21η Συνέντευξη με τον Διεθνούς Φήμης Καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό
Στη σύγχρονη καρδιοχειρουργική, το τεχνολογικά εφικτό δεν ταυτίζεται με το ανθρωπολογικά επιτρεπτό.
Η συμβολή της κυρίας Γεωργίας Κωστακοπούλου, εκδότριας της εφημερίδας ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΝΩΜΗ στο Βερολίνο, εντάσσεται σε έναν ευρύτερο επιστημονικό και κοινωνικό προβληματισμό σχετικά με τη μεταβολή του ρόλου της σύγχρονης ιατρικής. Η πρόοδος της
καρδιοχειρουργικής και των τεχνολογιών υποκατάστασης ζωτικών οργάνων έχει μετατοπίσει το πεδίο από τη μεμονωμένη θεραπευτική παρέμβαση προς τη μακροχρόνια τεχνολογική υποστήριξη της ζωής. Η εξέλιξη των τεχνητών οργάνων, των συστημάτων μηχανικής
κυκλοφορικής υποστήριξης και των υβριδικών βιοτεχνολογικών
εφαρμογών καθιστά πλέον δυνατή τη διατήρηση της αιμοδυναμικής
λειτουργίας σε ασθενείς τελικού σταδίου καρδιακής ανεπάρκειας.
Ωστόσο, η κλινική αυτή δυνατότητα συνοδεύεται από αυξανόμενη ανάγκη
επαναπροσδιορισμού των εννοιών της «θεραπείας», της «παράτασης της
ζωής» και της «βιολογικής επάρκειας». Στο πλαίσιο αυτό, το ερώτημα
μετατοπίζεται από την τεχνική δυνατότητα στην εννοιολογική ερμηνεία
της ανθρώπινης κατάστασης υπό συνθήκες μηχανικής υποστήριξης. Η
παρούσα συνέντευξη, με τίτλο: «Πέραν της Θεραπείας: Τεχνητά Όργανα,
Συνείδηση και τα Όρια της Ανθρώπινης Υπόστασης στην
Καρδιοχειρουργική» εντάσσεται σε αυτή τη συζήτηση και επιχειρεί να
διερευνήσει, από τη σκοπιά της κλινικής καρδιοχειρουργικής, τα όρια
μεταξύ τεχνολογικής υποκατάστασης και διατήρησης της ανθρώπινης
φυσιολογίας, καθώς και τις συνέπειες των εξελίξεων αυτών για τον
ορισμό της ιατρικής πράξης.
Η καρδιά μπορεί να γίνει μηχανή· ο άνθρωπος όχι.
Η ιατρική δεν θεραπεύει πλέον μόνο· επεκτείνει, υποκαθιστά και,
σταδιακά, επαναπροσδιορίζει τη ζωή. Και τότε, το ερώτημα
μετατοπίζεται: όχι μόνο πώς σώζεται η ζωή, αλλά τι σημαίνει ότι
διατηρείται. Η σύγχρονη καρδιοχειρουργική βρίσκεται σε ένα κατώφλι
ιστορικής σημασίας. Η ανάπτυξη τεχνητών καρδιών, μηχανικών
υποκατάστατων και υβριδικών βιο-τεχνολογικών συστημάτων επιτρέπει
την επιβίωση πέρα από τα φυσικά όρια του οργανισμού. Η καρδιά, ως
βιολογικό όργανο, παύει να αποτελεί αποκλειστική προϋπόθεση της
ζωής. Αυτή η μετατόπιση δεν είναι απλώς τεχνολογική. Είναι
εννοιολογική. Η καρδιά, διαχρονικά συνδεδεμένη με τη ζωή, το
συναίσθημα και την ανθρώπινη εμπειρία, καθίσταται πλέον αντικείμενο
αντικατάστασης. «Όταν η λειτουργία διατηρείται αλλά το όργανο
αλλάζει, τι είναι αυτό που συνεχίζει;» Σε αυτό το σημείο, η ιατρική
συναντά τη φιλοσοφία. Και η καρδιοχειρουργική γίνεται πεδίο
στοχασμού για την ίδια την ανθρώπινη υπόσταση.
Σε αυτό το πλαίσιο, απευθύνθηκα στον Καθηγητή Καρδιοχειρουργικής
και Πρόεδρο του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous /
Καρδιές για όλους, κύριο Αυξέντιο Καλαγκό.
Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας Coeurs Pour Tous | Μελετήτρια
Καρδιοχειρουργικής, Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου, Ποιήτρια –
Εικαστικός
1. ΕΡΩΤΗΣΗ
ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ:
Κύριε Καθηγητά, Χριστός Ανέστη· και το πνεύμα της Ανάστασης ας
συνοδεύει όχι μόνο τη γνώση, αλλά και τον τρόπο άσκησής της, ώστε η
ιατρική να παραμένει ευθύνη και όχι τεχνική κυριαρχία. Η πλήρης
αντικατάσταση της καρδιάς από τεχνητά συστήματα καθίσταται πλέον
κλινικά εφικτή σε επιλεγμένες περιπτώσεις. Όταν ένα ζωτικό όργανο
αντικαθίσταται εξ ολοκλήρου, μπορούμε ακόμη να μιλούμε για βιολογική
ζωή ή εισερχόμαστε σε μια νέα, υβριδική κατάσταση ύπαρξης;
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ:
Κυρία Γάτου, Αληθώς Ανέστη· και ας προηγείται πάντοτε η διάκριση
μεταξύ δυνατότητας και νοήματος. Η τεχνητή καρδιά αποτελεί ένα από
τα πλέον εντυπωσιακά επιτεύγματα της σύγχρονης ιατρικής, καθώς
επιτρέπει τη διατήρηση της κυκλοφορίας σε ασθενείς τελικού σταδίου
καρδιακής ανεπάρκειας. Από βιολογικής πλευράς, η λειτουργία μπορεί να
υποκατασταθεί με υψηλό βαθμό αξιοπιστίας. Ωστόσο, η ζωή δεν
ταυτίζεται με τη λειτουργία. Η βιολογική υποστήριξη ενός οργανισμού
μέσω τεχνητών μέσων δεν μεταβάλλει αυτομάτως τη φύση της ύπαρξης,
αλλά αναδεικνύει τα όριά της. Η ανθρώπινη ζωή παραμένει ανθρώπινη
όχι επειδή όλα τα όργανά της είναι φυσικά, αλλά επειδή φέρει
συνείδηση, εμπειρία και σχέση. Η τεχνολογία μπορεί να υποστηρίξει τη
ζωή· δεν μπορεί να ορίσει το νόημά της.
Παράδειγμα:
Ασθενής με τερματική καρδιακή ανεπάρκεια υποστηρίζεται από
ολοκληρωμένο μηχανικό σύστημα καρδιακής υποκατάστασης, το οποίο
εξασφαλίζει επαρκή αιμοδυναμική σταθερότητα και επιτρέπει
παρατεταμένη επιβίωση εκτός φυσιολογικού βιολογικού κύκλου. Παρά τη
λειτουργική επάρκεια του συστήματος, η κλινική παρατήρηση
αναδεικνύει ότι η ανθρώπινη κατάσταση δεν ανασυντίθεται πλήρως μέσω
της τεχνολογικής υποκατάστασης ενός οργάνου. Η συνείδηση της
ασθένειας, η εμπειρία της σωματικότητας και η ποιότητα της σχέσης με
το περιβάλλον παραμένουν μη αναγώγιμες σε μηχανικές παραμέτρους.
Κατά συνέπεια, η τεχνητή διατήρηση της κυκλοφορίας δεν συνεπάγεται
αυτομάτως ανασύσταση της ολότητας του ανθρώπινου βίου, αλλά
επιβεβαιώνει τη διάκριση μεταξύ βιολογικής λειτουργίας και υπαρξιακής
πληρότητας.
2. ΕΡΩΤΗΣΗ
ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ:
Η δυνατότητα μακροχρόνιας επιβίωσης με μηχανική υποστήριξη
επαναφέρει ένα κρίσιμο ερώτημα: πού τοποθετείται το όριο μεταξύ ζωής
και βιολογικής διατήρησης; Υπάρχει σημείο όπου η ιατρική παρατείνει
τη ζωή, αλλά απομακρύνεται από την ουσία της;
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ:
Η διάκριση αυτή είναι θεμελιώδης. Η ιατρική διαθέτει πλέον τα μέσα να
παρατείνει τη βιολογική λειτουργία του οργανισμού για μεγάλα χρονικά
διαστήματα. Όμως η ζωή, ως ανθρώπινη εμπειρία, δεν εξαντλείται στη
διατήρηση των ζωτικών λειτουργιών. Η ποιότητα ζωής, η δυνατότητα
επικοινωνίας, η συνείδηση και η αξιοπρέπεια αποτελούν αναπόσπαστα
στοιχεία της. Η ιατρική δεν οφείλει μόνο να διατηρεί τη ζωή· οφείλει
να διαφυλάσσει την αξιοπρέπειά της. Το όριο δεν είναι τεχνολογικό.
