τα πανεπιστήμια. Δεν αρκεί πλέον να εκπαιδεύουν εξειδικευμένους επιστήμονες. Πρέπει να καλλιεργούν διεπιστημονική σκέψη. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να κατανοηθεί αποκλειστικά από την πληροφορική, ούτε αποκλειστικά από τη νομική, τη φιλοσοφία ή την οικονομία. Απαιτεί τη συνεργασία όλων αυτών των επιστημών. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί και ένα από τα σημαντικότερα διδάγματα του βιβλίου.

Ράνια Γάτου: Και ποιο μήνυμα θα δίνατε σε έναν νέο άνθρωπο που πρόκειται τώρα να διαβάσει το The Age of AI;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα του έλεγα να μην το διαβάσει ως βιβλίο για τους υπολογιστές. Να το διαβάσει ως βιβλίο για τον άνθρωπο. Γιατί, τελικά, η ουσία του έργου δεν είναι οι μηχανές. Είναι το πώς ο άνθρωπος θα διατηρήσει την ελευθερία, την αξιοπρέπειά του, τη δημιουργικότητα και την ηθική του ευθύνη σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές θα γίνονται ολοένα ισχυρότερες. Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, η μεγαλύτερη συμβολή του βιβλίου και ο λόγος για τον οποίο αξίζει να μελετηθεί προσεκτικά από κάθε σκεπτόμενο πολίτη του 21ου αιώνα.

Τι πρέπει να κάνουν τα κράτη, τα πανεπιστήμια και οι κοινωνίες στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης;

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στο προηγούμενο μέρος της συζήτησής μας εξετάσαμε τις θεμελιώδεις αρχές που, σύμφωνα με τους συγγραφείς, πρέπει να καθοδηγούν την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Θα ήθελα τώρα να προχωρήσουμε ένα βήμα παραπέρα. Ποιες πρακτικές ευθύνες αναλαμβάνουν πλέον τα κράτη, τα πανεπιστήμια, οι επιχειρήσεις και οι ίδιοι οι πολίτες;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Το ερώτημα αυτό βρίσκεται στον πυρήνα του τελευταίου μέρους του βιβλίου. Οι Kissinger, Schmidt και Huttenlocher θεωρούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί πλέον ζήτημα που αφορά μόνο τους επιστήμονες ή τις εταιρείες τεχνολογίας. Αφορά ολόκληρη την κοινωνία. Για τον λόγο αυτό υποστηρίζουν ότι η προσαρμογή στη νέα εποχή απαιτεί τη συμμετοχή όλων των θεσμών. Κάθε θεσμός καλείται να επανεξετάσει τον ρόλο του μέσα σε ένα περιβάλλον που αλλάζει ταχύτατα.

Ράνια Γάτου: Ας αρχίσουμε από τα κράτη. Ποια θεωρούν οι συγγραφείς ότι είναι η βασική ευθύνη τους;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Τα κράτη καλούνται να δημιουργήσουν ένα θεσμικό περιβάλλον που θα επιτρέπει την καινοτομία, χωρίς όμως να παραμελεί την προστασία του δημοσίου συμφέροντος. Οι συγγραφείς δεν υποστηρίζουν ούτε την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης ούτε την υπερβολική ρύθμιση που θα ανέκοπτε την επιστημονική πρόοδο. Αναζητούν μια ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία της έρευνας και στην προστασία της κοινωνίας.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή ο ρόλος του κράτους γίνεται περισσότερο στρατηγικός.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι τα κράτη οφείλουν να επενδύσουν στην έρευνα, στις ψηφιακές υποδομές, στην εκπαίδευση και στην ανάπτυξη ανθρώπινου δυναμικού υψηλού επιπέδου. Δεν αρκεί να αγοράζουν νέες τεχνολογίες. Πρέπει να δημιουργούν τις προϋποθέσεις ώστε η ίδια η κοινωνία να συμμετέχει ενεργά στην παραγωγή της νέας γνώσης.

Ράνια Γάτου: Και ποιος είναι ο ρόλος των πανεπιστημίων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Κατά τη γνώμη των συγγραφέων, τα πανεπιστήμια βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της ιστορικής μετάβασης. Όχι μόνο επειδή παράγουν επιστημονική γνώση, αλλά επειδή διαμορφώνουν τους ανθρώπους που θα λάβουν τις κρίσιμες αποφάσεις των επόμενων δεκαετιών. Η εκπαίδευση πρέπει να γίνει περισσότερο διεπιστημονική. Οι φοιτητές της πληροφορικής χρειάζεται να γνωρίζουν ζητήματα ηθικής, δικαίου και πολιτικής. Αντίστοιχα, οι νομικοί, οι οικονομολόγοι, οι γιατροί και οι κοινωνικοί επιστήμονες οφείλουν να αποκτήσουν ουσιαστική κατανόηση της τεχνητής νοημοσύνης.

