Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής & Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου
Πολιτιστική Αρθρογράφος
Ποιήτρια – Εικαστικός
Για μια Ελλάδα που δεν μετριέται μόνο με αριθμούς, αλλά με ανθρώπους, αξίες, μνήμη και ευθύνη.
Υπάρχουν εποχές κατά τις οποίες ένας τόπος δεν χρειάζεται να υπερασπιστεί τον εαυτό του με μεγάλα λόγια. Χρειάζεται μόνο να τον κοιτάξουμε ξανά, με περισσότερη προσοχή και λιγότερη βιασύνη, για να ανακαλύψουμε όσα ο καθημερινός θόρυβος έχει καταφέρει να κρύψει από το βλέμμα μας.
Ίσως αυτό να συμβαίνει σήμερα και με την Ελλάδα.
Μιλάμε διαρκώς για την Ελλάδα, την αναλύουμε, την κρίνουμε, την συγκρίνουμε, ανησυχούμε για το μέλλον της και συχνά αισθανόμαστε ότι γνωρίζουμε τα πάντα γι’ αυτήν. Κι όμως, μέσα σε αυτή την αδιάκοπη συζήτηση, υπάρχει ο κίνδυνος να έχουμε χάσει το πιο ουσιαστικό: την ικανότητα να τη βλέπουμε πέρα από την εικόνα της.
Γιατί η Ελλάδα δεν είναι μόνο όσα εμφανίζονται στην επικαιρότητα.
Δεν είναι μόνο οι πολιτικές αντιπαραθέσεις, οι οικονομικοί δείκτες, οι δυσκολίες της καθημερινότητας ή οι αδυναμίες των θεσμών της. Είναι και κάτι πολύ βαθύτερο, κάτι που δεν καταγράφεται εύκολα και δεν χωρά σε στατιστικούς πίνακες: είναι ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποί της εξακολουθούν να δημιουργούν, να επιμένουν, να φροντίζουν, να προσφέρουν και να ελπίζουν.
Εκεί βρίσκεται η Ελλάδα που συχνά δεν βλέπουμε.
Βρίσκεται στον εκπαιδευτικό που εξακολουθεί να πιστεύει ότι ένα παιδί μπορεί να αλλάξει τη ζωή του μέσα από τη γνώση. Βρίσκεται στον επιστήμονα που δεν αντιμετωπίζει την επιστήμη ως προσωπικό τρόπαιο, αλλά ως ευθύνη απέναντι στην κοινωνία. Βρίσκεται στον γιατρό που, πίσω από κάθε ιατρική πράξη, εξακολουθεί να βλέπει έναν άνθρωπο και όχι απλώς μια διάγνωση. Βρίσκεται στον γονιό που, παρά τις δυσκολίες, προσπαθεί να προσφέρει στα παιδιά του περισσότερες δυνατότητες από εκείνες που είχε ο ίδιος. Βρίσκεται στον νέο άνθρωπο που, ακόμη και όταν αμφιβάλλει για το αν υπάρχει χώρος γι’ αυτόν, εξακολουθεί να προσπαθεί να δημιουργήσει τον δικό του.
Αυτή η Ελλάδα δεν κάνει πάντα θόρυβο.
Και ίσως γι’ αυτό δεν την ακούμε αρκετά.
Έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε ως σημαντικό κυρίως ό,τι προβάλλεται. Ό,τι γίνεται είδηση, ό,τι αποκτά δημοσιότητα, ό,τι καταλαμβάνει χώρο στη δημόσια συζήτηση. Όμως η πραγματική ποιότητα μιας κοινωνίας βρίσκεται πολλές φορές σε πράξεις που δεν έχουν κοινό, δεν έχουν κάμερες και δεν περιμένουν χειροκρότημα.
Μια κοινωνία φαίνεται από τον τρόπο με τον οποίο φέρεται στον άνθρωπο που δεν έχει δύναμη.
Φαίνεται από το αν προστατεύει το παιδί, αν στηρίζει τον ηλικιωμένο, αν σέβεται τον ασθενή, αν δίνει ευκαιρία στον νέο, αν αναγνωρίζει την προσπάθεια εκείνου που ξεκινά από μειονεκτική θέση. Φαίνεται, τελικά, από το αν εξακολουθεί να θεωρεί την ανθρώπινη αξιοπρέπεια αυτονόητη ή αν την αντιμετωπίζει ως πολυτέλεια.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας.
Ζούμε σε έναν κόσμο που έχει γίνει ταχύτερος από ποτέ, αλλά όχι απαραίτητα σοφότερος. Η τεχνολογία αλλάζει καθημερινά τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε, επικοινωνούμε και αποκτούμε γνώση. Η τεχνητή νοημοσύνη ανοίγει δυνατότητες που μέχρι πρόσφατα έμοιαζαν αδιανόητες, ενώ η επιστήμη μετακινεί συνεχώς τα όρια αυτού που θεωρούσαμε δυνατό.
