Ο πολύτιμος θησαυρός σοφίας και γνώσης

Που κληρονομήσαμε από τους Επτά μεγάλους Έλληνες Σοφούς της αρχαιότητας.

Γράφει ο δημοσιογράφος – ερευνητής Ευθύμιος Χατζηϊωάννου.

Οι Επτά μεγάλοι Έλληνες Σοφοί της αρχαιότητας, οι οποίοι έζησαν και χάρισαν την γνώση και την εμπειρία τους κατά τον 6ο και τον 7ο αιώνα π.Χ., σύμφωνα με ιστορικές καταγραφές, αποτελούν ορόσημο στην ιστορία, όχι μόνον της πατρίδας μας αλλά και ολόκληρου του κόσμου. Δεν είναι λίγοι μάλιστα αυτοί, που τους θεωρούν θεμελιωτές της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας.

Για κάποιους ιστορικούς η φιλοσοφία ξεκίνησε αργότερα, όμως οι Επτά Σοφοί είναι αυτοί, που άρχισαν να θέτουν σε αμφισβήτηση τα εδραιωμένα παλαιά αξιώματα και να επιζητούν να κατανοήσουν το μυστήριο της ύπαρξης ώστε να δώσουν απαντήσεις σε θεμελιώδη ερωτήματα, που απασχολούν τον Άνθρωπο ακόμη και σήμερα. Πρωταρχικό μέλημα των Επτά Σοφών ήταν να διδάξουν, που έγκειται η αληθινή ευδαιμονία του ανθρώπου ως πολίτη και ως ατόμου, τονίζοντας πάντα, πως ο άνθρωπος είναι πρώτα άτομο και μετά πολίτης. Το Συμπόσιο των Επτά Σοφών εμφανίζεται για πρώτη φορά στο έργο Ηθικά του Πλουτάρχου. Οι Επτά Σοφοί προέρχονταν από διαφορετικές επιστήμες (Ιατρική, Αστρονομία, Αρχιτεκτονική, Νομικές Επιστήμες κλπ.) και αναζητούσαν τις αληθινές απαντήσεις σε θέματα κοινωνικά, θρησκευτικά, πολιτικά, επιστημονικά και ηθικά. Μέσα από τις «πνευματικές» αναζητήσεις και τα Συμπόσια των Επτά Σοφών, «χτίστηκε» μια γέφυρα, που κατάφερε να συνενώσει τις διαφορετικές φυλές και πόλεις του Ελλαδικού χώρου. Έτσι, δημιουργήθηκε μια ευρύτερη και ιδανική πατρίδα, κοινή για τους απανταχού Έλληνες.

Ποιοί ήταν οι Επτά μεγάλοι Σοφοί της Αρχαίας Ελλάδος

Οι Επτά Σοφοί της αρχαίας Ελλάδος ήταν οι εξής:

Σόλων ο Αθηναίος: Γεννήθηκε το 639 π.Χ. στην Αθήνα και καταγόταν από το βασιλιά Κόδρο. Ήταν, ίσως, ο σπουδαιότερος Αθηναίος πολιτικός, νομοθέτης ενώ ήταν και ποιητής. Πέθανε το 559 π.Χ. στην αγαπημένη του Αθήνα από γεράματα. Όσα έκανε ο Σόλων σε νομοθετικό επίπεδο αποτέλεσαν και τον βατήρα, επάνω στον οποίο στηρίχθηκε η μετέπειτα κλασσική Αθηναϊκή δημοκρατία.
Περίανδρος ο Κορίνθιος: Γεννήθηκε το 668 π.Χ. και ήταν τύραννος της Κορίνθου. Στα χρόνια του η Κόρινθος άκμασε και έγινε και από τις μεγαλύτερες δυνάμεις στην Ελλάδα. Πέραν της σκληρής συμπεριφοράς απέναντι στους αντιπάλους του, που του καταλογίζεται (να μη ξεχνούμε, πως ήταν τύραννος), ήταν ικανότατος ηγέτης και η αυλή του ήταν κέντρο πνευματικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ο θάνατος του χρονολογείται το 584 π.Χ.
Θαλής ο Μιλήσιος: Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια το πότε γεννήθηκε και πέθανε αυτός ο σπουδαίος άντρας. Γνωρίζουμε όμως πολύ καλά, πως γεννήθηκε στη Μίλητο και πως ήταν σπουδαίος μαθηματικός (αυτός μέτρησε το ύψος των πυραμίδων στην αρχαία Αίγυπτο χρησιμοποιώντας τη σκιά τους), φυσικός (παρατήρησε τον ηλεκτρισμό και τον μαγνητισμό από τις ιδιότητες του ορυκτού μαγνήτη και του ήλεκτρου), αστρονόμος (προέβλεψε την ολική έκλειψη ηλίου το 585 π.Χ.), μηχανικός, μετεωρολόγος και σπουδαίος φιλόσοφος.
Πιττακός ο Μυτιληναίος: Γεννήθηκε μάλλον το 652 π.Χ. στη Μυτιλήνη και πέθανε το 569 π.Χ.. Ήταν πολιτικός και στρατιωτικός ηγέτης της Μυτιλήνης. Σαν πολιτικός ανέτρεψε τον τύραννο Μέλαγχρο, ενώ σαν στρατηγός αναδείχθηκε κυρίως στον πόλεμο των συμπατριωτών του κατά των Αθηναίων.
Βίας ο Πριηνεύς: Γεννήθηκε το 625 π.Χ. στην Πριήνη της Ιωνίας και πέθανε το 540π.Χ. Διακρίνονταν για τη δίκαιη κρίση του, την ικανότητα να λύνει διάφορες υποθέσεις και να συμβουλεύει σωστά. Ήταν εξέχοντας πολιτικός ηγέτης ενώ έγραψε πολλά ποιήματα και γνωμικά.
Κλεόβουλος ο Ρόδιος: Δεν ξέρουμε και πολλά πράγματα για τον Κλεόβουλο. Ξέρουμε, πως ήταν τύραννος της Λίνδου στην Ρόδο, συνέθετε τραγούδια και έμμετρα επιγράμματα και είπε το πασίγνωστο «μέτρον άριστον».
Χίλων ο Λακεδαιμόνιος: Έζησε κατά τον 6ο π.Χ. αιώνα και ήταν πολιτικός, νομοθέτης, φιλόσοφος και ελεγειακός ποιητής. Γεννήθηκε το 600π.Χ. στη Σπάρτη και πέθανε το 520 π.Χ. στην Πίσσα της Σικελίας.

Στο σημείο αυτό οφείλουμε να διευκρινίσουμε, ότι ορισμένοι συγγραφείς, που παρουσίασαν κατάλογο των Επτά Σοφών, φέρονται να μην συμφωνούν, κατά περιοχές, σε όλα τα ανωτέρω πρόσωπα και συχνά κάποια πρόσωπα εξ αυτών παραβάλλονται με κάποιους άλλους αρχαίους Έλληνες σοφούς, όπως είναι οι Μύσωνας, Αριστόδημος ο Ηρακλείδης, Επιμενίδης, Λεώφαντος, Πυθαγόρας, Ανάχαρσις, Επίχαρμος, Ακουσίλαος, Ορφέας, Πεισίστρατος, Φερεκύδης, Λίνος, Λάσος, Πάμφυλος και Αναξαγόρας.

