26η συνέντευξη με τον διεθνώς αναγνωρισμένο καρδιοχειρουργό καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό
Από την πρόβλεψη του κινδύνου στη νέα εποχή της εξατομικευμένης Ιατρικής
Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής & Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου
Πολιτιστική Αρθρογράφος
Ποιήτρια – Εικαστικός
Η «Ελληνική Γνώμη» και η Ιατρική πριν από την κρίση
Η «Ελληνική Γνώμη», υπό τη διεύθυνση του Απόστολου Ζώη, συνεχίζει τον επιστημονικό της διάλογο με τον Καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό.
Στην 26η συνέντευξη, η συζήτηση μετακινείται από την αντιμετώπιση της κρίσης στην έγκαιρη αναγνώριση του κινδύνου: από τη διάγνωση στην πρόβλεψη, από το στιγμιότυπο στη διαχρονική πορεία του ασθενούς και από τα δεδομένα στην εξατομικευμένη Ιατρική.
Η «Ελληνική Γνώμη» επιλέγει και πάλι να αναδείξει μια επιστήμη που δεν περιορίζεται στο να εξηγεί τι συνέβη, αλλά αναζητά τι μπορεί να συμβεί — και, κυρίως, αν μπορούμε να αλλάξουμε την πορεία πριν η νόσος καταστεί μη αναστρέψιμη.
Γιατί η σύγχρονη Ιατρική δεν καλείται μόνο να θεραπεύει την κρίση.
Καλείται να μάθει να την ακούει πριν εμφανιστεί.
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Υπάρχει μια στιγμή στην ιστορία κάθε επιστήμης κατά την οποία η γνώση παύει να περιορίζεται στην περιγραφή αυτού που ήδη συνέβη και αρχίζει να αναζητά αυτό που ενδέχεται να συμβεί.
Η Ιατρική κάποτε περίμενε τη νόσο να μιλήσει.
Σήμερα προσπαθεί να ακούσει τη σιωπή πριν από τη φωνή της.
Αυτή ίσως είναι μία από τις σημαντικότερες μετατοπίσεις της σύγχρονης Ιατρικής: από τη διάγνωση στην πρόβλεψη, από την αντιμετώπιση της κρίσης στην αναγνώριση του κινδύνου, από τον «μέσο ασθενή» στον συγκεκριμένο άνθρωπο και από ένα στιγμιότυπο της υγείας στη μελέτη ολόκληρης της βιολογικής του διαδρομής.
Η πρόβλεψη, όμως, δεν είναι προφητεία.
Ένας αλγόριθμος, ένας βιοδείκτης, ένα γενετικό εύρημα, μια απεικονιστική εξέταση, ένα ηλεκτροκαρδιογράφημα ή μια μακρά περίοδος καταγραφής μπορούν να αυξήσουν ή να μειώσουν την εκτίμηση ενός κινδύνου. Δεν μπορούν, από μόνα τους, να μετατρέψουν την πιθανότητα σε βεβαιότητα.
Και ακριβώς εδώ βρίσκεται το μεγάλο επιστημονικό και ηθικό ερώτημα:
Πόσο νωρίς μπορούμε να γνωρίζουμε ότι κάτι αρχίζει να αλλάζει, χωρίς να μετατρέψουμε κάθε πιθανότητα σε ασθένεια;
Στην 25η συζήτησή μας μιλήσαμε για την καρδιά και τον εγκέφαλο, για το αυτόνομο νευρικό σύστημα, την αδρεναλίνη, την ηλεκτρική αστάθεια, την κοιλιακή μαρμαρυγή, την ηλεκτρική καταιγίδα και τη νευροτροποποίηση. Είδαμε την καρδιά όχι ως ένα απομονωμένο όργανο, αλλά ως μέρος ενός δυναμικού δικτύου επικοινωνίας.
Στην 26η συνάντησή μας κάνουμε ένα ακόμη βήμα.
Δεν ρωτούμε μόνο τι συμβαίνει στην καρδιά όταν εμφανιστεί η κρίση.
Ρωτούμε:
Μπορούμε να αναγνωρίσουμε την πορεία που οδηγεί στην κρίση πριν αυτή γίνει κλινικά ορατή;
Και ακόμη βαθύτερα:
Μπορεί η Ιατρική να μεταβάλει τη φυσική ιστορία μιας νόσου πριν εγκατασταθούν μη αναστρέψιμες αλλοιώσεις;
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Κύριε Καθηγητά, ας ξεκινήσουμε από μια φαινομενικά απλή αλλά εξαιρετικά σύνθετη έννοια: τι σημαίνει πραγματικά «προβλέπω» μια νόσο;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Κυρία Γάτου, η πρόβλεψη στην Ιατρική πρέπει να αντιμετωπίζεται με μεγάλη επιστημονική ακρίβεια. Πρόβλεψη δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε τι θα συμβεί σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο. Σημαίνει ότι, χρησιμοποιώντας διαθέσιμες πληροφορίες, μπορούμε να εκτιμήσουμε την πιθανότητα να συμβεί ένα συγκεκριμένο γεγονός μέσα σε ένα συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο.
Αυτό είναι θεμελιώδες.
Άλλο είναι η πρόβλεψη κινδύνου, άλλο η έγκαιρη ανίχνευση και άλλο η διάγνωση.
Αν ένας ασθενής έχει παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης μιας καρδιαγγειακής νόσου, μπορούμε να υπολογίσουμε έναν κίνδυνο. Αν στη συνέχεια εμφανιστεί ένας βιολογικός ή ηλεκτρικός δείκτης που δείχνει ότι κάτι έχει ήδη αρχίσει να αλλάζει, μιλάμε περισσότερο για έγκαιρη ανίχνευση. Όταν πλέον έχουμε επαρκή στοιχεία για να χαρακτηρίσουμε μια παθολογική κατάσταση, περνάμε στη διάγνωση.