Όμως όσο μεγαλώνει η δύναμή μας, τόσο μεγαλώνει και η ευθύνη μας.
Το μεγάλο ερώτημα του μέλλοντος δεν θα είναι μόνο τι μπορούμε να κάνουμε. Θα είναι αν γνωρίζουμε για ποιον λόγο το κάνουμε και ποιον άνθρωπο υπηρετεί τελικά η πρόοδός μας.
Αυτό δεν είναι ένα καινούργιο ερώτημα για τον ελληνικό πολιτισμό.
Η ελληνική σκέψη γεννήθηκε μέσα από την ανάγκη να μην αρκείται ο άνθρωπος στο «τι», αλλά να αναζητά το «γιατί». Να μην αρκείται στη γνώση, αλλά να αναζητά τη σοφία. Να μην αρκείται στη δύναμη, αλλά να αναζητά το μέτρο.
Ίσως, λοιπόν, αυτό που χρειάζεται σήμερα η Ελλάδα δεν είναι να επιστρέψει στο παρελθόν, αλλά να ξαναβρεί ορισμένες από τις βαθύτερες αξίες που έκαναν το παρελθόν της δημιουργικό.
Να ξαναθυμηθεί ότι η παιδεία δεν είναι απλώς η συσσώρευση πληροφοριών, αλλά η διαμόρφωση ανθρώπων με κρίση, συνείδηση και ευθύνη.
Να θυμηθεί ότι ο πολιτισμός δεν είναι μόνο η κληρονομιά που προστατεύουμε, αλλά και ο πολιτισμός που δημιουργούμε εμείς σήμερα.
Να θυμηθεί ότι η επιστήμη δεν ολοκληρώνεται όταν κατακτά μια νέα γνώση, αλλά όταν αυτή η γνώση επιστρέφει στην κοινωνία και υπηρετεί τη ζωή.
Και πάνω απ’ όλα, να θυμηθεί ότι κανένα μέλλον δεν μπορεί να οικοδομηθεί αν δεν επενδύσουμε στους ανθρώπους που θα το ζήσουν.
Η νέα γενιά δεν χρειάζεται μόνο οικονομικές ευκαιρίες. Χρειάζεται εμπιστοσύνη. Χρειάζεται να αισθανθεί ότι η κοινωνία την περιμένει όχι ως αριθμό, αλλά ως δύναμη δημιουργίας.
Κάθε παιδί που αποκτά πρόσβαση στη γνώση, κάθε νέος που παίρνει μια ευκαιρία, κάθε φοιτητής που μπορεί να συνεχίσει τις σπουδές του επειδή κάποιος στάθηκε δίπλα του, δεν αποτελεί απλώς μια προσωπική επιτυχία.
Αποτελεί επένδυση στο κοινό μας αύριο.
Μια υποτροφία, για παράδειγμα, μπορεί να φαίνεται ως μια οικονομική πράξη. Για έναν νέο άνθρωπο όμως μπορεί να σημαίνει κάτι πολύ μεγαλύτερο: την απόδειξη ότι κάποιος πίστεψε στις δυνατότητές του τη στιγμή που ο ίδιος ίσως δεν ήταν ακόμη βέβαιος για τον εαυτό του.
Και αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο όμορφα πρόσωπα μιας κοινωνίας: όταν ο ένας άνθρωπος βοηθά τον άλλον να γίνει αυτό που μπορεί να γίνει.
Αυτή η λογική αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν μιλάμε για την Ελλάδα της διασποράς.
Γιατί η Ελλάδα δεν τελειώνει εκεί όπου τελειώνουν τα σύνορά της.
Υπάρχουν Έλληνες που ζουν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, αλλά κουβαλούν μαζί τους τη γλώσσα, τη μνήμη, τις οικογενειακές ιστορίες, τις αξίες και εκείνη τη δύσκολα περιγράψιμη αίσθηση ότι ανήκουν σε έναν τόπο που εξακολουθεί να τους αφορά.
Η διασπορά δεν είναι απλώς μια γεωγραφική απόσταση από την πατρίδα. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος να διατηρείς ζωντανή τη σχέση μαζί της.
Και ίσως γι’ αυτό η Ελλάδα δεν πρέπει να φοβάται τόσο την απόσταση όσο τη λήθη.
Να μη συνηθίσουμε να ξεχνάμε.
Να μη συνηθίσουμε την αδιαφορία. Να μη θεωρήσουμε φυσιολογική την απαξίωση της γνώσης, την υποχώρηση της ευγένειας, την περιφρόνηση του πολιτισμού ή την αδυναμία μας να ακούσουμε ο ένας τον άλλον.
Γιατί ένας λαός δεν χάνει τον εαυτό του σε μία ημέρα. Τον χάνει λίγο λίγο, κάθε φορά που παύει να θεωρεί σημαντικά εκείνα που κάποτε θεωρούσε αυτονόητα.
Όμως υπάρχει και η άλλη πλευρά.
Υπάρχει η Ελλάδα που συνεχίζει.
