Της Ράνιας Γάτου
Ποιήτριας, Δοκιμιογράφου, Εικαστικού
Αν η τέχνη δεν ανατρέπει τη σκέψη, ποια είναι η αξία της;
Αν ο λόγος δεν προκαλεί αμφισβήτηση, πού βρίσκεται η δύναμή του;
Η αλήθεια κρύβεται στις σκιές, και το έργο ζητά από τον νου να αναζητήσει, να εμβαθύνει,
όχι να παραδώσει εύκολα την αποδοχή, αλλά να ψάξει για ό,τι δεν ειπώθηκε ποτέ με απλές λέξεις
Η τέχνη υπήρξε πάντοτε ο καθρέφτης της ανθρώπινης ψυχής και της συλλογικής μας αναζήτησης για την αλήθεια. Δεν είναι απλώς μέσο έκφρασης, αλλά εργαλείο ανατροπής, πρόκλησης και αναδημιουργίας. Ο Καβάφης, με τον λιτό και πολυδιάστατο λόγο του, δεν μας χάρισε μόνο ποιήματα· μας άφησε κλειδιά για κόσμους αόρατους. Ο Προυστ μας έδειξε ότι η μνήμη είναι μια τέχνη από μόνη της, που υπερβαίνει τον χρόνο. Ο Νίτσε, από την άλλη, μετέτρεψε την ίδια τη φιλοσοφία σε τέχνη, καλώντας μας να αναμετρηθούμε με την ύπαρξη. Αν ο λόγος δεν προκαλεί αμφισβήτηση, πού βρίσκεται η δύναμή του; Στη σύγχρονη εποχή, που κυριαρχείται από γρήγορους ρυθμούς και εύκολες απαντήσεις, η τέχνη και ο λόγος καλούνται να σταθούν απέναντι σε αυτήν τη ροπή προς την απλοποίηση.
Η αλήθεια δεν βρίσκεται στα φανερά, αλλά στις σκιές· στις πτυχές που μόνο ένας ανήσυχος νους μπορεί να αποκαλύψει. Η τέχνη δεν είναι εδώ για να προσφέρει ευκολία, αλλά για να ανατρέψει την κατεστημένη σκέψη, να ρίξει φως εκεί όπου ο συμβατικός λόγος δεν μπορεί να φτάσει. Ο Σωκράτης μας δίδαξε ότι η αμφιβολία είναι η αρχή της σοφίας. Το ίδιο κάνει και η τέχνη: θέτει ερωτήματα, αρνείται τη στασιμότητα. Όταν αποδεχόμαστε μια ιδέα χωρίς αμφισβήτηση, γινόμαστε παθητικοί δέκτες, αποδυναμώνοντας τη δυνατότητά μας να αναζητούμε την ουσία. Ο λόγος, όταν είναι δυνατός, δεν φοβάται την πρόκληση· αντίθετα, τη χρησιμοποιεί ως γέφυρα προς την αλήθεια.
Το αληθινό έργο τέχνης δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Σαν λαβύρινθος, προκαλεί τον νου να περιπλανηθεί, να χαθεί και να ξαναβρεί την πορεία του.
Είναι ένας καθρέφτης που αντανακλά όχι αυτό που βλέπουμε, αλλά αυτό που κρύβουμε μέσα μας. Σε μια εποχή που λαχταρά τα προφανή, η τέχνη μάς προκαλεί να αναρωτηθούμε: ποια είναι η αξία της χωρίς την πρόκληση; Ποια είναι η δύναμή της αν δεν μας αναγκάζει να δούμε πέρα από το προφανές; Ο Αριστοτέλης, στα “Ηθικά Νικομάχεια”, μας προτρέπει να μην επαναπαυόμαστε στη φαινομενική αλήθεια, αλλά να εμβαθύνουμε. Η τέχνη, λοιπόν, γίνεται το μέσο αυτής της εμβάθυνσης, το μέσο που ζητά από εμάς να μην αρκεστούμε σε ό,τι ειπώθηκε, αλλά να αναζητήσουμε αυτό που δεν ειπώθηκε ποτέ. Τόσο ο δημιουργός όσο και ο αποδέκτης της τέχνης φέρουν μια ευθύνη. Ο πρώτος να προκαλέσει, να συγκλονίσει, να ανατρέψει. Ο δεύτερος να δεχτεί την πρόκληση, να εμβαθύνει, να αφήσει το έργο να τον μεταμορφώσει. Όταν η τέχνη και ο λόγος υπηρετούν μόνο την ευκολία ή την επιφανειακή αποδοχή, χάνουν την ουσία τους. Η δύναμή τους βρίσκεται στη δυνατότητά τους να δημιουργούν νέους κόσμους, να αποκαλύπουν νέες αλήθειες.
Η τέχνη και ο λόγος δεν υπάρχουν για να μας προσφέρουν άνεση, αλλά για να μας αναστατώσουν, να μας αφυπνίσουν. Στον πυρήνα τους βρίσκεται η αμφισβήτηση· η συνεχής αναζήτηση της αλήθειας, όχι ως δεδομένο, αλλά ως ζητούμενο. Σε έναν κόσμο που συχνά φοβάται την πολυπλοκότητα, η τέχνη μάς θυμίζει ότι η αλήθεια είναι ένα ταξίδι, όχι ένας προορισμός. Και γι’ αυτό το ταξίδι, η τέχνη είναι ο πιο πολύτιμος οδηγός. Η τέχνη δεν είναι απλώς μια απάντηση, αλλά μια διαρκής ερώτηση. Αν ο κόσμος έβρισκε την αλήθεια στα εύκολα, τότε η τέχνη θα ήταν περιττή. Αν ο λόγος δεν ξεπερνούσε το προφανές, τότε η σκέψη θα έμενε στάσιμη. Η τέχνη είναι εκεί για να ανατρέπει, να προκαλεί, να αναγκάζει τον νου να βλέπει πέρα από τα σύνορα του ορατού. Και στην ανατροπή αυτή, στη ρήξη με τη συμβατική σκέψη, γεννιέται η αλήθεια: όχι ως κλειστός προορισμός, αλλά ως άπειρος ορίζοντας. Αν η τέχνη δεν μας αλλάζει, τότε εμείς προδίδουμε τον σκοπό της. Γιατί η αληθινή τέχνη δεν τελειώνει ποτέ· ξεκινά εκεί όπου σταματούν οι λέξεις, εκεί όπου η σκέψη ελευθερώνεται από τα δεσμά της βεβαιότητας.
