Η Λειτουργία της Μνήμης και της Αποξένωσης στο Ποίημα «Νοσταλγός των περασμένων» της Βασιλικής Β. Παππά

Κριτική αξιολόγηση από την Λαμπρινή Μαγαλιού

Νοσταλγός των περασμένων

Δραπετεύεις συχνά σε «άλλους κόσμους»

Αποφασισμένος να κερδίσεις τον χαμένο χρόνο

Πότε βουλιάζεις στην απελπισία

Για να αναδυθείς την αμέσως επόμενη στιγμή

Σε μια σχεδόν βλάσφημη ευτυχία…

Κι εγώ μια ξένη..

Χαμένη σε ένα παράλληλο σύμπαν.

Ξένη.. σε έρημη πόλη.

Χαμένη σε μια «έρημη χώρα».

Θεσσαλονίκη 09.06.2019

Μεταγραφή 27.08.2019

Από την ποιητική συλλογή «Κλικ» στη σιωπή. 17 ποιήματα (2015-2019), εκδ. Press City, Θεσσαλονίκη 2025.

Ανάλυση του ποιήματος «Νοσταλγός των περασμένων» της Βασιλικής Β. Παππά

1. Εισαγωγή

Το ποίημα «Νοσταλγός των περασμένων» αποτελεί μια διεισδυτική ποιητική αποτύπωση της εσωτερικής σύγκρουσης και της ψυχικής αποξένωσης που βιώνει το υποκείμενο στον χρόνο και στον χώρο. Δεν πρόκειται απλώς για μια αναπόληση, αλλά για μια έντονη καταγραφή ενός υποκειμένου που από τη μια μεριά παλεύει με τον χαμένο χρόνο και την απελπισία, αλλά από την άλλη βιώνει και στιγμιαίες όψεις ευτυχίας -ωστόσο μέσα σε συνθήκες ερημιάς και απομάκρυνσης.

Η φωνή του ποιήματος διακρίνεται από έναν διακριτικό διάλογο ανάμεσα σε δύο όψεις:

• τον «νοσταλγό» και
• την αφηγήτρια-«ξένη»,

οι οποίες, είτε ως δύο πρόσωπα είτε ως δύο όψεις ενός προσωπικού «εγώ», λειτουργούν συμπληρωματικά στην έκφραση του κεντρικού βιώματος.

Το ποίημα εντάσσεται στην ευρύτερη ποίηση που διερευνά την ανθρώπινη ύπαρξη μέσα από το πρίσμα της μνήμης, της απώλειας και της αποξένωσης, θεματικές κεντρικές τόσο στην προσωπική όσο και στην συλλογική εμπειρία του σύγχρονου ανθρώπου.

Η απλή αλλά πυκνή γλώσσα, οι μεταφορές και η εσωτερική αντίθεση δημιουργούν μια ρυθμική και συναισθηματικά έντονη θεώρηση της ύπαρξης στον χρόνο και στον τόπο.

2. Θεματικό και Ιδεολογικό Πλαίσιο

Το ποίημα αναφέρεται σε δύο παράλληλα επίπεδα:

• τη νοσταλγία για το παρελθόν, το οποίο φαίνεται να είναι χαμένο,
• αλλά και την εσωτερική αποξένωση σε ένα παρόν που μοιάζει με «έρημη πόλη» ή «έρημη χώρα».

Η έννοια του «χαμένου χρόνου» δείχνει πως ο χρόνος θεωρείται κάτι πολύτιμο που έχει απολεσθεί και γι’ αυτό και υπάρχει η ανάγκη να κερδηθεί ξανά.  Η «φυγή σε άλλους κόσμους» υποδηλώνει ότι το υποκείμενο καταφεύγει μέσα στο μυαλό του ή στη φαντασία του, για να ξεφύγει από την πραγματικότητα και να βρει μια παρηγοριά ή μια διέξοδο.

Η νοσταλγία παρουσιάζεται όχι ως απλή αναπόληση, αλλά ως έντονη προσπάθεια να ξαναβρεθεί ό,τι έχει χαθεί — μια προσπάθεια που φέρει μέσα της την ένταση μιας υπαρξιακής πάλης. Αποτυπώνεται έτσι η συναισθηματική αστάθεια και η εναλλαγή των ψυχικών καταστάσεων, όπου η μελαγχολία και η απελπισία διακόπτονται από στιγμές σχεδόν «βλάσφημης» ευτυχίας. Με άλλα λόγια, η νοσταλγία εκφράζει εδώ μια αντιφατική διάθεση: από τη μία βαθιά θλίψη και από την άλλη στιγμές αιφνίδιας και ιδιαίτερης χαράς –μια χαρά που μοιάζει δύσκολη και σχεδόν απαγορευμένη, επειδή έρχεται μέσα σε μια περίοδο θλίψης…

Παράλληλα, η παρουσία της «ξένης» αφηγήτριας εισάγει έναν δεύτερο τόνο, του αισθήματος απόστασης και αποκλεισμού, μέσα σε έναν χώρο και έναν χρόνο που δεν αναγνωρίζονται. Η «έρημη χώρα» δεν είναι μόνο φυσικός χώρος, αλλά σύμβολο εσωτερικής μοναξιάς και ψυχικού κενού.