Η πρόβλεψη επομένως βρίσκεται πριν από τη διάγνωση, αλλά δεν πρέπει να συγχέεται μαζί της.
Θα χρησιμοποιούσα μια απλή εικόνα: ο καιρός δεν είναι η καταιγίδα. Η πρόγνωση μπορεί να μας πει ότι οι συνθήκες ευνοούν την καταιγίδα. Δεν σημαίνει ότι η καταιγίδα είναι βέβαιο πως θα εκδηλωθεί ακριβώς εκεί και τότε.
Το ίδιο συμβαίνει στην Ιατρική.
Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει αυξημένο στατιστικό κίνδυνο και να μη νοσήσει ποτέ. Ένας άλλος μπορεί να έχει χαμηλότερο προβλεπόμενο κίνδυνο και παρ’ όλα αυτά να εμφανίσει ένα σοβαρό συμβάν.
Γι’ αυτό η σύγχρονη Ιατρική δεν πρέπει να αναζητά απλώς καλύτερους υπολογισμούς. Πρέπει να αναζητά κλινικά χρήσιμη πρόβλεψη: πληροφορία που μπορεί πράγματι να αλλάξει προς το καλύτερο μια απόφαση και τελικά την έκβαση του ασθενούς.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Έχουμε περάσει, λοιπόν, από την Ιατρική του «μέσου ασθενούς» στην εξατομικευμένη Ιατρική;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Ακριβώς, και αυτή είναι μια από τις σημαντικότερες αλλαγές της σύγχρονης σκέψης.
Ο «μέσος ασθενής» είναι χρήσιμος για την έρευνα και τη δημιουργία μοντέλων, αλλά στην κλινική πράξη δεν χειρουργούμε τον μέσο ασθενή. Χειρουργούμε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο.
Δύο άνθρωποι μπορεί να έχουν παρόμοια ηλικία, αρτηριακή πίεση και επίπεδα χοληστερόλης, αλλά εντελώς διαφορετική βιολογική κατάσταση.
Ας πάρουμε ένα υποθετικό παράδειγμα.
Δύο ασθενείς μπορεί να εμφανίζουν παρόμοιο προφίλ παραγόντων κινδύνου, αλλά διαφορετικό αθηροσκληρωτικό φορτίο. Η απεικόνιση μπορεί να αναδείξει όχι μόνο την έκταση της αθηροσκλήρωσης, αλλά και χαρακτηριστικά της αθηροσκληρωτικής πλάκας που ενδέχεται να τροποποιούν ουσιαστικά την εκτίμηση του συνολικού καρδιαγγειακού κινδύνου.
Το ίδιο «στατιστικό προφίλ» δεν σημαίνει απαραίτητα την ίδια βιολογική πραγματικότητα.
Εδώ εισέρχεται η έννοια της εξατομίκευσης.
Η σύγχρονη Ιατρική προσπαθεί να συνδυάσει το ιστορικό, την κλινική εικόνα, τους βιοδείκτες, την απεικόνιση, τη γενετική όπου ενδείκνυται, την ηλεκτροφυσιολογία και τη διαχρονική πορεία του ασθενούς.
Δεν πρόκειται για συλλογή δεδομένων ως αυτοσκοπό. Στόχος είναι να κατανοήσουμε τον συγκεκριμένο άνθρωπο μέσα στη νόσο του, τη μοναδικότητα της βιολογικής του κατάστασης και τον τρόπο με τον οποίο αυτή διαμορφώνει τον κίνδυνο και την ανάγκη για θεραπευτική παρέμβαση.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Πότε τα δεδομένα μετατρέπονται πραγματικά σε γνώση;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Τα δεδομένα από μόνα τους δεν είναι γνώση.
Μπορεί να έχουμε χιλιάδες μετρήσεις, εκατοντάδες ηλεκτροκαρδιογραφήματα, εργαστηριακές εξετάσεις ή τεράστιους όγκους απεικονιστικών δεδομένων. Το κρίσιμο ερώτημα όμως δεν είναι πόσα δεδομένα έχουμε, αλλά τι σημαίνουν για τον συγκεκριμένο ασθενή.
Η κλινική πληροφορία αποκτά πραγματική αξία όταν εντάσσεται στο σωστό πλαίσιο: στο ιστορικό του ασθενούς, στην κλινική του εικόνα, στη βιολογική του κατάσταση και στη διαχρονική πορεία της νόσου.
Θα μπορούσαμε να περιγράψουμε τη διαδικασία ως μια αλυσίδα:
δεδομένα → ερμηνεία → κλινικό νόημα → απόφαση → αποτέλεσμα.
Τα δεδομένα είναι το σημείο εκκίνησης. Η γνώση αρχίζει όταν μπορούμε να τα ερμηνεύσουμε και να κατανοήσουμε τη σημασία τους. Και η γνώση αποκτά πραγματική κλινική αξία όταν μπορεί να οδηγήσει σε μια καλύτερη απόφαση για τον ασθενή.
Γι’ αυτό στην Ιατρική δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι μια εξέταση είναι παθολογική ή ότι ένας βιοδείκτης βρίσκεται εκτός φυσιολογικών ορίων. Πρέπει να γνωρίζουμε τι σημαίνει αυτό για τον συγκεκριμένο άνθρωπο. Αυξάνει τον κίνδυνο; Τροποποιεί την πρόγνωσή του; Αλλάζει τη θεραπευτική μας στρατηγική; Μας επιτρέπει να παρέμβουμε νωρίτερα;
Εκεί βρίσκεται και η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στη συσσώρευση δεδομένων και στην παραγωγή γνώσης. Η σύγχρονη Ιατρική διαθέτει πλέον τεράστιες ποσότητες πληροφορίας. Η πρόκληση δεν είναι απλώς να συλλέγουμε περισσότερα δεδομένα, αλλά να μπορούμε να ξεχωρίζουμε ποια δεδομένα έχουν πραγματικό κλινικό νόημα και ποια μπορούν να αλλάξουν την απόφαση και τελικά την έκβαση του ασθενούς.