Η σοφία και η γνώση που μας κληροδότησαν οι Επτά μεγάλοι Έλληνες Σοφοί της αρχαιότητας

Οι πεφωτισμένοι αυτοί άνθρωποι εξέφραζαν τις απόψεις τους για τα διάφορα θέματα με σπουδαία γνωμικά, που έχουν μείνει στην ιστορία και χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα. Τα 147 Δελφικά παραγγέλματα είναι συλλογή από τέτοια αποφθέγματα των 7 Σοφών, που βρίσκονταν στο Μαντείο των Δελφών και ήταν χαραγμένα στον πρόσθιο τοίχο του πρόναου, επί των παραστάδων της πύλης του κυρίως ναού, στον υπέρυθρο του ναού και επί των στηλών περιμετρικά του Μαντείου των Δελφών. Τα αποφθέγματα αυτά αποτελούνται από δύο ή το πολύ τρεις λέξεις και έχουν προτρεπτικό χαρακτήρα.
Τα Δελφικά Παραγγέλματα είναι ουσιαστικά οι εντολές που άφησαν στους Έλληνες οι μεγάλοι Σοφοί της Αρχαίας Ελλάδας. Μια πολύτιμη κληρονομιά γνώσης και σοφίας για τις επερχόμενες γενεές. Οι αρχαίοι Έλληνες ιερείς δεν έδιναν συμβουλές, ούτε άκουγαν τις εξομολογήσεις των πιστών, αλλά ασχολούνταν μόνο με την τέλεση των θυσιών και των άλλων ιεροτελεστιών. Η ηθική εκπαίδευση και καθοδήγηση των πολιτών ξεκινούσε μεν από τους παιδαγωγούς και παιδοτρίβες της νεαρής ηλικίας, αλλά συνεχιζόταν αργότερα στα μαντεία, τα οποία, εκτός από τις χρησμοδοτήσεις τους για τα μελλούμενα και τις θελήσεις των θεών, έδιναν και ένα πλήθος ηθικών παραγγελμάτων και προτροπών συμβουλευτικού χαρακτήρα για τα προβλήματα της καθημερινής ζωής.
Περίοπτη θέση, βέβαια, κατείχε σε όλα αυτά το διάσημο σε όλο τον κόσμο Μαντείο των Δελφών, του οποίου τα ομώνυμα ηθικά παραγγέλματα είχαν καταγραφεί, όπως προαναφέραμε, σε διάφορα σημεία του. Στο αέτωμα του ναού δέσποζαν τα τρία σπουδαιότερα Δελφικά Παραγγέλματα, τα οποία εύκολα μπορούσε να διακρίνει ο πλησιάζων επισκέπτης:
Κάτω αριστερά το «ΓΝΩΘΙ ΣΑΥΤΟΝ» (να γνωρίσεις τον εαυτό σου).
Κάτω δεξιά το «ΜΗΔΕΝ ΑΓΑΝ» (να κάνεις τα πάντα με μέτρο, αποφεύγοντας την υπερβολή).
Ανάμεσά τους, στη κορυφή, το περίφημο «ΕΝ ΔΕΛΦΟΙΣ Ε» (ή ΕΙ), για το οποίο ο ιερέας των Δελφών Πλούταρχος έγραψε ολόκληρη πραγματεία («Περί τού έν Δελφοίς Ε»), προσπαθώντας να ερμηνεύσει την χαμένη ή ξεχασμένη από την πάροδο του χρόνου σημασία του. Ο θαυμασμός των αρχαίων Ελλήνων για τα ανηρτημένα αυτά αποφθέγματα στο Μαντείο των Δελφών ήταν τόσο μεγάλος, ώστε ο λυρικός ποιητής Πίνδαρος (522 π.Χ.) θεωρούσε τους Επτά Σοφούς, γιους του Ήλιου, που με την ακτινοβολία τους φώτιζαν και καθοδηγούσαν τον άνθρωπο στην οδό της αρετής. Αυτά τα σοφά παραγγέλματα χρησιμοποιήθηκαν στην συνέχεια και από άλλους λαούς ,που τα παρουσίασαν σαν «θρησκευτικές εντολές». Στα αποφθέγματα αυτά έχει αναφερθεί και ο μεγάλος Έλληνας περιηγητής και γεωγράφος του 2ου μ.Χ. αιώνα Παυσανίας, που τα χαρακτηρίζει ωφελήματα για όλους τους ανθρώπους («Εν δέ τώ προνάω τά έν Δελφοίς γεγραμμένα, έστιν ώφελήματα άνθρώποις»)
Κατωτέρω παραθέτουμε τα παραγγέλματα αυτά, όπως οι επισκέπτες της αρχαιότητας αντίκριζαν στους Δελφούς.