3. Η Διπλή Φωνή και το Υποκείμενο της Αφήγησης

Ο αφηγηματικός λόγος διακρίνεται σε δύο κυρίαρχες φωνές:

• Τη φωνή του «νοσταλγού», που μιλά σε δεύτερο πρόσωπο, διεκδικώντας ωστόσο την αντικειμενικότητα ενός τρίτου. Η φωνή του χαρακτηρίζεται από μια παράδοξη σύζευξη αποφασιστικότηταςκαι ψυχικής μεταβλητότητας (οι διαθέσεις του αλλάζουν απότομα) κι αποτελεί το κέντρο βάρους της αφήγησης.  Και
• Τη φωνή της αφηγήτριας, στο πρώτο πρόσωπο, που εκφράζει με ένταση την αίσθηση της ξενότητας και της αποστέρησης.

Η διττή αυτή παρουσία δημιουργεί ένα αίσθημα εσωτερικού διαλόγου, ρήξης και παρατήρησης. Η αφηγήτρια εμφανίζεται ταυτόχρονα και ως παρατηρήτρια και ως θύμα της αποξένωσης, γεγονός που εμπλουτίζει τη βαθύτητα της ποιητικής φωνής και οδηγεί τον αναγνώστη σε μια πολυδιάστατη ερμηνεία.

Η τοποθέτηση του ποιήματος σε συγκεκριμένη χρονική και τοπική στιγμή (Θεσσαλονίκη, 2019) προσδίδει μια αίσθηση τεκμηριωμένης και καθημερινής πραγματικότητας, που έρχεται σε ενδιαφέρουσα αντιπαράθεση με τη φαντασιακή και εσωτερική διάσταση της αφήγησης.

4. Γλωσσική και Στιλιστική Ανάλυση

Η γλώσσα του ποιήματος είναι λιτή, συμπυκνωμένη, σχεδόν επιφυλακτική, με αποσιωπητικά που δημιουργούν παύσεις και αίσθηση αποσπασματικότητας. Οι σύντομοι στίχοι προσδίδουν στο ποίημα έναν εσωτερικό ρυθμό, που αντανακλά τη διάσπαση της σκέψης και τις αμφιθυμίες των συναισθημάτων.

Τα σχήματα λόγου είναι κυρίως μεταφορικά και αντιθετικά:

• Μεταφορές: «Δραπετεύεις σε “άλλους κόσμους”», «χαμένος χρόνος», καθώς και οι εικόνες του «παράλληλου σύμπαντος» και της «έρημης πόλης/χώρας» μεταφέρονται σε επίπεδα πέρα από το κυριολεκτικό, υποδηλώνοντας προσωπικές, ψυχικές και υπαρξιακές καταστάσεις.
• Αντίθεση: Η αντίθεση ανάμεσα στην απελπισία και στην «σχεδόν βλάσφημη ευτυχία» αποκαλύπτει την έντονη ψυχική εσωτερικότητα του νοσταλγού, ο οποίος διεκδικεί μια σπάνια μορφή χαρά, παρά τις δυσμενείς συνέπειες της ροής του χρόνου.
• Εισαγωγικά: Η χρήση τους επισημαίνει τη φαινομενική αμφισημία ή την εικονικότητα αυτών των κόσμων, ενισχύοντας την αίσθηση ότι πρόκειται για φαντασιακές αναπαραστάσεις ή εσωτερικές κατασκευές.
• Επανάληψη: Η αποσπασματικήεπανάληψη της λέξης “ξένη”, σε συνδυασμό με τα αποσιωπητικά, επιτείνει την αίσθηση της αποξένωσης και της οριστικής εγκατάλειψης
• Οι εικόνες του χώρου συνδέονται άμεσα με την ψυχολογία: η «έρημη πόλη» και η «έρημη χώρα» δεν είναι μόνο γεωγραφικά τοπία αλλά καλλιεργούν την αίσθηση της μοναξιάς και του υπαρξιακού κενού.