Αυτό είναι το σημείο όπου η επιστημονική γνώση συναντά την κλινική πράξη: όταν η πληροφορία παύει να είναι απλώς πληροφορία και μετατρέπεται σε κατανόηση, σε απόφαση και, τελικά, σε όφελος για τον άνθρωπο.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Γιατί είναι τόσο σημαντικό να βλέπουμε την πορεία ενός ανθρώπου και όχι ένα στιγμιότυπο;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Επειδή η βιολογία είναι δυναμική.
Ένα ηλεκτροκαρδιογράφημα είναι ένα στιγμιότυπο. Μια εργαστηριακή τιμή είναι ένα στιγμιότυπο. Ακόμη και μια απεικονιστική εξέταση αποτυπώνει την κατάσταση του οργανισμού σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή.
Ο άνθρωπος, όμως, δεν είναι στιγμιότυπο.
Η καρδιά μεταβάλλεται. Το αγγειακό σύστημα μεταβάλλεται. Ο μεταβολισμός και η φλεγμονώδης δραστηριότητα μεταβάλλονται. Ακόμη και η ηλεκτρική συμπεριφορά της καρδιάς μπορεί να μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου.
Γι’ αυτό, σε πολλές περιπτώσεις, μεγαλύτερη σημασία από μία μεμονωμένη τιμή έχει η τάση.
Ένας ασθενής μπορεί σήμερα να έχει μια τιμή που από μόνη της δεν προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία. Αν όμως, όταν παρακολουθούμε την πορεία του στον χρόνο, διαπιστώνουμε σταδιακή μεταβολή της καρδιακής λειτουργίας, επαναλαμβανόμενα επεισόδια ή μεταβολή πολλών παραμέτρων προς την ίδια κατεύθυνση, τότε η συνολική εικόνα αποκτά διαφορετικό κλινικό νόημα.
Η Ιατρική, επομένως, δεν πρέπει να εξετάζει μόνο το «πού βρίσκεται» ο ασθενής σήμερα, αλλά και προς τα πού κινείται.
Η Ιατρική του μέλλοντος θα χρειαστεί να διαβάζει περισσότερο τις τροχιές της νόσου και λιγότερο μόνο τα μεμονωμένα στιγμιότυπα.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Τι μπορεί πραγματικά να προσφέρει η Τεχνητή Νοημοσύνη σε αυτή τη νέα εποχή;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει τη δυνατότητα να αναγνωρίζει μοτίβα μέσα σε πολύ μεγάλες ποσότητες δεδομένων, τα οποία ένας άνθρωπος δύσκολα θα μπορούσε να επεξεργαστεί με την ίδια ταχύτητα και κλίμακα.
Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην καρδιολογία και στην καρδιοχειρουργική.
Ας πάρουμε ένα απλό, υποθετικό παράδειγμα. Ένα ηλεκτροκαρδιογράφημα μπορεί να φαίνεται φυσιολογικό στην ανθρώπινη παρατήρηση, ενώ ένας αλγόριθμος, έχοντας εκπαιδευτεί σε πολύ μεγάλο αριθμό εξετάσεων, μπορεί να αναγνωρίσει λεπτές συσχετίσεις που σχετίζονται με αυξημένη πιθανότητα ενός συγκεκριμένου καρδιακού συμβάντος.
Όμως εδώ υπάρχει μια κρίσιμη διάκριση:
η αναγνώριση ενός μοτίβου δεν είναι το ίδιο με την κατανόηση του μηχανισμού.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να μας υποδείξει ότι ένα συγκεκριμένο πρότυπο συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα ενός γεγονότος. Ο γιατρός, όμως, πρέπει να αξιολογήσει αν το εύρημα αυτό έχει πραγματική κλινική σημασία για τον συγκεκριμένο ασθενή.
Πρέπει επίσης να γνωρίζουμε πόσο καλά έχει επικυρωθεί το μοντέλο, σε ποιον πληθυσμό εκπαιδεύτηκε, αν η απόδοσή του παραμένει αξιόπιστη σε διαφορετικούς πληθυσμούς και διαφορετικά κλινικά περιβάλλοντα, καθώς και ποια είναι η πιθανότητα ψευδώς θετικών ή ψευδώς αρνητικών αποτελεσμάτων.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη, επομένως, δεν πρέπει να γίνει ο πρωταγωνιστής της Ιατρικής.
Ο άνθρωπος πρέπει να παραμείνει ο πρωταγωνιστής και η τεχνολογία να γίνει ένα ισχυρότερο εργαλείο κατανόησης, πρόβλεψης και λήψης αποφάσεων.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Πού βρίσκεται, όμως, η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην έγκαιρη ανίχνευση και την υπερδιάγνωση;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Εδώ βρίσκεται ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα της σύγχρονης προληπτικής Ιατρικής.
Όσο περισσότερο και πιο ευαίσθητα αναζητούμε ευρήματα, τόσο περισσότερες αποκλίσεις είναι πιθανό να εντοπίζουμε. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε εύρημα θα εξελιχθεί σε κλινικά σημαντική νόσο ή ότι κάθε εύρημα απαιτεί θεραπευτική παρέμβαση.