Τα 147 Δελφικά παραγγέλματα

«Έπου θεώ» = Ακολούθα τον θεό, «Νόμω πείθου» = Να πειθαρχείς στο Νόμο,
«Θεούς σέβου» = Να σέβεσαι τους θεούς, «Γονείς αίδου» = Να σέβεσαι τους γονείς σου,
«Ηττώ υπέρ δικαίου» = Να καταβάλεσαι για το δίκαιο, «Γνώθι μαθών» = Γνώρισε αφού μάθεις, «Ακούσας νόει» = Κατανόησε αφού ακούσεις, «Σαυτόν ίσθι» = Γνώρισε τον εαυτό σου, «Εστίαν τίμα» = Να τιμάς την εστία σου, «Άρχε σεαυτού» = Να κυριαρχείς τον εαυτό σου, «Φίλους βοήθει» = Να βοηθάς τους φίλους, «Θυμού κράτε» = Να συγκρατείς το θυμό σου, «Όρκω μη χρω» = Να μην ορκίζεσαι, «Φιλίαν αγάπα» = Να αγαπάς την φιλία, «Παιδείας αντέχου» = Να προσηλώνεσαι στην εκπαίδευσή σου,
«Σοφίαν ζήτει» = Να αναζητάς την σοφία, «Ψέγε μηδένα» = Να μην κατηγορείς κανένα,
«Επαίνει αρετήν» = Να επαινείς την αρετή, «Πράττε δίκαια» = Να πράττεις δίκαια,
«Φίλοις ευνόει» = Να ευνοείς τους φίλους, «Εχθρούς αμύνου» = Να προφυλάσσεσαι από τους εχθρούς, «Ευγένειαν άσκει» = Να είσαι ευγενής, «Κακίας απέχου» = Να απέχεις από την κακία, «Εύφημος ίσθι» = Να έχεις καλή φήμη, «Άκουε πάντα» = Να ακούς τα πάντα, «Μηδέν άγαν» = Να μην υπερβάλλεις, «Χρόνου φείδου» = Να μη σπαταλάς τον χρόνο, «Ύβριν μίσει» = Να μισείς την ύβρη, «Ικέτας αίδου» = Να σέβεσαι τους ικέτες,
«Υιούς παίδευε» = Να εκπαιδεύεις τους γιους σου, «Έχων χαρίζου» = Όταν έχεις, να χαρίζεις, «Δόλον φοβού» = Να φοβάσαι το δόλο, «Ευλόγει πάντας»= Να λες καλά λόγια για όλους, «Φιλόσοφος γίνου» = Να γίνεις φιλόσοφος, «Όσια κρίνε»= Να κρίνεις τα όσια, «Γνους πράττε» = Να πράττεις με επίγνωση, «Φόνου απέχου»= Να μη φονεύεις,
«Σοφοίς χρω»= Να συναναστρέφεσαι με σοφούς, «Ήθος δοκίμαζε» =Να επιδοκιμάζεις το ήθος, «Υφορώ μηδένα» = Να μην είσαι καχύποπτος, «Τέχνη χρω» = Να ασκείς την Τέχνη, «Ευεργεσίας τίμα»= Να τιμάς τις ευεργεσίες, «Φθόνει μηδενί»= Να μη φθονείς κανένα, «Ελπίδα αίνει»= Να δοξάζεις την ελπίδα, «Διαβολήν μίσει»= Να μισείς την διαβολή, «Δικαίως κτω»= Να αποκτάς δίκαια, «Αγαθούς τίμα»=Να τιμάς τους αγαθούς,
«Αισχύνην σέβου»= Να σέβεσαι την εντροπή, «Ευτυχίαν εύχου» = Να εύχεσαι ευτυχία,