5. Πνευματικό και Ηθικό Υπόβαθρο

Η συγγραφέας, με την ιδιότητα της θεολόγου, φέρνει στο ποίημα έναν ηθικό και υπαρξιακό προβληματισμό, που διαφαίνεται στη χρήση όρων όπως «βλάσφημη ευτυχία», ο οποίος υποδηλώνει μια εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα στην επιθυμία για χαρά και την αίσθηση ηθικής ή πνευματικής αμφιβολίας.

Παρότι η θρησκευτική διάσταση είναι υπολανθάνουσα και διακριτική, παρέχει ένα επιπλέον επίπεδο σημασίας, όπου η ευτυχία σταματά να είναι αυτονόητη και εξετάζεται κριτικά στο πλαίσιο ψυχικών και ηθικών αντιπαραθέσεων.

6. Συνολική Δομή και Λειτουργία του Ποιήματος

Το ποίημα ακολουθεί μια δομή που:

1. Αναγνωρίζει το παρελθόν και την απώλεια , όπως φαίνεται στην παρουσία του «νοσταλγού των περασμένων».
2. Περιγράφει την προσπάθεια ανασύνταξης μέσω της εσωτερικής διαφυγής.
3. Αναδεικνύει την έντονη ψυχική διακύμανση που βιώνει το υποκείμενο.
4. Καταλήγει στην προσωπική, αποκομμένη θέση της αφηγήτριας –της τέως «ξένης»- συνοψίζοντας την εμπειρία της απομάκρυνσης τόσο σε επίπεδο χώρου όσο και χρόνου.

Οι ημερομηνίες και ο τόπος που αναφέρονται στο ποίημα (μια σύγχρονη Θεσσαλονίκη) προσανατολίζουν την ανάγνωση μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο. Η Θεσσαλονίκη εδώ δεν είναι απλώς το σκηνικό της εμπειρίας, αλλά λειτουργεί και ως ένα σιωπηλό σύμβολο της μοναξιάς και της απομόνωσης.

7. Συμπέρασμα – Παιδαγωγική Σύνοψη

• Το ποίημα-δοκίμιο «Νοσταλγός των περασμένων» αναδεικνύει το υπαρξιακό δράμα ενός υποκειμένου εγκλωβισμένου στη νοσταλγία, τον χαμένο χρόνο και την εσωτερική αποξένωση, μέσα σε ένα ψυχολογικά φορτισμένο τοπίο χρόνου και χώρου.
• Μέσω των αντιθέσεων της παρουσίας δύο αλληλοσυμπληρούμενων αφηγηματικών φωνών, επιχειρείται η κατανόηση της ανθρώπινης ψυχής που οφείλει να περάσει το χάσμα ανάμεσα στο παρελθόν και παρόν, ανάμεσα στην απελπισία και την απρόσμενη ευτυχία.
• Οι μορφολογικές και γλωσσικές επιλογές δημιουργούν ένα βαθύ συγκινησιακό πεδίο, ενώ το φιλτράρισμα της ποιήτριας ως θεολόγου προσδίδει υπόστρωμα ηθικών και υπαρξιακών προβληματισμών, χωρίς ωστόσο να κλείνει το ποίημα σε τυποποιημένες θρησκευτικές ερμηνείες.
• Τέλος, το ποίημα ανοίγει τη συζήτηση σε σημαντικά ερωτήματα: α) ποιος είναι ο «νοσταλγός» και ποια η «ξένη»; Είναι μήπως πρόσωπα ή όψεις του ίδιου υποκειμένου; β) Πώς ο χρόνος και ο τόπος επηρεάζουν την ποιητική βίωση της μνήμης και της αποξένωσης;

8. Ενδεχόμενη Επίδραση στη Βασιλική Β. Παππά

• Λαμβάνοντας υπόψη την επαγγελματική της θεολογική κατάρτιση και την ευαισθησία της, η ποιήτρια φαίνεται να προσεγγίζει την γραφή της μέσα από ένα πιο εσωτερικό, ηθικό και πνευματικό πρίσμα. Αυτό τη φέρνει κοντά σε ποιητές με φιλοσοφική και υπαρξιακή αναζήτηση, όπως ο T.S. Eliot, όπου η ποίηση λειτουργεί ως μέσο βαθιάς και ουσιαστικής διερεύνησης.
• Η έντονη αντιπαράθεση που παρουσιάζεται ανάμεσα στην απελπισία και στη «βλάσφημη ευτυχία» παραπέμπει σε χαρακτηριστικά ποιητικά μοτίβα, όπου το ηθικό και πνευματικό βάρος του ανθρώπινου βιώματος περιορίζει ή δυσκολεύει την ανεμπόδιστη έκφραση της χαράς — ένα θέμα που συχνά απαντάται συχνά στην ποίηση με θρησκευτικό και υπαρξιακό περιεχόμενο.
• Παράλληλα, η χρήση της φράσης «άλλοι κόσμοι» φαίνεται να συναντά ιδέες που αφορούν στην πολυπλοκότητα της ύπαρξης και της συνείδησης —θέματα που εξετάζονται τόσο στη μεταμοντέρνα όσο και στην υπαρξιακή φιλοσοφία και λογοτεχνία.