Αν, για παράδειγμα, παρακολουθούμε συνεχώς έναν πληθυσμό χωρίς σαφή κλινική ένδειξη, θα εντοπίσουμε πολλές μικρές αποκλίσεις. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο:
«Μπορούμε να τις βρούμε;»
Είναι:
«Η ανίχνευσή τους βελτιώνει πραγματικά την έκβαση του ασθενούς;»
Η υπερβολική ανίχνευση μπορεί να οδηγήσει σε άγχος, σε πρόσθετες εξετάσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σε επεμβάσεις ή θεραπείες που μπορεί να μην προσφέρουν ουσιαστικό όφελος.
Γι’ αυτό η σύγχρονη Ιατρική χρειάζεται όχι μόνο υψηλή ευαισθησία στην ανίχνευση, αλλά και ειδικότητα, επιστημονική επικύρωση και αποδεδειγμένη κλινική χρησιμότητα.
Δεν αρκεί να βρίσκουμε κάτι νωρίτερα.
Πρέπει να βρίσκουμε νωρίτερα κάτι που αξίζει πραγματικά να γνωρίζουμε και του οποίου η έγκαιρη αναγνώριση μπορεί να αλλάξει προς το καλύτερο την πορεία του ασθενούς.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Μπορεί η πρόβλεψη να αλλάξει και το πότε αποφασίζουμε να παρέμβουμε χειρουργικά;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Ναι, και εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες εξελίξεις της σύγχρονης Ιατρικής.
Η χειρουργική δεν είναι πλέον μόνο η απάντηση σε μια ανατομική βλάβη όταν αυτή έχει ήδη προκαλέσει σημαντική κλινική επιβάρυνση. Σε πολλές περιπτώσεις, η μεγάλη πρόκληση είναι να προσδιορίσουμε τον σωστό χρόνο της παρέμβασης.
Ούτε υπερβολικά νωρίς, χωρίς επαρκή λόγο, ούτε τόσο αργά ώστε να έχουμε χάσει ένα σημαντικό θεραπευτικό παράθυρο.
Ας φανταστούμε έναν ασθενή με βαλβιδοπάθεια, ο οποίος αρχικά έχει περιορισμένα συμπτώματα. Η απόφαση δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στο ότι ο ασθενής λέει «αισθάνομαι καλά».
Μπορεί να υπάρχουν αλλαγές στη λειτουργία της καρδιάς, στη γεωμετρία των καρδιακών κοιλοτήτων, στις πιέσεις ή σε άλλους αντικειμενικούς δείκτες που δείχνουν ότι η καρδιά αρχίζει να επιβαρύνεται, ακόμη και πριν εμφανιστούν έντονα συμπτώματα.
Εδώ η πρόβλεψη αποκτά πραγματική θεραπευτική αξία.
Δεν περιμένουμε απλώς να φτάσει ο ασθενής στο σημείο της κρίσης. Προσπαθούμε να αναγνωρίσουμε τη χρονική στιγμή κατά την οποία η παρέμβαση μπορεί να προσφέρει το μεγαλύτερο αναμενόμενο όφελος σε σχέση με τον κίνδυνο της επέμβασης.
Με άλλα λόγια, η πρόκληση δεν είναι μόνο να γνωρίζουμε αν πρέπει να παρέμβουμε, αλλά και πότε.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Πώς αλλάζει, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος του καρδιοχειρουργού;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Ο καρδιοχειρουργός του μέλλοντος θα πρέπει να είναι όχι μόνο εξαιρετικός τεχνικός της επέμβασης, αλλά και στρατηγός της συνολικής θεραπευτικής πορείας του ασθενούς.
Η καρδιοχειρουργική δεν μπορεί να λειτουργεί απομονωμένα από την καρδιολογία, την αναισθησιολογία, την απεικόνιση, την ηλεκτροφυσιολογία, τη γενετική, την εντατική θεραπεία και, πλέον, την επιστήμη των δεδομένων.
Η έννοια του Heart Team είναι σημαντική ακριβώς γι’ αυτό: επειδή η σύνθετη καρδιακή νόσος απαιτεί πολλές διαφορετικές επιστημονικές οπτικές και όχι μία μόνο.
Ένας ασθενής δεν είναι απλώς μια ανατομική βλάβη που πρέπει να διορθωθεί.
Πρέπει να απαντήσουμε σε μια σειρά από ερωτήματα:
Ποια είναι η συνολική του κατάσταση;
Ποιος είναι ο βραχυπρόθεσμος και ποιος ο μακροπρόθεσμος κίνδυνος;
Ποια θεραπευτική επιλογή προσφέρει το μεγαλύτερο αναμενόμενο όφελος;
Ποιοι είναι οι κίνδυνοι και οι επιβαρύνσεις κάθε επιλογής;
Και, κυρίως:
Τι έχει πραγματικά σημασία για τον ίδιο τον άνθρωπο;
Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το ουσιαστικό πέρασμα από την τεχνικά άριστη επέμβαση στην πραγματικά εξατομικευμένη Ιατρική.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Μήπως η εποχή της συνεχούς καταγραφής δημιουργεί και ένα νέο πρόβλημα: την υπερφόρτωση από δεδομένα;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Αναμφίβολα.
Το να έχουμε περισσότερα δεδομένα δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχουμε και καλύτερη Ιατρική.
Ένας ασθενής μπορεί σήμερα να παρακολουθεί συνεχώς τον καρδιακό ρυθμό, την αρτηριακή πίεση ή άλλες φυσιολογικές παραμέτρους. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις, αυτή η δυνατότητα μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμη.
Υπάρχει όμως και ένας κίνδυνος: να μετατραπεί η ζωή του ανθρώπου σε μια αδιάκοπη αναζήτηση αποκλίσεων.
