Longevity, Ageing Society και η νέα ηθική της ανθρώπινης αξιοπρέπειας
Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής & Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου
Πολιτιστική Αρθρογράφος – Ποιήτρια – Εικαστικός
Η Ευρώπη μεγαλώνει.
Όχι μόνο σε ιστορία — σε ηλικία.
Οι άνθρωποί της ζουν περισσότερο. Η ιατρική μετακινεί τα όρια της επιβίωσης, η πρόληψη αναγνωρίζει κινδύνους πριν αυτοί γίνουν νόσος, η τεχνολογία εισέρχεται όλο και βαθύτερα στη διάγνωση και στη θεραπεία. Ζωές που κάποτε θα χάνονταν πρόωρα σήμερα συνεχίζονται για δεκαετίες.
Είναι μία από τις μεγάλες κατακτήσεις του σύγχρονου πολιτισμού.
Κι όμως, πίσω από αυτή την κατάκτηση αναδύεται ένα ερώτημα που δεν είναι μόνο δημογραφικό, οικονομικό ή ιατρικό.
Είναι βαθιά ανθρώπινο:
τι αξία έχει να προσθέτουμε χρόνια στη ζωή, αν δεν κατορθώνουμε να προσθέτουμε ζωή στα χρόνια;
Από το lifespan στο healthspan
Για πολλά χρόνια η πρόοδος μετρήθηκε κυρίως με έναν αριθμό: το προσδόκιμο ζωής.
Σήμερα η συζήτηση μετακινείται από το lifespan —τη διάρκεια της ζωής— προς το healthspan: τα χρόνια που ο άνθρωπος μπορεί να ζει με όσο το δυνατόν καλύτερη υγεία, λειτουργικότητα, αυτονομία και συμμετοχή.
Η διάκριση είναι ουσιαστική.
Γιατί το ζητούμενο δεν μπορεί να είναι απλώς να παρατείνουμε τη βιολογική ύπαρξη. Είναι να διαφυλάξουμε, όσο αυτό είναι δυνατό, την ποιότητα της ανθρώπινης εμπειρίας μέσα στον χρόνο.
Να μπορεί ο άνθρωπος να κινείται, να επικοινωνεί, να δημιουργεί, να αποφασίζει.
Να εξακολουθεί να αισθάνεται ότι ανήκει.
Και εδώ ακριβώς το longevity παύει να είναι αποκλειστικά υπόθεση της ιατρικής.
Γίνεται υπόθεση πολιτισμού.
Η αθέατη ηλικία
Υπάρχει όμως ένα παράδοξο.
Ο σύγχρονος άνθρωπος επιθυμεί να ζήσει περισσότερο, αλλά ο σύγχρονος πολιτισμός εξακολουθεί συχνά να φοβάται τα σημάδια της ηλικίας.
Εξυμνούμε τη μακροζωία και ταυτόχρονα εξιδανικεύουμε τη νεότητα.
Μιλάμε για περισσότερα χρόνια ζωής, αλλά πολλές φορές συμπεριφερόμαστε σαν η κοινωνική αξία του ανθρώπου να μειώνεται όσο αυτά τα χρόνια αυξάνονται.
Εδώ εμφανίζεται το ageism: η προκατάληψη ή η άνιση αντιμετώπιση που συνδέεται με την ηλικία.
Δεν εκφράζεται πάντοτε με σκληρές λέξεις.
Μπορεί να κρύβεται σε μια συγκαταβατική συμπεριφορά. Στην υπόθεση ότι ένας μεγαλύτερος άνθρωπος «δεν καταλαβαίνει». Στην απουσία του από τον δημόσιο χώρο. Στην αντίληψη ότι η εμπειρία του ανήκει περισσότερο στο παρελθόν παρά στο παρόν.
Και ίσως η πιο οδυνηρή μορφή κοινωνικού αποκλεισμού να αρχίζει ακριβώς εκεί:
όταν ένας άνθρωπος παραμένει ανάμεσά μας, αλλά παύουμε να τον βλέπουμε.
