Μια προσωπική σκέψη μετά την 27η συνομιλία μου με τον Καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό
Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής & Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου
Πολιτιστική Αρθρογράφος
Ποιήτρια – Εικαστικός
Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες, όσο κι αν έχεις μελετήσει την καρδιά, συνειδητοποιείς ότι η καρδιοχειρουργική δεν εξαντλείται στην ανατομία.
Δεν είναι μόνο αγγεία, κοιλίες, βαλβίδες και στεφανιαίες αρτηρίες. Δεν είναι μόνο τεχνικές, απεικονίσεις, χρόνοι εξωσωματικής κυκλοφορίας και χειρουργικοί σχεδιασμοί.
Κάποιες φορές είναι κάτι πολύ περισσότερο.
Είναι η στιγμή κατά την οποία ένας άνθρωπος καλείται να παρέμβει σε μια καρδιά λίγων εκατοστών και, μέσα σε αυτόν τον ελάχιστο ανατομικό χώρο, να δημιουργήσει χώρο για μια ολόκληρη ζωή.
Αυτή ήταν η σκέψη που έμεινε μέσα μου μετά την 27η συνομιλία μου με τον Καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό για την επέμβαση Nikaidoh σε ένα παιδί μόλις τριών ετών.
Και ίσως το πραγματικό ερώτημα να μην είναι μόνο: «Πώς πραγματοποιείται μια τόσο απαιτητική επέμβαση;»
Ίσως το βαθύτερο ερώτημα είναι:
Τι σημαίνει να βρίσκεται μπροστά στον χειρουργό όχι μόνο μια μικρή καρδιά, αλλά ολόκληρο το μέλλον ενός παιδιού;
Όταν το χιλιοστό γίνεται απόφαση
Στην παιδοκαρδιοχειρουργική οι διαστάσεις αποκτούν διαφορετικό νόημα.
Ένα χιλιοστό δεν είναι απλώς μονάδα μέτρησης. Μπορεί να γίνει απόσταση ασφαλείας, όριο, επιλογή.
Σε μια επέμβαση όπως η Nikaidoh, η ανατομία απαιτεί εξαιρετική ακρίβεια. Η χειρουργική στρατηγική προϋποθέτει βαθιά κατανόηση των σχέσεων της αορτικής ρίζας, των στεφανιαίων αρτηριών, των κοιλιών και των οδών εξόδου.
Και όμως, εκεί ακριβώς βρίσκεται κάτι που με συγκλονίζει στη μεγάλη χειρουργική: κάποια στιγμή η τεχνική γνώση πρέπει να μετατραπεί σε ανθρώπινη απόφαση.
Οι εικόνες έχουν μελετηθεί.
Η ανατομία έχει χαρτογραφηθεί.
Το σχέδιο έχει οργανωθεί.
Ύστερα όμως έρχεται η στιγμή όπου ο χειρουργός βρίσκεται μπροστά στην πραγματική καρδιά.
Δεν υπάρχει πλέον μόνο το διάγραμμα.
Υπάρχει ιστός.
Υπάρχει παλμός.
Υπάρχει ένας άνθρωπος στην αρχή της ζωής του.
Η χειρουργική ως πράξη ευθύνης
Συχνά μιλάμε για τη δεξιοτεχνία ενός μεγάλου χειρουργού. Και δικαίως.
Υπάρχει όμως μια έννοια που προηγείται ακόμη και της δεξιοτεχνίας: η ευθύνη.
Γιατί όσο αυξάνεται η δυνατότητα της ιατρικής να παρεμβαίνει στο ανθρώπινο σώμα, τόσο μεγαλώνει και το ηθικό βάρος εκείνου που καλείται να χρησιμοποιήσει αυτή τη δυνατότητα.
Η μεγάλη χειρουργική δεν είναι επίδειξη κυριαρχίας πάνω στο σώμα.
Είναι άσκηση ταπεινότητας απέναντι στην πολυπλοκότητά του.
Ο χειρουργός γνωρίζει πολλά. Γνωρίζει όμως επίσης ότι κάθε καρδιά έχει τη δική της ανατομική αλήθεια και ότι καμία τεχνική περιγραφή δεν μπορεί να αντικαταστήσει ολοκληρωτικά την κρίση της πραγματικής στιγμής.