Είναι ηθικό και υπαρξιακό. Και αυτό το όριο δεν μπορεί να οριστεί από
μηχανισμούς, αλλά από κρίση.
Παράδειγμα:
Σε ασθενή με προχωρημένη καρδιακή ανεπάρκεια, η εφαρμογή μηχανικής
υποστήριξης τύπου LVAD ή ολικής τεχνητής καρδιάς μπορεί να
διατηρήσει σταθερές αιμοδυναμικές παραμέτρους για παρατεταμένο
χρονικό διάστημα, μετατρέποντας μια κατά τα άλλα θανατηφόρο εξέλιξη
σε χρόνια υποστηριζόμενη κατάσταση. Ωστόσο, η κλινική εμπειρία
αναδεικνύει ότι η επιβίωση αυτή δεν ταυτίζεται απαραίτητα με
αποκατάσταση της βιωματικής πληρότητας: η εξάρτηση από συνεχή
τεχνολογική υποστήριξη, οι περιορισμοί κινητικότητας και η
ψυχολογική επίγνωση της μηχανικής υποκατάστασης μεταβάλλουν
ουσιαστικά την υποκειμενική εμπειρία της ζωής. Έτσι, η ιατρική πράξη
μετατοπίζεται από την απλή διατήρηση της βιολογικής λειτουργίας στη
διαχείριση ενός σύνθετου υπαρξιακού πεδίου, όπου η επιβίωση δεν
ταυτίζεται πάντα με την πληρότητα του «ζειν».
3. ΕΡΩΤΗΣΗ
ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ:
Καθώς η ιατρική αποκτά τη δυνατότητα αντικατάστασης οργάνων και
παράτασης της ζωής πέρα από τα φυσικά της όρια, τίθεται το ερώτημα:
υπάρχει ο κίνδυνος η καρδιοχειρουργική να μετατραπεί από επιστήμη της
θεραπείας σε τεχνολογία υπέρβασης της ανθρώπινης κατάστασης;
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ:
Η πρόοδος της ιατρικής συνοδεύεται πάντοτε από την ανάγκη
διατήρησης του μέτρου. Η τεχνολογία επεκτείνει τις δυνατότητες της
παρέμβασης, αλλά δεν καθορίζει τον σκοπό της. Ο σκοπός της ιατρικής
παραμένει η φροντίδα του ανθρώπου. Ο κίνδυνος δεν έγκειται στην
εξέλιξη της τεχνολογίας, αλλά στην απομάκρυνση από τον
ανθρωποκεντρικό προσανατολισμό της ιατρικής πράξης. Όταν η ιατρική
λειτουργεί χωρίς αναφορά στην ανθρώπινη αξία, τότε πράγματι
κινδυνεύει να μετατραπεί σε μηχανισμό υπέρβασης και όχι φροντίδας. Η
πρόκληση του μέλλοντος δεν είναι να περιοριστεί η γνώση, αλλά να
συνοδευτεί από συνείδηση. Η τεχνολογία μπορεί να επεκτείνει τα όρια
της ζωής· μόνο ο άνθρωπος μπορεί να ορίσει τα όρια της ευθύνης.
Παράδειγμα:
Η ανάπτυξη προχωρημένων συστημάτων μηχανικής κυκλοφορικής
υποστήριξης και ολικής τεχνητής καρδιάς καθιστά πλέον εφικτή τη
διατήρηση της ζωής σε ασθενείς που στο παρελθόν θα κατέληγαν άμεσα.