Κάθε μικρή μεταβολή μπορεί να προκαλέσει ανησυχία, ακόμη και όταν δεν έχει σαφή κλινική σημασία.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να ακούμε περισσότερο.
Είναι να ακούμε καλύτερα.
Κάθε μέτρηση θα πρέπει να συνδέεται με ένα συγκεκριμένο κλινικό ερώτημα. Τι προσπαθούμε να ανιχνεύσουμε; Τι θα κάνουμε αν το βρούμε; Και, κυρίως, θα αλλάξει η πληροφορία αυτή τη διαχείριση του ασθενούς;
Αν δεν μπορούμε να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργήσουμε έναν ωκεανό αριθμών χωρίς πυξίδα.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Η συνεχής παρακολούθηση μπορεί να μας επιτρέψει να «ακούμε» την καρδιά πριν εμφανιστεί η κρίση;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Μπορεί να μας βοηθήσει σημαντικά, αλλά πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί ως προς το τι πραγματικά σημαίνει μια καταγραφή.
Η συνεχής ή παρατεταμένη παρακολούθηση μπορεί να αποκαλύψει επεισόδια που ένα σύντομο ηλεκτροκαρδιογράφημα ενδέχεται να μην καταγράψει.
Ας σκεφτούμε έναν υποθετικό ασθενή που εμφανίζει περιστασιακά αίσθημα παλμών. Τη στιγμή που επισκέπτεται τον γιατρό, το ηλεκτροκαρδιογράφημα μπορεί να είναι φυσιολογικό.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν έχει συμβεί ή δεν συμβαίνει κάτι.
Μια μεγαλύτερη περίοδος παρακολούθησης αυξάνει την πιθανότητα να καταγραφεί ένα παροδικό επεισόδιο και να συσχετιστεί με τα συμπτώματα του ασθενούς.
Αλλά ούτε το αντίστροφο είναι σωστό: μια φυσιολογική περίοδος παρακολούθησης δεν σημαίνει αυτομάτως μηδενικό κίνδυνο.
Γι’ αυτό η τεχνολογία πρέπει πάντοτε να εντάσσεται στη σωστή κλινική ερώτηση.
Δεν αρκεί να καταγράφουμε την καρδιά.
Πρέπει να μπορούμε να ερμηνεύουμε την καταγραφή, να τη συνδέουμε με την κλινική εικόνα και να αποφασίζουμε αν και πώς αυτή η πληροφορία αλλάζει την αντιμετώπιση του ασθενούς.
Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το πραγματικό νόημα της έγκαιρης Ιατρικής: όχι να περιμένουμε την κρίση για να ακούσουμε την καρδιά, αλλά να μπορούμε να αναγνωρίζουμε εγκαίρως τα σημάδια που προηγούνται αυτής.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Τι συμβαίνει όταν η Ιατρική αποκτά τη δυνατότητα να εκτιμά έναν κίνδυνο πριν ακόμη εκδηλωθεί η νόσος;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Τότε η Ιατρική αποκτά μια νέα δυνατότητα, αλλά μαζί και μια νέα ευθύνη.
Η γνώση ενός αυξημένου κινδύνου μπορεί να μας δώσει χρόνο. Και ο χρόνος στην Ιατρική μπορεί να είναι εξαιρετικά σημαντικός. Μπορεί να επιτρέψει αλλαγές στον τρόπο ζωής, στενότερη παρακολούθηση, στοχευμένη θεραπεία ή, όπου ενδείκνυται, έγκαιρη παρέμβαση.
Αλλά η ίδια γνώση μπορεί να δημιουργήσει και φόβο.
Όταν λέμε σε έναν άνθρωπο ότι έχει αυξημένη πιθανότητα να εμφανίσει μια νόσο στο μέλλον, δεν του ανακοινώνουμε ένα βέβαιο γεγονός. Του μεταφέρουμε μια εκτίμηση πιθανότητας.
Και ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούμε αυτή την πιθανότητα είναι εξαιρετικά σημαντικός.
Η Ιατρική δεν πρέπει να μετατρέπει τον κίνδυνο σε καταδίκη.
Ο ασθενής πρέπει να γνωρίζει με ειλικρίνεια: ποιος είναι ο κίνδυνος που εκτιμούμε σήμερα, ποιοι παράγοντες μπορούν να τροποποιηθούν, ποια παρακολούθηση χρειάζεται και ποια αβεβαιότητα εξακολουθεί να υπάρχει.
Η αβεβαιότητα δεν είναι αδυναμία της επιστήμης. Είναι μέρος της πραγματικότητας της Ιατρικής και πρέπει να επικοινωνείται με ακρίβεια.
Η ειλικρινής επικοινωνία της αβεβαιότητας είναι επομένως μέρος της επιστημονικής και ιατρικής δεοντολογίας.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Άρα η εξατομικευμένη Ιατρική δεν είναι μόνο τεχνολογία. Είναι και μια νέα μορφή σχέσης ανάμεσα στον γιατρό και τον ασθενή;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Ακριβώς.
Η εξατομικευμένη Ιατρική δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα γονιδιακό προφίλ, σε μια απεικονιστική εξέταση ή σε έναν αλγόριθμο. Είναι και εξατομικευμένη επικοινωνία και λήψη αποφάσεων.
Ο ασθενής πρέπει να κατανοεί τι γνωρίζουμε, τι δεν γνωρίζουμε, ποια είναι τα πιθανά οφέλη και οι κίνδυνοι κάθε επιλογής και ποιες εναλλακτικές υπάρχουν.
Η ιατρική απόφαση, όπου αυτό είναι εφικτό, πρέπει να λαμβάνει υπόψη όχι μόνο την καλύτερη διαθέσιμη επιστημονική τεκμηρίωση, αλλά και τις αξίες, τις προτεραιότητες, τις ανάγκες και τις προσδοκίες του συγκεκριμένου ανθρώπου.
