Ένα δοκίμιο για τη συνείδηση, την τρυφερότητα και τη σιωπηλή ηθική του ανθρώπου απέναντι στη ζωή
Της Ράνιας Γάτου
Ποιήτριας, Δοκιμιογράφου, Ερευνήτριας Κοινωνικού Λόγου-Εικαστικού
Υπάρχουν στιγμές που η κοινωνία μας μοιάζει να έχει ξεχάσει το νόημα της ευθύνης. Παίρνουμε στα χέρια μας ψυχές που δεν μπορούν να μιλήσουν, και όμως περιμένουμε απ’ αυτές να μας προσφέρουν συντροφιά, να μας γιατρέψουν τη μοναξιά, να μας χαρίσουν εκείνη τη γαλήνη που εμείς οι ίδιοι δεν κατορθώνουμε να δώσουμε στον εαυτό μας. Ένα ζώο, όμως, δεν είναι φάρμακο για την ψυχή μας· είναι ψυχή από μόνο του. Και εκεί ακριβώς αρχίζει το βάρος — ή η ευλογία — της ευθύνης μας. Βλέπω γύρω μου ανθρώπους να αποκτούν ζώα με την ίδια ευκολία που αποκτούν αντικείμενα. Μια φωτογραφία, ένα χαμόγελο, μια στιγμιαία συγκίνηση αρκούν για να μετατρέψουν μια ζωντανή ύπαρξη σε «δώρο», σε «παρέα», σε «στοιχείο lifestyle». Ύστερα, όταν η καθημερινότητα κουράσει, όταν το χάδι ζητήσει συνέπεια και όχι απλώς συναίσθημα, όταν η υποχρέωση αντικαταστήσει τον ενθουσιασμό, αρχίζει η φθορά. Και τότε τα ζώα σιωπούν — αλλά η σιωπή τους είναι κραυγή. Η κατάθλιψη στα ζώα δεν είναι ανθρωπομορφική υπερβολή. Είναι πραγματικότητα που μαρτυρεί πόσο βαθιά νιώθουν. Ένα ζώο που περιμένει, που κοιτάζει την πόρτα και δεν βλέπει κανέναν να επιστρέφει, που δεν το αγγίζουν, που το αγνοούν, αρχίζει να μαραίνεται. Το βλέμμα του θολώνει, το σώμα του χάνει την όρεξη, η καρδιά του παραιτείται.
Είναι η ίδια σιωπή που αγγίζει και τον άνθρωπο όταν παύει να τον αγαπούν — μόνο που στα ζώα δεν υπάρχει ούτε η λέξη να τη φωνάξουν. Πιστεύω πως ο τρόπος που μεταχειριζόμαστε τα ζώα φανερώνει τη βαθύτερη παιδεία μας, όχι την εκπαίδευση, αλλά την παιδεία της ψυχής. Το ζώο απαιτεί από εμάς το πιο δύσκολο: συνέπεια χωρίς λόγια, αγάπη χωρίς προσδοκία. Δεν μπορούμε να το εξαπατήσουμε με λέξεις, δεν μπορούμε να το εντυπωσιάσουμε με πράξεις επιφανειακές. Νιώθει αυτό που είμαστε, όχι αυτό που δείχνουμε. Κι αυτό — για όποιον έχει συνείδηση — είναι καθρέφτης αμείλικτος.
Ένα ζώο δεν ζητά τίποτα που να μην είναι ήδη δίκαιο: λίγη τροφή, λίγο χάδι, καθαρό νερό, χρόνο, ασφάλεια. Και όμως, αυτά τα ελάχιστα για πολλούς μοιάζουν υπερβολικά. Η αμέλεια, η αδιαφορία, η εγκατάλειψη δεν προκύπτουν από κακία — προκύπτουν από πνευματική ένδεια. Ο άνθρωπος που έχει χάσει την επαφή με τον εσωτερικό του κόσμο δεν μπορεί να τη διακρίνει ούτε στο βλέμμα ενός ζώου.
Η αδιαφορία προς ένα πλάσμα που μας εμπιστεύεται είναι μορφή πνευματικής τύφλωσης. Και, όσο κι αν φαίνεται σκληρό, είναι μια μορφή βίας. Πολλοί άνθρωποι υιοθετούν ζώα για να θεραπεύσουν τη μοναξιά τους. Όμως η μοναξιά δεν γιατρεύεται με παρουσία· γιατρεύεται με ουσιαστική σχέση. Και η σχέση είναι ευθύνη, είναι μοίρασμα. Δεν υπάρχει τίποτα πιο σπαρακτικό από ένα ζώο που «ζει» μέσα σε σπίτι, μα δεν αγαπιέται αληθινά. Μερικές φορές σκέφτομαι ότι αυτά τα ζώα μοιάζουν με καθρέφτες της εποχής μας — εξωτερικά περιποιημένα, εσωτερικά εγκαταλελειμμένα. Η ψυχή τους μαραίνεται από την έλλειψη προσοχής, όπως η ψυχή του ανθρώπου μαραίνεται από την έλλειψη νοήματος.