Η μοναξιά δεν καταγράφεται πάντα σε έναν ιατρικό φάκελο
Υπάρχουν μορφές ανθρώπινης ευαλωτότητας που δεν χωρούν εύκολα σε εργαστηριακές εξετάσεις.
Ένας ηλικιωμένος μπορεί να έχει τα φάρμακά του, την ιατρική του παρακολούθηση, ένα ασφαλές σπίτι — και παρ’ όλα αυτά να περνά ώρες ή ημέρες χωρίς μια ουσιαστική ανθρώπινη συνομιλία.
Η social isolation και η μοναξιά αναδεικνύουν έτσι μια πλευρά της γήρανσης που καμία τεχνολογική πρόοδος δεν μπορεί από μόνη της να θεραπεύσει.
Γιατί ο άνθρωπος δεν είναι μόνο βιολογία.
Είναι σχέση.
Μνήμη.
Συμμετοχή.
Η ανάγκη να υπάρχει κάποιος που θα ρωτήσει «πώς είσαι;» και θα παραμείνει αρκετά ώστε να ακούσει πραγματικά την απάντηση.
Ίσως, λοιπόν, η ποιότητα μιας κοινωνίας να μην κρίνεται μόνο από το πόσα χρόνια καταφέρνει να προσθέσει στη ζωή των πολιτών της.
Κρίνεται και από το αν αυτά τα χρόνια έχουν θέση μέσα στην κοινωνία.
Η care economy δεν είναι μόνο οικονομία
Καθώς οι ευρωπαϊκές κοινωνίες γερνούν, ένας ακόμη όρος αποκτά ιδιαίτερη σημασία: care economy — η οικονομία της φροντίδας.
Πίσω από τον ψυχρό οικονομικό όρο υπάρχει όμως μια ολόκληρη ανθρώπινη γεωγραφία.
Υπάρχουν οικογένειες που φροντίζουν ηλικιωμένους γονείς. Επαγγελματίες υγείας και φροντιστές. Άνθρωποι που προσπαθούν να συνδυάσουν εργασία, παιδιά και τη φροντίδα μιας προηγούμενης γενιάς.
Υπάρχει κόπωση.
Υπάρχει ευθύνη.
Υπάρχει συχνά και μια εργασία αθέατη, η οποία δεν μετριέται εύκολα, αλλά χωρίς αυτήν ο κοινωνικός ιστός θα ήταν πολύ πιο εύθραυστος.
Γι’ αυτό η φροντίδα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια ιδιωτική υποχρέωση που αφορά αποκλειστικά κάθε οικογένεια.
Είναι κοινωνική υποδομή.
Και ταυτόχρονα είναι κάτι περισσότερο.
Είναι μια δήλωση για το ποια ζωή θεωρούμε άξια της προσοχής μας.
Όταν οι γενιές συναντώνται
Ίσως όμως το μέλλον να μη βρίσκεται μόνο στη φροντίδα των ηλικιωμένων από τους νεότερους.
Βρίσκεται στη σχέση ανάμεσα στις γενιές.
Η intergenerational solidarity —η αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών— δεν είναι μια ρομαντική ιδέα. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος να αντιλαμβανόμαστε την κοινωνική συνέχεια.
Οι νεότεροι διαθέτουν ταχύτητα, νέα εργαλεία, διαφορετικούς κώδικες.
Οι μεγαλύτεροι κουβαλούν εμπειρία, μνήμη, αποτυχίες, επιλογές, διαδρομές.
Μια κοινωνία που απομονώνει τις γενιές χάνει και από τις δύο πλευρές.
Γιατί η μνήμη χωρίς το μέλλον κινδυνεύει να γίνει νοσταλγία.
Αλλά και το μέλλον χωρίς μνήμη κινδυνεύει να επαναλαμβάνει όσα νομίζει ότι ανακαλύπτει για πρώτη φορά.