Και όταν ο ασθενής είναι ένα παιδί τριών ετών, η έννοια της εμπιστοσύνης αποκτά μια σχεδόν συγκλονιστική διάσταση.
Το παιδί δεν γνωρίζει τα ονόματα των αγγείων του.
Δεν γνωρίζει τη δυσκολία της επέμβασης.
Δεν γνωρίζει πόσες αποφάσεις θα ληφθούν μέσα σε λίγες ώρες για τη ζωή που βρίσκεται μπροστά του.
Εμπιστεύεται χωρίς ακόμη να μπορεί να αντιληφθεί το μέγεθος αυτής της εμπιστοσύνης.
Η καρδιά που πρέπει να μεγαλώσει
Υπάρχει κάτι μοναδικό στην παιδοκαρδιοχειρουργική.
Ο χειρουργός δεν χειρουργεί μόνο την καρδιά που βρίσκεται μπροστά του.
Χειρουργεί μια καρδιά που πρέπει να μεγαλώσει.
Και αυτή η πραγματικότητα αλλάζει σχεδόν φιλοσοφικά την έννοια της θεραπείας.
Δεν αρκεί να αποκατασταθεί το σήμερα.
Κάθε απόφαση οφείλει, όσο είναι δυνατόν, να κοιτάζει και προς το αύριο.
Έτσι, η χειρουργική ανακατασκευή γίνεται ένας ιδιότυπος διάλογος με τον χρόνο.
Με το σώμα που θα αλλάξει.
Με το παιδί που θα γίνει έφηβος.
Με τον έφηβο που θα γίνει ενήλικος.
Η ιατρική εργάζεται πάνω σε αυτό που υπάρχει, έχοντας διαρκώς στον ορίζοντά της αυτό που ακόμη δεν υπάρχει.
Και ίσως εδώ η επιστήμη συναντά την ποίηση χωρίς να παύει ούτε στιγμή να είναι επιστήμη.
Η στιγμή που έπαψα να σκέφτομαι ως μελετήτρια
Καθώς άκουγα τον Καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό να περιγράφει τη χειρουργική λογική μιας τόσο σύνθετης επέμβασης, υπήρξε μια στιγμή που οι επιστημονικοί όροι άρχισαν μέσα μου να υποχωρούν.
Για λίγο δεν σκέφτηκα την αορτική ρίζα.
Δεν σκέφτηκα τις στεφανιαίες αρτηρίες.
Δεν σκέφτηκα τη χειρουργική τεχνική.
Σκέφτηκα μόνο ένα παιδί τριών ετών.
Και τότε κατάλαβα κάτι που ίσως κανένα επιστημονικό εγχειρίδιο δεν μπορεί να περιγράψει πλήρως:
η μεγάλη καρδιοχειρουργική δεν μετριέται μόνο από όσα μπορεί να διορθώσει μέσα στην καρδιά· μετριέται και από όσα επιτρέπει στη ζωή να συμβούν έξω από αυτήν.
Ένα πρώτο σχολικό κουδούνι.
Ένα ποδήλατο.
Ένα παιχνίδι στην αυλή.
Μια εφηβεία.
Ένας έρωτας.
Ένα επάγγελμα.
Μια οικογένεια.
Όλα όσα σήμερα δεν υπάρχουν ακόμη και όμως, με έναν παράδοξο τρόπο, βρίσκονται ήδη μέσα σε εκείνο το χειρουργείο ως δυνατότητα.
Ένα παιδί που δεν γνωρίζει ακόμη το αύριό του
Στα τρία χρόνια ο κόσμος δεν αποτελείται από διαγνώσεις.
Αποτελείται από πρόσωπα, φωνές, παιχνίδια, χρώματα και αγκαλιές.
Ένα παιδί δεν γνωρίζει τι σημαίνει «σύνθετη συγγενής καρδιοπάθεια».
Γνωρίζει όμως να τρέχει προς έναν άνθρωπο που αγαπά.