Ράνια Γάτου: Αυτό είναι κάτι που συζητείται έντονα και στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πράγματι. Και το βιβλίο ουσιαστικά προβλέπει αυτή τη μετατόπιση. Οι συγγραφείς θεωρούν ότι τα μεγάλα προβλήματα του 21ου αιώνα δεν μπορούν πλέον να λυθούν μέσα στα στενά όρια μιας μόνο επιστήμης. Η AI διαπερνά σχεδόν κάθε γνωστικό αντικείμενο. Επομένως, η εκπαίδευση πρέπει να καλλιεργεί τη συνεργασία διαφορετικών επιστημονικών πεδίων.

Ράνια Γάτου: Και οι επιχειρήσεις; Ποια ευθύνη τους αποδίδεται;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς αναγνωρίζουν ότι μεγάλο μέρος της καινοτομίας προέρχεται από τον ιδιωτικό τομέα. Ταυτόχρονα, όμως, υπογραμμίζουν ότι οι επιχειρήσεις που αναπτύσσουν προηγμένα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης έχουν αυξημένη κοινωνική ευθύνη. Οι τεχνολογικές επιλογές τους δεν επηρεάζουν μόνο τους πελάτες τους αλλά και ολόκληρες κοινωνίες. Επομένως, η καινοτομία πρέπει να συνοδεύεται από διαφάνεια, υπευθυνότητα και συνεχή αξιολόγηση των κοινωνικών επιπτώσεων.

Ράνια Γάτου: Και ο απλός πολίτης; Πολλοί θεωρούν ότι δεν μπορεί να επηρεάσει αυτές τις εξελίξεις.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι συγγραφείς διαφωνούν με αυτή την άποψη. Υποστηρίζουν ότι κάθε πολίτης καλείται να αναπτύξει νέες δεξιότητες. Η κριτική αξιολόγηση των πληροφοριών, η κατανόηση των δυνατοτήτων αλλά και των περιορισμών της AI, η συνεχής επιμόρφωση και η ενεργός συμμετοχή στον δημόσιο διάλογο αποτελούν βασικές προϋποθέσεις μιας ώριμης δημοκρατικής κοινωνίας στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Δεν αρκεί να χρησιμοποιούμε τα νέα εργαλεία· πρέπει και να τα κατανοούμε.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι συγγραφείς προτείνουν μια νέα κοινωνική συμφωνία για την τεχνητή νοημοσύνη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Νομίζω ότι αυτή είναι μια πολύ εύστοχη διατύπωση. Αν και δεν χρησιμοποιούν τον συγκεκριμένο όρο, ολόκληρο το τελευταίο μέρος του βιβλίου κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. Προτείνουν μια νέα σχέση ανάμεσα στην επιστήμη, την πολιτική, την οικονομία και την κοινωνία. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να αποτελεί υπόθεση μόνο λίγων ειδικών. Πρέπει να ενταχθεί σε ένα πλαίσιο δημοκρατικής διακυβέρνησης, διεθνούς συνεργασίας και κοινωνικής συμμετοχής.

Ράνια Γάτου: Και τώρα απομένει μόνο η τελική αποτίμηση του βιβλίου.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Στην τελευταία μας συζήτηση θα επιχειρήσουμε να συνοψίσουμε ολόκληρο το έργο. Θα εξετάσουμε ποια είναι η διαχρονική συμβολή του The Age of AI, γιατί ήδη θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα βιβλία για την τεχνητή νοημοσύνη και ποια διδάγματα μπορεί να αντλήσει από αυτό ο άνθρωπος του 21ου αιώνα. Εκεί θα ολοκληρωθεί και η συνολική μας πορεία μέσα από αυτό το εξαιρετικά σημαντικό έργο.