Αυτό είναι ουσιαστικά η κοινή λήψη αποφάσεων.
Γιατί η καλύτερη θεραπευτική επιλογή δεν είναι πάντοτε μια αφηρημένη, θεωρητική έννοια. Είναι η επιλογή που, με βάση τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και τα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου ασθενούς, προσφέρει το καλύτερο δυνατό ισοζύγιο οφέλους, κινδύνου και ποιότητας ζωής.
Η τεχνολογία μπορεί να μας βοηθήσει να γνωρίζουμε περισσότερα.
Η σχέση γιατρού και ασθενούς είναι αυτή που μας βοηθά να αποφασίσουμε τι από αυτά τα δεδομένα έχει πραγματικά σημασία για τον άνθρωπο.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Η καρδιά φαίνεται να μας οδηγεί και πάλι στην ιδέα του οργανισμού ως ενιαίου συστήματος. Είναι τελικά δυνατόν να προβλέψουμε την καρδιακή νόσο χωρίς να κατανοούμε ολόκληρο τον οργανισμό;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Είναι πολύ δύσκολο.
Η καρδιά δεν λειτουργεί ανεξάρτητα από το αγγειακό, το νευρικό, το ενδοκρινικό και το ανοσοποιητικό σύστημα, ούτε από τον μεταβολισμό.
Η ηλεκτρική λειτουργία, η μηχανική λειτουργία και η βιολογία του μυοκαρδίου αλληλεπιδρούν συνεχώς. Μια μεταβολή σε ένα επίπεδο μπορεί να επηρεάσει και άλλα επίπεδα της λειτουργίας του οργανισμού.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν μιλάμε για πρόβλεψη.
Δεν πρέπει να αναζητούμε έναν μοναδικό «μαγικό» δείκτη που θα μας εξηγεί τα πάντα. Πρέπει να μπορούμε να κατανοούμε τις σχέσεις και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ διαφορετικών επιπέδων της βιολογίας.
Η καρδιά είναι ταυτόχρονα αντλία, ηλεκτρικό σύστημα, μηχανικό όργανο και μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου βιολογικού δικτύου.
Η πολυπλοκότητα αυτή κάνει την πρόβλεψη δύσκολη.
Ταυτόχρονα, όμως, δημιουργεί και μια μεγάλη ευκαιρία: να περάσουμε από την αποσπασματική παρατήρηση ενός οργάνου σε μια πιο ολοκληρωμένη κατανόηση του ανθρώπινου οργανισμού.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Θα μπορούσε, λοιπόν, ο μελλοντικός καρδιοχειρουργός να μην περιμένει μόνο τη βλάβη, αλλά να σχεδιάζει ολόκληρη τη θεραπευτική διαδρομή του ασθενούς;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Αυτός είναι ένας από τους σημαντικούς στόχους της σύγχρονης θεραπευτικής σκέψης.
Ο καρδιοχειρουργός δεν πρέπει να σκέφτεται μόνο:
«Πώς θα διορθώσω αυτή τη βλάβη;»
Πρέπει να σκέφτεται:
«Ποια είναι η φυσική ιστορία της νόσου; Πού βρίσκεται σήμερα ο ασθενής; Ποια είναι η πιθανή εξέλιξη; Ποια παρέμβαση μπορεί να αλλάξει αυτή την πορεία; Και ποιο αποτέλεσμα θέλουμε να επιτύχουμε σε βάθος χρόνου;»
Αυτό σημαίνει ότι το αποτέλεσμα μιας επέμβασης δεν πρέπει να αξιολογείται μόνο από το αν η τεχνική πράξη ολοκληρώθηκε επιτυχώς.
Μας ενδιαφέρουν η επιβίωση, η λειτουργικότητα, οι επιπλοκές, η ποιότητα ζωής, η αντοχή του αποτελέσματος στον χρόνο και, τελικά, η δυνατότητα του ανθρώπου να επιστρέψει στη ζωή του.
Η επιτυχία της καρδιοχειρουργικής δεν τελειώνει όταν ολοκληρώνεται η επέμβαση.
Εκεί αρχίζει μια άλλη φάση της θεραπείας: η παρακολούθηση, η αποκατάσταση και η μακροχρόνια φροντίδα του ανθρώπου.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Σε έναν κόσμο όπου οι αλγόριθμοι θα γίνονται ολοένα ακριβέστεροι, ποιος θα έχει τελικά την ευθύνη της ιατρικής απόφασης;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Η τελική ευθύνη της ιατρικής απόφασης δεν μπορεί να μεταβιβαστεί απλώς σε έναν αλγόριθμο.
Ένα μοντέλο μπορεί να υπολογίζει πιθανότητες και να αναγνωρίζει σύνθετα πρότυπα. Δεν έχει, όμως, την ανθρώπινη και επαγγελματική ευθύνη απέναντι στον ασθενή.
Ο γιατρός πρέπει να γνωρίζει όχι μόνο τι μπορεί να κάνει ένα εργαλείο Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά και πού σταματούν οι δυνατότητές του.
Πρέπει να μπορεί να θέσει κρίσιμα ερωτήματα:
Πώς δημιουργήθηκε το μοντέλο;
Σε ποιους ασθενείς εκπαιδεύτηκε και αξιολογήθηκε;
Πόσο καλά λειτουργεί σε διαφορετικούς πληθυσμούς και κλινικά περιβάλλοντα;
Ποια είναι η πιθανότητα ψευδώς θετικών και ψευδώς αρνητικών αποτελεσμάτων;
Πόσο αξιόπιστη είναι η πρόβλεψη στον συγκεκριμένο ασθενή;
Και κυρίως:
Θα αλλάξει αυτή η πληροφορία την ιατρική μας απόφαση προς όφελος του ασθενούς;
Αν η απάντηση είναι όχι, τότε ακόμη και μια εξαιρετικά ακριβής πρόβλεψη μπορεί να έχει περιορισμένη κλινική χρησιμότητα.