8.1 Ξένη Ποίηση

1. S. Eliot, «The Love Song of J. Alfred Prufrock»

Στον «Προύφροκ» διακρίνουμε έντονη αίσθηση αποξένωσης και εσωτερικής πάλης, που συνυπάρχει με την αίσθηση ενός αδιέξοδου χρόνου. Η ψυχική ταλάντωση και η συναισθηματική απομόνωση αποτελούν κοινά μοτίβα με το ποίημα της Παππά. Επιπλέον, οι «άλλοι κόσμοι» που εμφανίζονται στο ποίημα «Νοσταλγός των περασμένων» μοιάζει να έχουν συγγενείς αντιστοιχίες με τα φαντασιακά ή διανοητικά «τοπία» του Eliot.

T.S. Eliot – Απόσπασμα από «The Love Song of J. Alfred Prufrock»

«Let us go then, you and I,
When the evening is spread out against the sky
Like a patient etherized upon a table;
Let us go, through certain half-deserted streets,
The muttering retreats
Of restless nights in one-night cheap hotels
And sawdust restaurants with oyster-shells:
Streets that follow like a tedious argument
Of insidious intent
To lead you to an overwhelming question…»

«I have measured out my life with coffee spoons;»

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ:

«Ας προχωρήσουμε λοιπόν, εσύ κι εγώ,
όταν το απόγευμα απλώνεται στον ουρανό
σαν ασθενής αναισθητοποιημένος πάνω σε τραπέζι·
Ας προχωρήσουμε, μέσα από συγκεκριμένους μισοερημωμένους δρόμους,
τις μουρμουριστές υποχωρήσεις
ανήσυχων νυχτών σε φτηνούς ξενώνες μιας νύχτας
και μαγαζιά με πριονίδι και κοχύλια στρειδιών·
Δρόμους που ακολουθούν σαν ένα κουραστικό επιχείρημα
με ύπουλο σκοπό
να σε οδηγήσουν σε ένα κατακλυσμικό ερώτημα…»

«Έχω μετρήσει τη ζωή μου με κουταλάκια καφέ·»

Σύνδεση:  Η αίσθηση του εγκλωβισμένου χρόνου, της μοναξιάς και του εσωτερικού πόνου που υπάρχει στο ποίημα «Prufrock» θυμίζει την εικόνα του «χαμένου χρόνου» και της φυγής σε «άλλους κόσμους» που περιγράφει η Παππά. Η ψυχική αστάθεια και ο στοχασμός του «Prufrock» ταιριάζουν πολύ με τις αντιφατικές και έντονες συναισθηματικές αλλαγές που ζει ο «Νοσταλγός».

8.2 Ελληνική Ποίηση

1. Γιάννης Ρίτσος, «Περισσότερα» από τη συλλογή «Μαρία Νεφέλη»

Ο Ρίτσος συχνά εκφράζει την εσωτερική πάλη, τη νοσταλγία και την απόγνωση, σε ένα πλαίσιο όπου το «χαμένο» παρελθόν ζει ως τραυματική ανάμνηση.

Γιάννης Ρίτσος – Απόσπασμα από το ποίημα «Περισσότερα» (συλλογή «Μαρία Νεφέλη»)

«…Μέσα στα χρόνια που χαμογέλασα και που έκλαψα,
ποτέ δεν ήρθαν όλα μαζί,
πάντα κάτι άλλο ‘χε σημασία,
κι οι μέρες φεύγαν μακριά μου…
κι ήταν μια τρομερά βαθιά, η νύχτα,
κι άπλωνα τα χέρια μου στο κενό.»

Σύνδεση: Η πάλη με τον χαμένο χρόνο και η αποξένωση από το παρόν γίνονται εδώ, στο ποίημα του Ρίτσου, φανερές μέσα από μια ψυχική κατάσταση που μοιάζει με «νύχτα» ή «κενό». Παρόμοια, στο ποίημα της Παππά, ο/η «νοσταλγός» βυθίζεται στην απελπισία. Η μεταφορική χρήση του χρόνου και το θέμα της νοσταλγίας είναι κοινά και στα δύο ποιήματα.