Η Ελλάδα των ανθρώπων που εργάζονται χωρίς να περιμένουν επιβράβευση. Των επιστημόνων που δημιουργούν. Των καλλιτεχνών που αναζητούν νέες μορφές έκφρασης. Των εκπαιδευτικών που επιμένουν. Των γονιών που μεγαλώνουν παιδιά με αξίες. Των νέων που επιστρέφουν, φεύγουν και ξαναρχίζουν. Των ανθρώπων που, παρά τις απογοητεύσεις, δεν έχουν εγκαταλείψει την πίστη τους ότι κάτι καλύτερο μπορεί να δημιουργηθεί.
Αυτή είναι η Ελλάδα που αξίζει να αναδείξουμε.
Όχι μια Ελλάδα εξιδανικευμένη, χωρίς προβλήματα και αντιφάσεις. Αλλά μια Ελλάδα αληθινή, που γνωρίζει τις αδυναμίες της και παρ’ όλα αυτά δεν παραιτείται από τις δυνατότητές της.
Γιατί η αγάπη για έναν τόπο δεν σημαίνει να κλείνεις τα μάτια στα προβλήματά του.
Σημαίνει να αρνείσαι να πιστέψεις ότι τα προβλήματά του είναι μεγαλύτερα από τις δυνατότητές του.
Ίσως, λοιπόν, αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα δεν είναι περισσότερες μεγάλες δηλώσεις για την Ελλάδα.
Χρειαζόμαστε περισσότερες μικρές πράξεις που να αποδεικνύουν ότι εξακολουθούμε να πιστεύουμε σε αυτήν.
Να κάνουμε τη δουλειά μας με συνέπεια ακόμη κι όταν κανείς δεν μας παρακολουθεί. Να προσφέρουμε χωρίς να ζητάμε πάντα ανταπόδοση. Να προστατεύουμε τη γνώση, να στηρίζουμε τον νέο, να σεβόμαστε τον αδύναμο, να δημιουργούμε αντί να καταγγέλλουμε διαρκώς.
Γιατί η Ελλάδα του αύριο δεν θα κριθεί μόνο από εκείνους που θα μιλήσουν γι’ αυτήν.
Θα κριθεί από εκείνους που θα εργαστούν γι’ αυτήν.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η πιο δύσκολη αλήθεια: η Ελλάδα που περιμένουμε να αλλάξει δεν βρίσκεται κάπου μακριά από εμάς. Δεν είναι ένα αφηρημένο κράτος, ένας απρόσωπος θεσμός ή μια ιδέα που ανήκει αποκλειστικά στους άλλους.
Η Ελλάδα είναι ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε να υπάρχουμε μέσα σε αυτήν.
Είναι ο τρόπος που μιλάμε στον διπλανό μας, ο τρόπος που μεγαλώνουμε τα παιδιά μας, ο τρόπος που υπηρετούμε την επιστήμη, την τέχνη, την εργασία και την κοινωνία.
Είναι η απόφαση να μη γίνουμε αδιάφοροι.
Να μη συνηθίσουμε το λίγο όταν μπορούμε να διεκδικήσουμε το καλύτερο.
Να μη δεχθούμε ως μοίρα αυτό που μπορεί ακόμη να αλλάξει.
Και ίσως, στο τέλος, η Ελλάδα να μην χρειάζεται να αποδείξει σε κανέναν ποια είναι.
Χρειάζεται μόνο να θυμηθεί ποια μπορεί να γίνει.
Γιατί η Ελλάδα δεν είναι μόνο η χώρα που κληρονομήσαμε.
Είναι η χώρα που έχουμε ακόμη την ευθύνη να παραδώσουμε.
Και αν κάποτε νιώσουμε ότι χάθηκε, ίσως πρέπει πρώτα να αναρωτηθούμε αν χάθηκε πραγματικά η Ελλάδα ή αν απλώς χάσαμε εμείς τον τρόπο να τη βλέπουμε.
Γιατί όσο υπάρχει ένας άνθρωπος που προσφέρει, ένα παιδί που ονειρεύεται, ένας νέος που επιμένει, ένας επιστήμονας που υπηρετεί τη γνώση, ένας δάσκαλος που ανάβει ένα φως και ένας πολίτης που εξακολουθεί να πιστεύει ότι ο άλλος άνθρωπος αξίζει τη φροντίδα του, η Ελλάδα δεν έχει τελειώσει.
Η Ελλάδα συνεχίζει να υπάρχει εκεί όπου ο άνθρωπος αρνείται να γίνει αδιάφορος.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο αληθινό μας χρέος απέναντί της:
να μην την αγαπάμε μόνο όταν την κοιτάμε από μακριά, αλλά να την κάνουμε λίγο καλύτερη κάθε φορά που στεκόμαστε ο ένας απέναντι στον άλλον.
Τότε δεν θα χρειάζεται να ρωτάμε αν χάσαμε την Ελλάδα.
Θα ξέρουμε ότι, μέσα στις πράξεις μας, την έχουμε κρατήσει ζωντανή.