Η τεχνολογία μπορεί να ενισχύσει την κρίση του γιατρού.
Δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ευθύνη του.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
- Κύριε Καθηγητά, ας φτάσουμε ίσως στο βαθύτερο ερώτημα. Εάν κάποτε η Ιατρική μπορεί να γνωρίζει με μεγάλη ακρίβεια όχι μόνο από τι πάσχει ένας άνθρωπος, αλλά και από τι κινδυνεύει να νοσήσει, μήπως το μεγαλύτερο επίτευγμα της επιστήμης δεν θα είναι η πρόβλεψη της νόσου, αλλά η δυνατότητα να αλλάξουμε την πορεία της πριν γίνει μη αναστρέψιμη;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ
Ναι. Πιστεύω ότι εκεί βρίσκεται η ουσία.
Η μεγαλύτερη κατάκτηση της πρόβλεψης δεν είναι να πούμε στον άνθρωπο τι πιθανόν θα του συμβεί.
Είναι να μπορέσουμε, όταν αυτό είναι επιστημονικά εφικτό, να αλλάξουμε προς το καλύτερο αυτό που θα μπορούσε να του συμβεί.
Αν η πρόβλεψη δεν οδηγεί σε αποτελεσματικότερη πρόληψη, σε έγκαιρη θεραπευτική παρέμβαση, σε καλύτερη παρακολούθηση ή σε ουσιαστική βελτίωση της ποιότητας ζωής, τότε παραμένει απλώς μια πληροφορία.
Η πραγματική δύναμη της Ιατρικής βρίσκεται στη μετατροπή της γνώσης σε κλινικό όφελος.
Και εδώ υπάρχει κάτι ακόμη βαθύτερο.
Ο άνθρωπος δεν είναι το άθροισμα των πιθανοτήτων του.
Ένας αριθμός κινδύνου δεν είναι η ταυτότητα ενός ανθρώπου. Ένα γονιδιακό εύρημα δεν αποτελεί από μόνο του το πεπρωμένο του. Μια απεικονιστική εξέταση δεν είναι ολόκληρη η ζωή του. Ένα ηλεκτροκαρδιογράφημα δεν είναι ολόκληρη η καρδιά του ανθρώπου.
Η επιστήμη μπορεί να μας δείξει έναν πιθανό δρόμο.
Δεν πρέπει, όμως, να μας κάνει να ξεχάσουμε ότι η πορεία μπορεί σε πολλές περιπτώσεις να τροποποιηθεί.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ανθρώπινο σημείο της σύγχρονης Ιατρικής:
να γνωρίζουμε περισσότερα χωρίς να φοβόμαστε περισσότερο·
να προβλέπουμε χωρίς να καταδικάζουμε·
να παρεμβαίνουμε χωρίς να παραβιάζουμε·
και να χρησιμοποιούμε την επιστημονική γνώση όχι για να περιορίσουμε τον άνθρωπο σε μια πιθανότητα, αλλά για να του δώσουμε περισσότερες πιθανότητες ζωής.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Η 26η συνομιλία μας οδηγεί σε μια διαφορετική αντίληψη της Ιατρικής.
Από την καρδιά που μιλά όταν η κρίση έχει ήδη εμφανιστεί, περνάμε στην καρδιά που προσπαθούμε να ακούσουμε πριν από την κρίση.
Από το «τι έχει ο ασθενής;» περνάμε στο «πώς εξελίσσεται η βιολογία του;».
Από το «τι συνέβη;» στο «τι μπορεί να συμβεί;».
Και από εκεί, στο σημαντικότερο ερώτημα:
«Τι μπορούμε να κάνουμε ώστε αυτό που μπορεί να συμβεί να μη γίνει αναγκαστικά αυτό που θα συμβεί;»
Η νέα Ιατρική δεν είναι απλώς η Ιατρική των μεγάλων δεδομένων, της Τεχνητής Νοημοσύνης, της γονιδιωματικής, της προηγμένης απεικόνισης ή της συνεχούς παρακολούθησης.
Είναι η Ιατρική της πρόβλεψης με μέτρο, της γνώσης με κρίση και της τεχνολογίας με ανθρώπινη ευθύνη.
Γιατί το μέλλον της Ιατρικής δεν είναι να γνωρίζει τα πάντα.
Είναι να γνωρίζει τι αξίζει να γνωρίζει, πότε αξίζει να το γνωρίζει και πώς αυτή η γνώση μπορεί να υπηρετήσει τον άνθρωπο.
Και ίσως τελικά η πιο προηγμένη μορφή πρόληψης να μην είναι εκείνη που προβλέπει καλύτερα το τέλος μιας πορείας.
Να είναι εκείνη που μας βοηθά να αλλάξουμε την πορεία πριν από το τέλος της.
Γιατί ο ασθενής δεν είναι πιθανότητα.
Είναι μια ζωή που ακόμη εξελίσσεται.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
Η 26η συνέντευξη αποτελεί συνέχεια του επιστημονικού διαλόγου με τον Καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό.
Μετά την 25η συζήτηση, αφιερωμένη στην αλληλεπίδραση καρδιάς και εγκεφάλου, στην αυτόνομη ρύθμιση, στην ηλεκτρική αστάθεια και στη νευροτροποποίηση, η νέα συζήτηση μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την αντιμετώπιση της κρίσης στην έγκαιρη αναγνώριση του κινδύνου και στην εξατομικευμένη θεραπευτική στρατηγική.