Ωστόσο, η κλινική εφαρμογή αυτών των τεχνολογιών αναδεικνύει ένα
κρίσιμο όριο: η επιτυχής αιμοδυναμική υποκατάσταση δεν συνεπάγεται
αυτομάτως αποκατάσταση της ανθρώπινης κανονικότητας. Σε ορισμένες
περιπτώσεις, η παρατεταμένη εξάρτηση από μηχανική υποστήριξη
μετατρέπει τη θεραπευτική παρέμβαση σε κατάσταση χρόνιας
τεχνολογικής συνύπαρξης, όπου το σώμα δεν αποκαθίσταται αλλά
διατηρείται λειτουργικά. Έτσι, η ιατρική καλείται να αξιολογήσει όχι
μόνο τι είναι τεχνικά εφικτό, αλλά και πότε η παράταση της ζωής
μετασχηματίζεται σε διαφορετική μορφή βιοϊατρικής ύπαρξης,
εγείροντας ερωτήματα για τα όρια ανάμεσα στη θεραπεία και την
τεχνολογική υπέρβαση του ανθρώπινου βίου.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Η καρδιοχειρουργική του 21ου αιώνα αναδεικνύεται σε ένα από τα πιο
χαρακτηριστικά παραδείγματα της σύγκλισης ανάμεσα στην τεχνολογική
πρόοδο και τη φιλοσοφική πρόκληση της ιατρικής. Η δυνατότητα
αντικατάστασης καρδιακών δομών, η εξέλιξη των μηχανικών
υποστηρικτικών συστημάτων και η προοπτική βιοτεχνητικών οργάνων
μετασχηματίζουν ριζικά το πεδίο: η ιατρική δεν περιορίζεται πλέον στην
αποκατάσταση της βλάβης, αλλά επαναπροσδιορίζει τα όρια της ζωής ως
βιολογικής και υπαρξιακής έννοιας. Ωστόσο, όσο η τεχνολογία αυξάνει
την ακρίβεια της παρέμβασης, τόσο πιο επιτακτική καθίσταται η ανάγκη
για εννοιολογική σαφήνεια σχετικά με τον σκοπό της. Η παράταση της
ζωής, ως μετρήσιμο αποτέλεσμα, δεν ταυτίζεται με την πληρότητα της
ζωής ως ανθρώπινης εμπειρίας. Η ιατρική πράξη, και ιδίως η
καρδιοχειρουργική, δεν μπορεί να αξιολογείται αποκλειστικά με όρους
λειτουργικής επιτυχίας, αλλά οφείλει να εντάσσεται σε ένα ευρύτερο
πλαίσιο ηθικής και ανθρωπολογικής ευθύνης.
Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της «δυνατότητας» μετατοπίζεται από
τεχνικό δεδομένο σε ηθικό ερώτημα. Το γεγονός ότι κάτι μπορεί να
πραγματοποιηθεί δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι πρέπει να
πραγματοποιηθεί με τον ίδιο τρόπο ή σε κάθε περίπτωση. Η κλινική
απόφαση παύει να είναι ουδέτερη διαδικασία και μετατρέπεται σε πράξη
κρίσης, όπου η επιστημονική γνώση συνομιλεί με την ευθύνη απέναντι
στην ανθρώπινη μοναδικότητα. Έτσι, η σύγχρονη καρδιοχειρουργική δεν
είναι απλώς ένα πεδίο υψηλής τεχνικής εξειδίκευσης, αλλά ένας χώρος
όπου η ιατρική συναντά τα όρια της φιλοσοφίας. Και εκεί, στα όρια αυτά,
η επιστήμη καλείται να επαναβεβαιώσει όχι μόνο τι μπορεί να κάνει για
τη ζωή, αλλά κυρίως πώς κατανοεί την αξία της.
�� Ενδεικτική Βιβλιογραφία
�� Καρδιοχειρουργική & τεχνητή καρδιά
Copeland, J. G., et al. (2004). Total Artificial Heart as a Bridge to
Transplantation. New England Journal of Medicine.
Kirklin, J. K., et al. (2012). Cardiac Surgery: Morphology, Diagnostic
Criteria, Natural History, Techniques, Results, and Indications.
Rose, E. A., et al. (2001). Use of a Total Artificial Heart in Patients with End-
Stage Heart Disease. New England Journal of Medicine.
Slaughter, M. S., et al. (2010). Advanced Heart Failure and Mechanical
Circulatory Support. Circulation.
�� Μηχανική υποστήριξη κυκλοφορίας LVADs
Miller, L. W. (2013). Left Ventricular Assist Devices and End-Stage Heart
Failure. Circulation.