Η πραγματική πρόοδος ίσως βρίσκεται ακριβώς στη συνάντηση.
Όχι στη λατρεία της ηλικίας.
Ούτε στη λατρεία της νεότητας.
Στην αναγνώριση ότι κάθε ηλικία μεταφέρει μια διαφορετική μορφή ανθρώπινης γνώσης.
Dignity in ageing
Και κάπου εδώ η συζήτηση φτάνει στην ουσιαστικότερη λέξη:
αξιοπρέπεια.
Το dignity in ageing δεν σημαίνει απλώς αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης.
Σημαίνει να εξακολουθεί ο άνθρωπος να αντιμετωπίζεται ως υποκείμενο της ζωής του και όχι ως διαχειριστικό πρόβλημα.
Να ακούγεται η επιθυμία του.
Να γίνεται σεβαστή η αυτονομία του στον βαθμό που αυτή μπορεί να διατηρηθεί.
Να μη μετατρέπεται η φροντίδα σε αφαίρεση της προσωπικότητας.
Γιατί μπορεί ένα σώμα να γίνεται πιο αργό χωρίς να μικραίνει η αξία του ανθρώπου που κατοικεί μέσα του.
Μπορεί η μνήμη να δυσκολεύεται, η κίνηση να περιορίζεται, η καθημερινότητα να χρειάζεται βοήθεια.
Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, όμως, δεν συνταξιοδοτείται.
Η Ευρώπη μπροστά στον καθρέφτη της
Η γήρανση του πληθυσμού παρουσιάζεται συχνά μέσα από αριθμούς: δημογραφικές αναλογίες, συντάξεις, δαπάνες υγείας, εργατικό δυναμικό.
Όλα αυτά είναι πραγματικά και σημαντικά.
Αλλά πίσω από κάθε ποσοστό υπάρχει ένα πρόσωπο.
Κάποιος που αγάπησε, εργάστηκε, μεγάλωσε παιδιά, έχασε ανθρώπους, δημιούργησε, φοβήθηκε, ξανάρχισε.
Κάποιος που δεν μετατρέπεται ξαφνικά σε στατιστικό μέγεθος επειδή πέρασε ένα ηλικιακό όριο.
Και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις μεγάλες ευρωπαϊκές προκλήσεις των επόμενων δεκαετιών:
όχι μόνο στο πώς θα χρηματοδοτηθεί μια ageing society, αλλά στο τι είδους κοινωνία θέλουμε να είναι αυτή.
Μια κοινωνία που απλώς διαχειρίζεται τη μακροζωία;
Ή μια κοινωνία που της δίνει νόημα;
Γιατί η μεγάλη κατάκτηση του longevity δεν ολοκληρώνεται όταν προσθέσουμε ακόμη πέντε ή δέκα χρόνια στο προσδόκιμο της ανθρώπινης ζωής.
Ολοκληρώνεται όταν αυτά τα χρόνια δεν γίνουν ένας διάδρομος προς την αορατότητα.
Ίσως, τελικά, ο πολιτισμός μιας κοινωνίας να μη μετριέται μόνο από το πόσο κατάφερε να παρατείνει τη ζωή.
Να μετριέται από το πώς στέκεται δίπλα στον άνθρωπο όταν η ζωή γίνεται πιο αργή, πιο εύθραυστη, περισσότερο εξαρτημένη από τη φροντίδα και το βλέμμα του άλλου.
Γιατί η μεγάλη πρόκληση του longevity δεν είναι απλώς να ζούμε περισσότερο.
Είναι να μπορούμε, όσο μεγαλώνουμε, να εξακολουθούμε να λέμε:
ανήκω ακόμη εδώ.
Και ίσως αυτή να είναι η πραγματική δοκιμασία μιας ώριμης Ευρώπης:
να μη γίνεται κανείς αόρατος επειδή έζησε πολύ.