Γιατί το The Age of AI θεωρείται ήδη κλασικό έργο για την τεχνητή νοημοσύνη;

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, φθάσαμε πλέον στην προτελευταία μας συζήτηση. Μετά την αναλυτική παρουσίαση όλων των βασικών κεφαλαίων του βιβλίου, θα ήθελα να σας ρωτήσω κάτι πιο συνολικό. Γιατί το The Age of AI θεωρείται ήδη ένα από τα σημαντικότερα βιβλία που έχουν γραφεί για την τεχνητή νοημοσύνη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα ότι αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι το βιβλίο δεν περιορίζεται στην περιγραφή μιας νέας τεχνολογίας. Οι συγγραφείς αντιλαμβάνονται την τεχνητή νοημοσύνη ως ένα ιστορικό γεγονός αντίστοιχης σημασίας με τις μεγαλύτερες μεταβολές του ανθρώπινου πολιτισμού. Η βασική τους επιδίωξη δεν είναι να εξηγήσουν πώς λειτουργούν οι αλγόριθμοι, αλλά πώς η ύπαρξη αυτών των αλγορίθμων μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται, οργανώνουν τις κοινωνίες τους και σχεδιάζουν το μέλλον τους.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή το βιβλίο διαφέρει ουσιαστικά από τα περισσότερα βιβλία που κυκλοφορούν σήμερα για την AI.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Τα περισσότερα βιβλία επικεντρώνονται είτε στις τεχνικές λεπτομέρειες είτε στις οικονομικές εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης. Το The Age of AI ακολουθεί διαφορετικό δρόμο. Συνδέει την τεχνολογία με την ιστορία, τη φιλοσοφία, τη γεωπολιτική, τη δημοκρατία, τη δημόσια διοίκηση, την εκπαίδευση και τη διεθνή ασφάλεια. Αυτή η διεπιστημονική προσέγγιση αποτελεί τη μεγαλύτερη δύναμή του.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελεί ένα βιβλίο στρατηγικής σκέψης;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Νομίζω πως ναι. Και αυτό οφείλεται κυρίως στην παρουσία του Henry Kissinger. Σε ολόκληρο το έργο είναι εμφανής η προσπάθειά του να εντάξει την τεχνητή νοημοσύνη στη μακρά ιστορία των μεγάλων στρατηγικών μετασχηματισμών. Ο Kissinger δεν εξετάζει την AI ως απομονωμένο τεχνολογικό φαινόμενο. Τη θεωρεί παράγοντα που θα επηρεάσει τη διεθνή ισορροπία ισχύος, τη λειτουργία των κρατών και τη δομή του παγκόσμιου συστήματος.

Ράνια Γάτου: Την ίδια στιγμή, όμως, το βιβλίο δεν παραμελεί τον άνθρωπο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του. Παρά τις εκτεταμένες αναλύσεις για τη γεωπολιτική, την οικονομία και την τεχνολογία, οι συγγραφείς επιστρέφουν συνεχώς στον άνθρωπο. Αναρωτιούνται τι σημαίνει γνώση, δημιουργικότητα, ευθύνη, ελευθερία και πολιτισμός σε έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη συμμετέχει ολοένα περισσότερο στη διαδικασία παραγωγής γνώσης. Με αυτόν τον τρόπο, το βιβλίο αποκτά έντονη φιλοσοφική διάσταση.

Ράνια Γάτου: Κατά τη γνώμη σας, ποιο είναι το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της μεθοδολογίας που ακολουθούν οι συγγραφείς;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η ισορροπία. Δεν παρασύρονται ούτε από τον ενθουσιασμό ούτε από τον φόβο. Δεν παρουσιάζουν την τεχνητή νοημοσύνη ως πανάκεια, αλλά ούτε και ως υπαρξιακή απειλή που οδηγεί αναπόφευκτα στην καταστροφή. Επιλέγουν μια στάση ψύχραιμης ανάλυσης. Αναγνωρίζουν τις τεράστιες δυνατότητες της AI, αλλά ταυτόχρονα επισημαίνουν ότι κάθε μεγάλη τεχνολογική δύναμη δημιουργεί αντίστοιχες ηθικές και πολιτικές ευθύνες.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσε το βιβλίο να χρησιμοποιηθεί ως πανεπιστημιακό σύγγραμμα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πιστεύω πως ναι, ιδιαίτερα σε μεταπτυχιακά προγράμματα που συνδυάζουν διαφορετικές επιστήμες. Δεν είναι εγχειρίδιο προγραμματισμού ούτε βιβλίο τεχνικής εκπαίδευσης. Είναι όμως εξαιρετικά κατάλληλο για μαθήματα πολιτικής φιλοσοφίας, διεθνών σχέσεων, νομικής, δημόσιας πολιτικής, επιστήμης της διοίκησης, ηθικής της τεχνολογίας και διεπιστημονικών σπουδών. Η αξία του βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητά του να ενώνει διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα σε ένα ενιαίο θεωρητικό πλαίσιο.