Pagani, F. D., et al. (2013). Continuous-Flow Left Ventricular Assist Devices.
Journal of the American College of Cardiology.
⚖️ Βιοηθική & φιλοσοφία ιατρικής
Beauchamp, T. L., & Childress, J. F. (2019). Principles of Biomedical Ethics
(8th ed.).
Pellegrino, E. D. (2001). The Philosophy of Medicine Reborn: A Pellegrino
Reader.
Cassell, E. J. (1991). The Nature of Suffering and the Goals of Medicine.
Engelhardt, H. T. (1996). The Foundations of Bioethics (2nd ed.).
�� Τεχνολογία, άνθρωπος & συνείδηση
Illich, I. (1975). Medical Nemesis: The Expropriation of Health.
Fuchs, T. (2018). Ecology of the Brain: The Phenomenology and Biology of
the Embodied Mind.
Jonas, H. (1984). The Imperative of Responsibility: In Search of an Ethics for
the Technological Age.
Σημείωμα Σύνταξης
Η παρούσα συζήτηση πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο Koç της
Κωνσταντινούπολης, στο πλαίσιο του ερευνητικού και κλινικού έργου
του Καθηγητή Αυξεντίου Καλαγκού στον τομέα της καρδιοχειρουργικής.
Το επιστημονικό περιβάλλον του ιδρύματος, το οποίο συνδυάζει κλινική
πράξη, ερευνητική δραστηριότητα και διεθνή ακαδημαϊκή συνεργασία,
παρέχει το πλαίσιο για την εξέταση σύγχρονων ζητημάτων της
καρδιοχειρουργικής ακριβείας και των τεχνολογιών μηχανικής
υποστήριξης της κυκλοφορίας. Η συνέντευξη εντάσσεται στον ευρύτερο
προβληματισμό που αφορά την εξέλιξη της καρδιοχειρουργικής σε
συνθήκες αυξανόμενης τεχνολογικής διαμεσολάβησης, ιδίως μέσω της
χρήσης τεχνητών οργάνων, μηχανικών συστημάτων υποστήριξης
καρδιακής λειτουργίας και υβριδικών βιοτεχνολογικών εφαρμογών. Οι
εξελίξεις αυτές αναδιαμορφώνουν το κλινικό πεδίο, μετατοπίζοντας το
ενδιαφέρον από τη βραχυπρόθεσμη χειρουργική αποκατάσταση προς τη
μακροχρόνια διαχείριση της καρδιακής ανεπάρκειας με τεχνολογικά
μέσα.
Παράλληλα, αναδεικνύονται ζητήματα που αφορούν τον
επαναπροσδιορισμό της ιατρικής ευθύνης υπό συνθήκες αυξημένης
εξάρτησης από τεχνολογικά συστήματα λήψης και υποστήριξης κλινικών
αποφάσεων, καθώς και η σχέση μεταξύ τεχνολογικής δυνατότητας και
κλινικής αναγκαιότητας. Η συμβολή της κυρίας Γεωργίας
Κωστακοπούλου, εκδότριας της εφημερίδας ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΝΩΜΗ στο
Βερολίνο, συνίσταται στη δημοσιοποίηση και επιστημονική διάχυση του
διαλόγου, εντάσσοντάς τον σε ένα ευρύτερο πεδίο δημόσιας ιατρικής και
βιοηθικής συζήτησης. Η προσέγγιση αυτή συμβάλλει στην ανάδειξη της
καρδιοχειρουργικής όχι μόνο ως τεχνικού κλάδου, αλλά και ως πεδίου
εφαρμοσμένης βιοϊατρικής γνώσης με κοινωνικές και ηθικές
προεκτάσεις. Εκφράζονται ευχαριστίες προς τον Καθηγητή Αυξέντιο
Καλαγκό για τη συμμετοχή του στη συζήτηση και τη συμβολή του στην
αποσαφήνιση των σύγχρονων προκλήσεων της καρδιοχειρουργικής.
Αντίστοιχα, ευχαριστίες απευθύνονται προς την εφημερίδα ΕΛΛΗΝΙΚΗ
ΓΝΩΜΗ για τη συμβολή της στη δημοσίευση και διάχυση του
επιστημονικού περιεχομένου.