Η σύγχρονη καρδιαγγειακή Ιατρική εξελίσσεται προς την αξιοποίηση πολυπαραμετρικών δεδομένων, της προηγμένης απεικόνισης, της γενετικής και γονιδιωματικής πληροφορίας όπου ενδείκνυται, της παρατεταμένης ηλεκτρικής παρακολούθησης και της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Ωστόσο, η επιστημονική αξία μιας πρόβλεψης εξαρτάται όχι μόνο από την ακρίβειά της, αλλά και από την επιστημονική της επικύρωση, τη γενικευσιμότητα, την κλινική χρησιμότητα και την ικανότητά της να οδηγεί σε καλύτερες αποφάσεις και, τελικά, σε καλύτερες εκβάσεις για τον ασθενή.
Γι’ αυτό η 26η συζήτηση δεν είναι μια συζήτηση για την τεχνολογία.
Είναι μια συζήτηση για τη μετάβαση από την Ιατρική που θεραπεύει αυτό που συνέβη στην Ιατρική που προσπαθεί να αναγνωρίσει έγκαιρα αυτό που έρχεται — και, όπου είναι δυνατόν, να το αλλάξει.
Ένα προσωπικό ευχαριστώ
Κύριε Καθηγητά,
ως Γενική Γραμματέας των Coeurs Pour Tous, με ενεργό συμμετοχή στην ανθρωπιστική αποστολή του οργανισμού, αλλά και ως άνθρωπος που έχει την τιμή να συνομιλεί μαζί σας όλα αυτά τα χρόνια για την καρδιά, την επιστήμη και, πάνω απ’ όλα, για τον άνθρωπο, θα ήθελα να σας απευθύνω ένα προσωπικό ευχαριστώ.
Γιατί κάθε μας συνομιλία δεν είναι απλώς μια ακόμη συνέντευξη.
Είναι ένας διάλογος που μας επιτρέπει να βλέπουμε την Ιατρική πέρα από τα όρια της γνώσης της και να αναζητούμε διαρκώς τον άνθρωπο που βρίσκεται στο κέντρο της.
Στις συζητήσεις μας μιλήσαμε για την καρδιά και τον εγκέφαλο, για την ηλεκτρική λειτουργία της καρδιάς, τη νευροβιολογία, την τεχνολογία και, τώρα, για τη δυνατότητα να αναγνωρίζουμε τη νόσο πριν ακόμη εκδηλωθεί ως κρίση.
Και πίσω από όλες αυτές τις επιστημονικές έννοιες επιστρέφουμε πάντοτε στο ίδιο βαθύτερο ερώτημα:
πώς η γνώση μπορεί να γίνει προστασία της ζωής.
Σας ευχαριστώ, λοιπόν, όχι μόνο για τη γνώση που μοιράζεστε, αλλά κυρίως για τον τρόπο με τον οποίο μας υπενθυμίζετε ότι, όσο μακριά κι αν φτάσει η επιστήμη και όσο ισχυρή κι αν γίνει η τεχνολογία, η Ιατρική δεν ολοκληρώνεται στη γνώση.
Ολοκληρώνεται στον άνθρωπο.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο πολύτιμη παρακαταθήκη όλων αυτών των συνομιλιών:
να γνωρίζουμε περισσότερα,
να προβλέπουμε νωρίτερα,
να θεραπεύουμε καλύτερα —
χωρίς ποτέ να ξεχνάμε για ποιον υπηρετεί η γνώση.
Με βαθιά εκτίμηση και ευγνωμοσύνη,
Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας
Coeurs Pour Tous
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ — 26η ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
- Visseren F.L.J., Mach F., Smulders Y.M., et al.
2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. European Heart Journal. 2021;42(34):3227–3337. - SCORE2 Working Group and ESC Cardiovascular Risk Collaboration.
SCORE2 risk prediction algorithms: new models to estimate 10-year risk of cardiovascular disease in Europe. European Heart Journal. 2021;42(25):2439–2454. - Siontis K.C., Noseworthy P.A., Attia Z.I., Friedman P.A.
Artificial intelligence-enhanced electrocardiography in cardiovascular disease management. Nature Reviews Cardiology. 2021;18:465–478. - Attia Z.I., Kapa S., Lopez-Jimenez F., et al.
Screening for cardiac contractile dysfunction using an artificial intelligence-enabled electrocardiogram. Nature Medicine. 2019;25:70–74. - Mincholé A., Rodriguez B.
Artificial intelligence for the electrocardiogram. Nature Medicine. 2019;25:22–23. - Collins G.S., Reitsma J.B., Altman D.G., Moons K.G.M.
Transparent reporting of a multivariable prediction model for individual prognosis or diagnosis (TRIPOD): the TRIPOD statement. BMJ. 2015;350:g7594. - World Health Organization Regional Office for Europe.
Screening programmes: a short guide. Increase effectiveness, maximize benefits and minimize harm. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2020. ISBN: 978-92-8-905478-2. - Sagan A., McDaid D., Rajan S., Farrington J., McKee M.
Screening: When is it appropriate and how can we get it right? Policy Brief 35. Copenhagen: European Observatory on Health Systems and Policies; 2020. - Fernández-Ruiz I.
Artificial intelligence to improve the diagnosis of cardiovascular diseases. Nature Reviews Cardiology. 2019;16:133. - Hannun A.Y., Rajpurkar P., Haghpanahi M., et al.
Cardiologist-level arrhythmia detection and classification in ambulatory electrocardiograms using a deep neural network. Nature Medicine. 2019;25:65–69. - Topol E.J.
High-performance medicine: the convergence of human and artificial intelligence. Nature Medicine. 2019;25:44–56.