Ράνια Γάτου: Αν έπρεπε να επισημάνετε έναν μόνο λόγο για τον οποίο αξίζει να το διαβάσει κανείς, ποιος θα ήταν;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα ότι το βιβλίο βοηθά τον αναγνώστη να αντιληφθεί ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ένα θέμα του μέλλοντος· είναι ήδη μέρος του παρόντος. Δεν απευθύνεται μόνο στους ειδικούς της πληροφορικής. Απευθύνεται σε κάθε πολίτη που επιθυμεί να κατανοήσει τον κόσμο μέσα στον οποίο θα ζήσει τις επόμενες δεκαετίες. Οι συγγραφείς μάς καλούν να μη σταθούμε ως παθητικοί παρατηρητές των εξελίξεων, αλλά να συμμετάσχουμε ενεργά στη διαμόρφωση των κανόνων που θα διέπουν τη νέα εποχή.

Ράνια Γάτου: Στην τελευταία μας συνάντηση, λοιπόν, θα επιχειρήσουμε να συνοψίσουμε ολόκληρο το έργο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Θα επιχειρήσουμε να απαντήσουμε στο τελικό ερώτημα που διατρέχει κάθε σελίδα του βιβλίου: ποιο είναι το μήνυμα που αφήνει το The Age of AI στην ανθρωπότητα και ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις αλλά και οι μεγαλύτερες ελπίδες που ανοίγονται μπροστά μας. Εκεί θα ολοκληρωθεί και ο διάλογός μας.

Το διαχρονικό μήνυμα του The Age of AI και το μέλλον της ανθρωπότητας

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, φθάσαμε στο τέλος της πολύμηνης μελέτης μας πάνω στο The Age of AI. Θα ήθελα η τελευταία μας συζήτηση να μην είναι απλώς μια περίληψη, αλλά μια συνολική αποτίμηση. Αν ένας αναγνώστης σάς ρωτούσε ποιο είναι το βαθύτερο μήνυμα του βιβλίου, τι θα του απαντούσατε;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα του έλεγα ότι το The Age of AI δεν είναι, στην πραγματικότητα, ένα βιβλίο για την τεχνητή νοημοσύνη. Είναι ένα βιβλίο για τον άνθρωπο σε μια νέα εποχή της ιστορίας. Η AI αποτελεί την αφορμή. Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς θα εξελιχθεί ο ανθρώπινος πολιτισμός όταν η γνώση, η εργασία, η επιστήμη, η οικονομία, η πολιτική και η διεθνής ασφάλεια μετασχηματίζονται από μια τεχνολογία χωρίς ιστορικό προηγούμενο. Οι συγγραφείς μάς καλούν να συνειδητοποιήσουμε ότι βρισκόμαστε στην αρχή μιας νέας ιστορικής περιόδου και όχι απλώς μπροστά σε μια ακόμη τεχνολογική καινοτομία.

Ράνια Γάτου: Διαβάζοντας το βιβλίο, διαπίστωσα ότι δεν υπάρχει ούτε τεχνολογικός ενθουσιασμός ούτε φόβος. Υπάρχει κυρίως προβληματισμός.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του έργου. Οι Kissinger, Schmidt και Huttenlocher αποφεύγουν τις εύκολες προφητείες. Δεν ισχυρίζονται ότι η AI θα δημιουργήσει έναν παράδεισο ούτε ότι θα οδηγήσει αναπόφευκτα σε μια δυστοπία. Υποστηρίζουν ότι η τεχνολογία πολλαπλασιάζει τις ανθρώπινες δυνατότητες. Το αν αυτή η δύναμη θα οδηγήσει στην πρόοδο ή στην κρίση εξαρτάται από τις ανθρώπινες επιλογές, από τους θεσμούς, από την παιδεία και από τις αξίες που θα συνοδεύσουν την ανάπτυξή της.

Ράνια Γάτου: Καθ’ όλη τη διάρκεια του βιβλίου συναντούσαμε διαρκώς μία έννοια: την ευθύνη.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Και όχι τυχαία. Εάν έπρεπε να επιλέξω μία μόνο λέξη που συνοψίζει το έργο, αυτή θα ήταν η «ευθύνη». Η τεχνητή νοημοσύνη δεν απαλλάσσει τον άνθρωπο από την ευθύνη των αποφάσεών του. Αντίθετα, την καθιστά ακόμη μεγαλύτερη. Όσο ισχυρότερα γίνονται τα εργαλεία που διαθέτουμε, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη για ώριμη πολιτική σκέψη, δημοκρατικούς θεσμούς, διεθνή συνεργασία και ηθική κρίση.

