Μιλάει στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΝΩΜΗ ο Δρ Γεώργιος Π. Χρούσος, Ομότιμος Καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και κάτοχος της Έδρας UNESCO στην Εφηβική Υγεία και Ιατρική
Συνέντευξη στον Αποστόλη Ζώη
Η Τρικαλινή Λέσχη Προβληματισμού διοργανώνει εκδήλωση με θέμα:
«Οι Νέοι μας και η Ψηφιακή Επανάσταση», την Πέμπτη 14 Μαΐου, στις 20:00, στο κτήριο Παπαστεριάδη. Κεντρικός ομιλητής της εκδήλωσης θα είναι ο Δρ Γεώργιος Π. Χρούσος, Ομότιμος Καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και κάτοχος της Έδρας UNESCO στην Εφηβική Υγεία και Ιατρική. Είναι επίσης μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και θεωρείται ένας από τους πλέον αναφερόμενους κλινικούς επιστήμονες παγκοσμίως. Στην ομιλία του θα αναδείξει τις προκλήσεις και τις ευκαιρίες που φέρνει η ψηφιακή εποχή για τα παιδιά και τους εφήβους, αλλά και τον ρόλο της οικογένειας, του σχολείου και της κοινωνίας στη διαμόρφωση υγιών και ανθεκτικών νέων ανθρώπων. Η εκδήλωση είναι ανοιχτή στο κοινό και θα ακολουθήσει συζήτηση με ερωτήσεις από το ακροατήριο. Ο ίδιος σε συνέντευξη στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΝΩΜΗ αναφέρεται στον ισχυρό αντίκτυπο του στρες στη σύγχρονη κοινωνία.
Η συνέντευξη
-Μπορείτε να αναφερθείτε στην ψυχική και σωματική υγεία;
«Από την εποχή του Πυθαγόρα και του Αλκμέωνα, η ψυχική και σωματική υγεία θεωρούνταν αποτέλεσμα αρμονικής ισορροπίας τών στοιχείων που συνθέτουν τον οργανισμό. Αντίθετα, νόσος θεωρείτο η έλλειψη αυτής της αρμονίας, σαν απόρροια απειλητικών ή βλαπτικών δυνάμεων και αδυναμίας των προσαρμοστικών δυνάμεων του οργανισμού να επαναφέρουν την ισορροπία Η Ιπποκρατική ιατρική βάσισε σ’αυτές τις απόλυτα σωστές θεωρητικές έννοιες όλο το οικοδόμημά της. Δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα, οι Claude Bernard, Walter Cannon και Hans Selye επανέφεραν και αναβάπτισαν αυτές τις έννοιες. Σήμερα χρησιμοποιούμε τους μοντέρνους όρους ομοιόσταση για την αρμονία της ζωής, στρεσσογόνα ερεθίσματα για τα απειλητικά, διαταρακτικά ή βλαπτικά ερεθίσματα, τα οποία μπορεί να είναι φυσικά ή ψυχικά, και στρες ή stress για την κατάσταση της απειλούμενης ή διαταραγμένης ομοιόστασης».
-Και οι έννοιες του στρες σήμερα πώς έχουν εξελιχθεί;
«Με τις σύγχρονες γνώσεις της ψυχολογίας και βιολογίας του στρες, θα πρέπει να επεκτείνουμε τις έννοιες του στρες, όπως πολύ σοφά είχε εισηγηθεί ο Hans Selye, ανάλογα με το εάν η κατάσταση στρες ενός οργανισμού δεν έχει ή έχει βλαπτική επίδραση στον οργανισμό. Για την δεύτερη κατάσταση, ο Selye είχε προτείνει τον όρο distress. Σήμερα γνωρίζουμε ότι όταν το στρες είναι περιορισμένο ποσοτικά και χρονικά, δεν έχει αρνητικές επιπτώσεις για τον οργανισμό και, εάν μή τι άλλο, αντίθετα, πιθανόν να έχει θετικές επιδράσεις (στην περίπτωση αυτή ο Selye πρότεινε την λέξη eustress). Οταν όμως το στρες υπερβεί ποσοτικά ή χρονικά ένα ορισμένο όριο, που είναι διαφορετικό για κάθε άνθρωπο, τότε αρχίζει να επηρεάζει τον οργανισμό αρνητικά, προκαλώντας νοσηρή κατάσταση που ποικίλει σε κάθε άνθρωπο, ανάλογα με την γενετική και επιγενετική του προδιάθεση και το περιβάλλον του. Το βλαπτικό στρεσσογόνο ερέθισμα έχει κληθεί αλλοστατικό φορτίο και η κατάσταση distress αλλόσταση. Οι δύο τελευταίοι όροι είναι αδόκιμοι στα Ελληνικά, δεδομένου ότι άλλο σημαίνει διαφορετικό και όχι κακό. Οι σωστοί όροι είναι αντίστοιχα κακοστατικό φορτίο και κακόσταση».