Και τότε ολόκληρη η προοπτική της ιατρικής αλλάζει.
Γιατί πίσω από την υψηλή τεχνική της παιδοκαρδιοχειρουργικής υπάρχει τελικά μια βαθιά και απλή ανθρώπινη προσδοκία:
να μπορέσει ένα παιδί να επιστρέψει στη ζωή του.
Να παίξει.
Να μεγαλώσει.
Να κουραστεί από το τρέξιμο και όχι από την καρδιά του.
Να κάνει σχέδια για πράγματα που σήμερα κανείς δεν μπορεί ακόμη να γνωρίζει.
Και ίσως, πολλά χρόνια αργότερα, να μη θυμάται καν το χειρουργείο μέσα στο οποίο κρίθηκαν τόσα για το μέλλον του.
Ίσως αυτή ακριβώς να είναι μία από τις πιο σιωπηλές νίκες της ιατρικής: ο άνθρωπος που σώθηκε να μπορεί κάποτε να ξεχάσει ότι κινδύνευσε.
Εκεί όπου η επιστήμη αποκτά πρόσωπο
Αυτό είναι για μένα το βαθύτερο ίχνος που άφησε η 27η συνομιλία μου με τον Καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό.
Η επιστήμη αποκτά το πλήρες νόημά της όταν πίσω από τους αριθμούς ξαναβρίσκει το πρόσωπο.
Πίσω από κάθε απεικόνιση υπάρχει ένα σώμα.
Πίσω από κάθε διάγνωση υπάρχει μια οικογένεια.
Πίσω από κάθε χειρουργικό σχέδιο υπάρχει ένας άνθρωπος που περιμένει να συνεχίσει.
Και πίσω από αυτή τη μικρή καρδιά υπήρχε ένα παιδί τριών ετών.
Το αύριο μέσα σε μια μικρή καρδιά
Ίσως γι’ αυτό υπάρχουν χειρουργεία όπου η ιατρική μοιάζει να αγγίζει τα όρια της δημιουργίας.
Όχι επειδή ο άνθρωπος γίνεται δημιουργός της ζωής.
Αλλά επειδή χρησιμοποιεί τη γνώση, την εμπειρία και τα χέρια του για να προστατεύσει τη δυνατότητα της ζωής να συνεχιστεί.
Εκεί η επιστήμη δεν θριαμβεύει.
Υπηρετεί.
Ο χειρουργός δεν νικά την ανθρώπινη φύση.
Τη σέβεται.
Και η τεχνική δεν γίνεται αυτοσκοπός.
Γίνεται δρόμος επιστροφής προς τη ζωή.
Αυτό κράτησα από αυτή τη συνομιλία.
Ότι μέσα σε ένα χειρουργείο μπορούν να συναντηθούν η πιο προηγμένη επιστήμη και μία από τις αρχαιότερες ανθρώπινες επιθυμίες:
να σωθεί ένα παιδί.
Και τότε το χιλιοστό παύει να είναι απλώς μέτρο.
Γίνεται απόφαση.
Η απόφαση γίνεται δυνατότητα.
Και η δυνατότητα, κάποια μέρα, μπορεί να γίνει ένα παιδί που τρέχει χωρίς να γνωρίζει πόση γνώση, πόση ακρίβεια και πόση ανθρώπινη αγωνία χρειάστηκαν κάποτε για να μπορέσει απλώς να τρέξει.
Ίσως τελικά αυτό να είναι το μεγαλείο της παιδοκαρδιοχειρουργικής:
να εργάζεται σήμερα μέσα σε μια καρδιά λίγων εκατοστών για έναν άνθρωπο που ακόμη δεν έχει προλάβει να γίνει αυτό που ονειρεύεται.
Να διορθώνει το ανατομικό παρόν, χωρίς να χάνει ούτε στιγμή από τα μάτια της το ανθρώπινο μέλλον.
Και να παραδίδει ξανά τη μικρή καρδιά στον χρόνο, όχι ως ένα χειρουργικό επίτευγμα, αλλά ως αυτό που υπήρξε εξαρχής:
η αρχή μιας ζωής που ζητούσε απλώς να συνεχιστεί.