Αν υπήρχε ένας δείκτης πολιτισμού αλάνθαστος, θα ήταν η συμπεριφορά μας απέναντι στα ανυπεράσπιστα όντα. Όχι μόνο στα ζώα, αλλά και στους αδύναμους ανθρώπους. Η φροντίδα, όταν είναι αληθινή, δεν διαχωρίζει είδη. Είναι στάση ζωής. Είναι ο τρόπος με τον οποίο κατανοούμε το θαύμα της ύπαρξης. Δεν υπάρχει «καλός άνθρωπος» που να είναι αδιάφορος απέναντι σε μια ζωντανή ύπαρξη — όπως δεν υπάρχει «πολιτισμένη κοινωνία» που να αγνοεί τη φωνή των αθώων. Όταν ένα ζώο κοιτάζει τον άνθρωπο που το αγαπά, κάτι βαθύ και ανείπωτο συμβαίνει: σμίγουν δύο κόσμους, δύο συνειδήσεις που δεν χρειάζονται γλώσσα για να επικοινωνήσουν. Εκείνη η στιγμή είναι η πιο αγνή μορφή εμπιστοσύνης. Και όταν ο άνθρωπος προδώσει αυτό το βλέμμα, προδίδει κάτι από το ανθρώπινο μέσα του. Γιατί όποιος δεν μπορεί να αγαπήσει εκεί όπου δεν υπάρχει αντάλλαγμα, δεν έχει μάθει ακόμα να αγαπά. Η ευθύνη απέναντι στα ζώα είναι μορφή προσευχής. Δεν έχει λόγια, έχει στάση. Είναι η καθημερινή υπενθύμιση ότι η ζωή δεν μας ανήκει αποκλειστικά· μας εμπιστεύεται, για λίγο, η φύση. Και όποιος το κατανοεί αυτό, αρχίζει να ζει με σεβασμό — όχι από καθήκον, αλλά από ευγνωμοσύνη.
Πιστεύω ότι η ηθική ενός ανθρώπου δεν φαίνεται στις μεγάλες του πράξεις, αλλά στο πώς αγγίζει τα μικρά πράγματα. Ένα πλάσμα που εξαρτάται από εμάς είναι δοκιμασία της ψυχής μας. Αν το αγαπήσουμε, εξευγενιζόμαστε· αν το αγνοήσουμε, μικραίνουμε. Κάθε πλάσμα που υποφέρει από τη δική μας αμέλεια είναι ένα άφωνο κατηγορητήριο απέναντι στην ανθρώπινη υπεροψία. Δεν υπάρχει ανώτερη νοημοσύνη χωρίς τρυφερότητα, ούτε ανώτερη πνευματικότητα χωρίς συμπόνια. Η φροντίδα προς τα ζώα είναι η πιο αθόρυβη, αλλά και η πιο αυθεντική μορφή πολιτισμού. Όταν μάθουμε να ακούμε τη σιωπή τους, τότε ίσως αρχίσουμε να ακούμε και τη δική μας.
Και ίσως, στο τέλος, η πιο μεγάλη σοφία δεν είναι στα λόγια που λέμε, αλλά στη σιωπή που σεβόμαστε. Η φροντίδα προς ένα πλάσμα που δεν μπορεί να μιλήσει μάς διδάσκει την υπομονή, τη γενναιοδωρία και την ευθύνη — τις ίδιες αρετές που αναζητούμε μέσα στις ανθρώπινες σχέσεις, αλλά συχνά ξεχνάμε. Κάθε βλέμμα εμπιστοσύνης, κάθε απαλό άγγιγμα, κάθε στιγμή που αφιερώνουμε στην ύπαρξη που μας έχει εμπιστευτεί τη ζωή της, είναι μια μικρή επανάσταση ενάντια στην αδιαφορία, μια προσευχή χωρίς λόγια, ένα μάθημα που η ψυχή μας θα κουβαλάει για πάντα. Όποιος αγκαλιάζει αυτή την ευθύνη, όποιος κατανοεί ότι η αγάπη δεν ζητά αντάλλαγμα, έχει ήδη κατακτήσει το βαθύτερο νόημα της ύπαρξης: να ζει με συνείδηση, με τρυφερότητα και με σεβασμό προς κάθε μορφή ζωής. Και ίσως, μόνο έτσι, η ανθρώπινη καρδιά να μάθει τελικά να ακούει — όχι μόνο τη δική της σιωπή, αλλά τη σιωπή όλου του κόσμου που μας εμπιστεύεται.