-Στον οργανισμό μας τι γίνεται;
«Στον οργανισμό μας υπάρχουν τμήματα στον εγκέφαλο και την περιφέρεια του σώματος, καθώς και ουσίες, οι μεσολαβητές του στρες, που τόν βοηθούν να ανταποκριθεί στα στρεσογόνα ερεθίσματα και να επαναφέρει την υγειή ομοιόσταση ή εύσταση. Το σύστημα του stress στον εγκέφαλο συντονίζει τις αποκρίσεις προσαρμογής του οργανισμού σε στρεσογόνα ερεθίσματα με κάποιο βαθμό διαφοροποίησης, ανάλογα προς το ερέθισμα. Το σύστημα του stress παίζει τεράστιο ρόλο στην επιβίωση του ατόμου. Το ίδιο σύστημα όμως έχει παίξει και ανάλογο ρόλο στην επιβίωση του ανθρώπου σαν είδος ανα τους αιώνες, επιτρέποντάς του να αλλάζει γενετικά και να προσαρμόζεται κάτω από στρεσσογόνες επιλεκτικές πιέσεις κατα την εξέλιξη. Οι πιέσεις αυτές ήταν κυρίως η παρατεταμένη έλλειψη τροφής, η αφυδάτωση, οι λοιμώξεις, και οι τραυματισμοί, καθώς και η πρόβλεψη των κινήσεων και η αποφευκτική ή επιθετική αντιμετώπιση των εχθρών. Κατα την εξέλιξη του είδους επιβίωσαν τα άτομα με τις επιτυχέστερες προσαρμοστικές αντιδράσεις σε αυτές τις πιέσεις και εμείς, οι σημερινοί άνθρωποι, φέρουμε το γονιδίωμα αυτών των προγόνων που επέζησαν και μπόρεσαν να αναπαράγουν. Αυτές όμως οι πιέσεις δεν υπάρχουν πια. Δυο σημαντικά συστατικά του πολιτισμού, η επιστήμη και η τεχνολογία, έχουν αλλάξει άρδην τις συνθήκες που μας περιτριγυρίζουν. Υπάρχει άφθονη τροφή, η πείνα, η αφυδάτωση και οι λοιμώξεις έχουν εν πολλοίς ελεγχθεί, η βία και οι τραυματισμοί έχουν ελαττωθεί, ενώ τά θηρία και οι βάρβαροι εχθροί δεν υπάρχουν στην καθημερινή ζωή. Η σωματική άσκηση δεν είναι πια αναγκαίο κομμάτι της καθημερινότητας. Το σύγχρονο στρες του δυτικού ανεπτυγμένου κόσμου είναι περισσότερο ψυχοκοινωνικής και λιγότερο σωματικής φύσης. Ομως, η τελευταία τεράστια αλλαγή των συνθηκών της ζωής του ανθρώπου σαφέστατα προς το καλύτερο έλαβε χώρα μέσα σε πολύ λίγο χρόνο, με αποτέλεσμα η μή ανάλογα προσαρμοσμένη γενετική μας κατασκευή να είναι εν μέρει ακατάλληλη για την διαβίωση στο σύγχρονο περιβάλλον. Ας μη ξεχνούμε ότι γνωρίζουμε σήμερα ότι η διαφορά του γονιδιώματός μας απο αυτό του χιμπαντζή είναι λιγότερο απο 2 %. Αυτή η έντονη δυσαρμονία μεταξύ της «πρωτόγονης» γενετικής μας και του μοντέρνου περιβάλλοντος οδηγεί στην συχνότατη σημερινή κακοστατική νοσηρότητα των προηγμένων κοινωνιών, τα λεγομενα χρόνια μή μεταδιδόμενα νοσήματα. Για την κατανόηση των μηχανισμών αυτής της νοσηρότητας απαιτείται στοιχειώδης γνώση της λειτουργίας του συστήματος του στρες».