2. Οδυσσέας Ελύτης, «Το Μονόγραμμα»

Εδώ υπάρχει μια παρόμοια αίσθηση υπαρξιακής μοναξιάς, αποξένωσης και αναζήτησης ταυτότητας, σε έναν κόσμο που απομακρύνεται μετά το πέρασμα του χρόνου. Έντονες είναι οι εσωτερικές μεταμορφώσεις και η διαπάλη ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, την απελπισία και την έκσταση.

Οδυσσέας Ελύτης – Απόσπασμα από το «Μονόγραμμα»

«Κάθε φορά που έφευγα με το τρένο,
τα μάτια μου εβλέπανε τον κόσμο,
έτσι όπως δεν τον ξαναβλέπω ποτέ ξανά,
ούτε εκεί, ούτε στον ύπνο μου…»

Σύνδεση: Η αντίθεση ανάμεσα στην πραγματικότητα και σε μια φανταστική ή διαφορετική αντίληψη του κόσμου, καθώς και το αίσθημα αποξένωσης και η νοσταλγία για έναν διαφορετικό χρόνο και τόπο, είναι θέματα που συνδέονται άμεσα με τις εικόνες των «παράλληλων συμπάντων» και της «έρημης χώρας» στην ποίηση της Παππά.

3.Νίκος Καββαδίας, «Μαραμπού» και άλλα ποιήματα

Νίκος Καββαδίας, «Μαραμπού»

«Στα λιμάνια τα μακρινά,
εκεί που γεννιούνται οι θρύλοι
και σπάει η καρδιά με την ίδια ευκολία
που σπάει ένα κοχύλι,
ταξιδεύοντας με ποτάμια γεμάτα σιωπή,
κλαίω για όλα όσα δεν απέκτησα,
για όλες τις στιγμές που χάθηκαν στον άνεμο…»

Σύνδεση: Σε αυτό το απόσπασμα φαίνεται το ταξίδι όχι μόνο ως κίνηση στον χώρο, αλλά και ως εσωτερική αναζήτηση. Αναδεικνύεται επίσης η νοσταλγία για όσα έχουν χαθεί ή δεν κατάφερε να ζήσει κανείς, όπως και το αίσθημα της μοναξιάς. Αυτά τα θέματα τα βρίσκουμε και στο ποίημα της Παππά «Νοσταλγός των περασμένων», ιδιαίτερα στη σημασία που δίνει στη «φυγή» και στον «χαμένο χρόνο».

Συμπερασματικά, το «Νοσταλγός των περασμένων» βρίσκει συγγενείς στην παράδοση της ελληνικής και της παγκόσμιας ποίησης, με βασικούς άξονες τη νοσταλγία, τον χαμένο χρόνο και την αποξένωση.

Εν κατακλείδι, το ποίημα «Νοσταλγός των περασμένων» της Βασιλικής Β. Παππά διακρίνεται για την ειλικρίνεια και το βάθος με τα οποία μεταφέρει την ανθρώπινη εμπειρία της νοσταλγίας και της εσωτερικής αποξένωσης. Η γλώσσα του χαρακτηρίζεται από απλότητα και ουσία, ενώ η αντίθεση ανάμεσα στην απελπισία και σε στιγμές αμφίθυμης χαράς συγκινεί και προκαλεί τον αναγνώστη σε στοχασμό. Η συνύπαρξη δύο αφηγηματικών φωνών προσδίδει στο έργο πολυμορφία και ζωντάνια, ενώ η σαφής αναφορά σε τόπο και χρόνο συνεισφέρει στην αυθεντικότητα του λόγου. Στο βάθος του έργου διαφαίνεται μια πνευματική διάσταση που προσθέτει εσωτερικότητα χωρίς να επιβάλλεται. Με τούτα τα στοιχεία, το «Νοσταλγός των περασμένων» αποτελεί μια αξιόλογη και συγκινητική συμβολή στη σύγχρονη ελληνική ποίηση και συνιστά μια πρόταση ανάγνωσης για όσους αναζητούν ένα ποίημα με εσωτερικό βάθος και ζωντανό συναίσθημα.

Η Λαμπρινή Μαγαλιού, είναι  φιλόλογος, Διευθύντρια του Γυμνασίου Κολινδρού Πιερίας, κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου και ερευνήτρια της σύγχρονης ελληνικής ποίησης.