Ράνια Γάτου: Το βιβλίο μάς δίνει τελικά αισιοδοξία για το μέλλον;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα ότι μας δίνει κάτι σημαντικότερο από την αισιοδοξία. Μας δίνει ευθύνη και ελπίδα. Οι συγγραφείς πιστεύουν ότι η ιστορία παραμένει ανοιχτή. Δεν θεωρούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη καθορίζει από μόνη της το μέλλον. Το μέλλον εξακολουθεί να διαμορφώνεται από τους ανθρώπους. Αυτό σημαίνει ότι έχουμε ακόμη τη δυνατότητα να οικοδομήσουμε έναν κόσμο όπου η τεχνολογική πρόοδος θα συνοδεύεται από δημοκρατία, ελευθερία, ανθρώπινη αξιοπρέπεια και διεθνή ειρήνη.

Ράνια Γάτου: Αν διαβάζατε σήμερα αυτό το βιβλίο μαζί με τους φοιτητές σας, ποια θα ήταν η πρώτη ερώτηση που θα τους θέτατε;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Δεν θα τους ρωτούσα τι μπορεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη. Θα τους ρωτούσα τι είδους κοινωνία θέλουν να οικοδομήσουν με τη βοήθειά της. Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, η βαθύτερη πρόκληση του 21ου αιώνα. Η τεχνολογία μάς προσφέρει πρωτοφανείς δυνατότητες. Εκείνο που μένει να αποφασίσουμε είναι προς ποια κατεύθυνση θα τις χρησιμοποιήσουμε.

Ράνια Γάτου: Ως νομικός επιστήμονας, ποιο μήνυμα θεωρείτε σημαντικότερο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ότι το δίκαιο δεν πρέπει να ακολουθεί παθητικά την τεχνολογία. Οφείλει να τη συνοδεύει, να την προσανατολίζει και, όπου χρειάζεται, να θέτει όρια. Το ίδιο ισχύει και για τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημόσια διοίκηση. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ένας αυτόνομος κόσμος. Είναι μέρος της ανθρώπινης κοινωνίας και, συνεπώς, πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να τον υποκαθιστά.

Ράνια Γάτου: Και ως πανεπιστημιακός δάσκαλος;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα ότι το μεγαλύτερο καθήκον των πανεπιστημίων είναι να διαμορφώσουν επιστήμονες που θα μπορούν να συνεργάζονται πέρα από τα όρια της ειδικότητάς τους. Η εποχή της τεχνητής νοημοσύνης απαιτεί διεπιστημονική σκέψη. Χρειαζόμαστε μηχανικούς που να κατανοούν τη φιλοσοφία, νομικούς που να κατανοούν την πληροφορική, γιατρούς που να γνωρίζουν την ηθική της AI και πολιτικούς επιστήμονες που να αντιλαμβάνονται τις τεχνολογικές εξελίξεις. Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να διαχειριστούμε υπεύθυνα τις προκλήσεις που ανοίγονται μπροστά μας.

Ράνια Γάτου: Κλείνοντας αυτόν τον μεγάλο κύκλο συζητήσεων, ποια είναι η τελευταία φράση που θα θέλατε να κρατήσει ο αναγνώστης;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα επέλεγα την ακόλουθη σκέψη, η οποία, κατά τη γνώμη μου, συνοψίζει ολόκληρο το πνεύμα του βιβλίου: Η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι να δημιουργήσουμε εξυπνότερες μηχανές· είναι να παραμείνουμε σοφότεροι άνθρωποι. Οι Kissinger, Schmidt και Huttenlocher μάς υπενθυμίζουν ότι η τεχνολογία μπορεί να μεταβάλει τον κόσμο, αλλά ο πολιτισμός εξακολουθεί να εξαρτάται από τις ανθρώπινες αξίες, την υπευθυνότητα και τη σοφία με την οποία θα χρησιμοποιήσουμε αυτή τη νέα δύναμη. Και ίσως αυτό να είναι το διαχρονικό μήνυμα του The Age of AI: το μέλλον δεν θα το καθορίσει η τεχνητή νοημοσύνη μόνη της· θα το καθορίσει ο άνθρωπος που θα επιλέξει πώς θα τη χρησιμοποιήσει.