«Εργάσου κτητά» = Να κοπιάζεις για πράγματα άξια κτήσης, «Έριν μίσει»= Να μισείς την έριδα, «Όνειδος έχθαιρε» = Να εχθρεύεσαι τον χλευασμό, «Γλώσσαν ίσχε» = Να συγκρατείς τη γλώσσα σου, «Ύβριν αμύνου» = Να προφυλάσσεσαι από την ύβρη,
«Κρίνε δίκαια» = Να κρίνεις δίκαια, «Λέγε ειδώς»= Να λες γνωρίζοντας,
«Βίας μη έχου» = Να μην έχεις βία, «Ομίλει πράως» = Να ομιλείς με πραότητα,
«Φιλοφρόνει πάσιν» = Να είσαι φιλικός με όλους, «Γλώττης άρχε» = Να κυριαρχείς την γλώσσα σου, «Σεαυτόν ευ ποίει» = Να ευεργετείς τον εαυτό σου, «Ευπροσήγορος γίνου»= Να είσαι ευπροσήγορος, «Αποκρίνου εν καιρώ» = Να αποκρίνεσαι στον κατάλληλο καιρό, «Πόνει μετά δικαίου» = Να κοπιάζεις δίκαια, «Πράττε αμετανοήτως» = Να πράττεις με σιγουριά, «Αμαρτάνων μετανόει» = Όταν σφάλλεις, να μετανοείς,
«Οφθαλμού κράτει» = Να κυριαρχείς των οφθαλμών σου, «Βουλεύου χρήσιμα» = Να σκέπτεσαι τα χρήσιμα, «Φιλίαν φύλασσε» = Να φυλάσσεις την φιλία, «Ευγνώμων γίνου» = Να είσαι ευγνώμων, «Ομόνοιαν δίωκε» = Να επιδιώκεις την ομόνοια,
«Άρρητα μη λέγε» = Να μην λες τα άρρητα, «Έχθρας διάλυε» = Να διαλύεις τις έχθρες,
«Γήρας προσδέχου» = Να αποδέχεσαι το γήρας, «Επί ρώμη μη καυχώ» = Να μην καυχιέσαι για τη δύναμή σου, «Ευφημίαν άσκει» = Να επιδιώκεις καλή φήμη,
«Απέχθειαν φεύγε» = Να αποφεύγεις την απέχθεια, «Πλούτει δικαίως» = Να πλουτίζεις δίκαια, «Κακίαν μίσει» = Να μισείς την κακία, «Μανθάνων μη κάμνε» = Να μην κουράζεσαι να μαθαίνεις, «Ους τρέφεις αγάπα» = Να αγαπάς αυτούς που τρέφεις,
«Απόντι μη μάχου» = Να μην μάχεσαι αυτόν που είναι απών, «Πρεσβύτερον αιδού» = Να σέβεσαι τους μεγαλύτερους, «Νεώτερον δίδασκε» = Να διδάσκεις τους νεότερους,
«Πλούτω απόστει» = Να αποστασιοποιείσαι από τον πλούτο, «Σεαυτόν αιδού» = Να σέβεσαι τον εαυτό σου, «Μη άρχε υβρίζων» = Να μην κυριαρχείς με αλαζονεία,
«Προγόνους στεφάνου» = Να στεφανώνεις τους προγόνους σου, «Θνήσκε υπέρ πατρίδος» = Να πεθάνεις για την πατρίδα σου, «Επί νεκρώ μη γέλα» = Να μην περιγελάς τους νεκρούς, «Ατυχούντι συνάχθου» = Να συμπάσχεις με το δυστυχή, «Τύχη μη πίστευε» = Να μην πιστεύεις την τύχη, «Τελεύτα άλυπος»= Να πεθαίνεις χωρίς λύπη.