-Ποιος ο ρόλος του στρες στη σημερινή κοινωνία;
«Στο σημερινό περιβάλλον, η ικανότητα αντιμετώπισης της έλλειψης τροφής, της αφυδάτωσης, τών λοιμώξεων, των τραυματισμών, καθώς και της πρόβλεψης των κινήσεων και της αποφευκτικής ή επιθετικής αντιμετώπισης των εχθρών, έχουν μετατραπεί στις συχνότατες σύγχρονες παθήσεις αντίστοιχα της παχυσαρκίας/μεταβολικού συνδρόμου, αρτηριακής υπέρτασης, αλλεργικών και αυτοάνοσων φλεγμονωδών παθήσεων, χρονίων συνδρόμων πόνου και κόπωσης, καθώς και σε καταστάσεις άγχους και κατάθλιψης. Σε όλες αυτές τις καταστάσεις, που κυριολεκτικά ενδημούν στην σύγχρονη κοινωνία, το σύστημα του στρες παίζει κεντρικό παθογενετικό ρόλο».
-Υπάρχουν σήμερα κακοστατικές παθολογικές καταστάσεις;
«Πράγματι, σήμερα υπάρχουν κακοστατικές παθολογικές καταστάσεις, όπως είναι η χρόνια αγχωτική νεύρωση/μελαγχολική κατάθλιψη, που συνδέονται με χρόνια υπερδραστηριοτητα του συστήματος του stress, σε συνδυασμό με τις αναμενόμενες μεταβολές της συμπεριφοράς, της νευροενδοκρινικής λειτουργίας, του μεταβολισμού και της ανοσίας. Αντίστροφα, υπάρχουν κακοστατικές παθολογικές καταστάσεις, όπως είναι η άτυπη κατάθλιψη, η κατάθλιψη που παρουσιάζεται μετά τον τοκετό ή κατα την εμμηνόπαυση και τα σύνδρομα ινομυαλγίας/χρόνιας κόπωσης, που συνδέονται με χρόνια υποδραστηριοτητα του συστήματος του stress, πάλι σε συνδυασμό με τις αναμενόμενες μεταβολές της συμπεριφοράς, της νευροενδοκρινικής λειτουργίας, του μεταβολισμού και της ανοσίας. Και στις δύο καταστάσεις, σωματικές βλάβες, όπως το μεταβολικό σύνδρομο, δημιουργούνται στον οργανισμό, αυξάνοντας την νοσηρότητα και την θνησιμότητα αυτών των πληθυσμών».
-Συμπερασματικά;
«Η χρόνια κακόσταση είναι πολύ συχνή, ευθύνεται για πάνω απο 50 % της σημερινής νοσηρότητας, και επηρεάζει και την ποιότητα και την διάρκεια της ζωής του ατόμου. Προσπάθειες πρέπει να γίνονται σε δύο κατευθύνσεις, ώστε και το νοσογόνο περιβάλλον να αλλάζει προς το καλύτερο, αλλά και το άτομο να εκπαιδεύεται σε χειρισμό του στρες με τρόπο που να οδηγεί σε ανάπτυξη αντίστασης του οργανισμού στα νοσογόνα ερεθίσματα. Το αριστοτελικό απόφθεγμα ότι τα συστατικά του ανθρώπου είναι «φύσις, έθος και λόγος», δηλ. γενετική, περιβάλλον και λογική, επαληθεύεται καθημερινά. Το τελευταίο είναι και το πιο καθοριστικό».
