Κορνήλιος Καστοριάδης: Ο άνθρωπος που αρνήθηκε να παραδώσει το μέλλον στην αναγκαιότητα

Η αυτονομία, η δημοκρατία και το δικαίωμα μιας κοινωνίας να δημιουργεί τον εαυτό της

Στον Απόστολο Ζώη, Διευθυντή της «Ελληνικής Γνώμης»

Με ιδιαίτερη τιμή και βαθιά εκτίμηση στον Απόστολο Ζώη, Διευθυντή της «Ελληνικής Γνώμης», για τη διαχρονική του προσήλωση στην αξία του ελληνικού λόγου, στην καλλιέργεια της πνευματικής σκέψης και στην ανάδειξη ιδεών που υπερβαίνουν τα γεωγραφικά σύνορα και συνομιλούν με τον οικουμενικό πολιτισμό.

Η παρούσα προσέγγιση στη φιλοσοφική παρακαταθήκη του Κορνήλιου Καστοριάδη αποτελεί μια συμβολή στον διάλογο για την ελευθερία, τη δημοκρατία και την ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στην Ιστορία.

Σε μια εποχή όπου η πληροφορία πολλαπλασιάζεται, αλλά η κριτική σκέψη δοκιμάζεται, η ουσιαστική αξία της δημοσιογραφίας δεν βρίσκεται μόνο σε όσα καταγράφει, αλλά και στα ερωτήματα που τολμά να θέτει.

Με την πεποίθηση ότι ο ελληνικός λόγος δεν αποτελεί απλώς παρακαταθήκη του παρελθόντος, αλλά ζωντανή δύναμη σκέψης, ελευθερίας και πολιτισμικής δημιουργίας, καταθέτω το παρόν άρθρο ως συμβολή στον πνευματικό διάλογο που η «Ελληνική Γνώμη» καλλιεργεί.

 

ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
Γενική Γραμματέας Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής | Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου
Πολιτιστική Αρθρογράφος – Ποιήτρια – Εικαστικός

Για την «Ελληνική Γνώμη» — Μια αναφορά στον πολιτισμό της σκέψης

Υπάρχουν διανοητές που επιχειρούν να ερμηνεύσουν τον κόσμο. Και υπάρχουν εκείνοι που αμφισβητούν ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος έχει μάθει να ερμηνεύει τον εαυτό του. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Δεν αναζήτησε μια φιλοσοφία που θα καθησύχαζε τον άνθρωπο με έτοιμες απαντήσεις. Αναζήτησε τη σκέψη που θα τον υποχρέωνε να αναλάβει την ευθύνη της ελευθερίας του.

Σε μια εποχή όπου οι κοινωνίες διαθέτουν πρωτοφανή τεχνολογική ισχύ, αλλά συχνά δυσκολεύονται να διατυπώσουν έναν συλλογικό σκοπό, η σκέψη του αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα. Διότι το ερώτημα που διατρέχει το έργο του παραμένει ανοιχτό: Μπορεί ο άνθρωπος να είναι πραγματικά ελεύθερος, όταν έχει πάψει να πιστεύει ότι μπορεί να αλλάξει τον κόσμο που ο ίδιος δημιούργησε;

Ένας στοχαστής απέναντι στις βεβαιότητες

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης γεννήθηκε το 1922 στην Κωνσταντινούπολη, μεγάλωσε στην Αθήνα και εγκαταστάθηκε μεταπολεμικά στο Παρίσι. Φιλόσοφος, οικονομολόγος, πολιτικός στοχαστής και ψυχαναλυτής, αρνήθηκε να περιορίσει την ανθρώπινη πραγματικότητα στα σύνορα ενός και μόνο επιστημονικού πεδίου.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1940, ο Κορνήλιος Καστοριάδης, μαζί με τον Κλοντ Λεφόρ, πρωτοστάτησε στη συγκρότηση της ομάδας «Socialisme ou Barbarie», της οποίας το ομώνυμο περιοδικό άρχισε να εκδίδεται το 1949. Μέσα από αυτή την πρωτοβουλία ανέπτυξε μια ριζοσπαστική κριτική τόσο στον καπιταλισμό όσο και στη σοβιετική γραφειοκρατία, αμφισβητώντας κάθε εξουσία που επιχειρούσε να εμφανιστεί ως ιστορικά αναπόφευκτη.

Η πνευματική του ανεξαρτησία δεν υπήρξε απλή άρνηση των κυρίαρχων ιδεολογιών. Υπήρξε βαθύτερη αμφισβήτηση κάθε συστήματος που εμφανίζει την Ιστορία ως προκαθορισμένη πορεία.

Για τον Καστοριάδη, η ανθρώπινη ιστορία δεν είναι μηχανισμός που εκτελεί αναπόφευκτους νόμους. Είναι πεδίο δημιουργίας, συγκρούσεων, επιλογών και απρόβλεπτων δυνατοτήτων.

Ακριβώς γι’ αυτό, καμία κοινωνία δεν μπορεί να επικαλείται την ιστορική αναγκαιότητα για να απαλλαγεί από την ευθύνη των αποφάσεών της.

Το κοινωνικό φαντασιακό: Η αόρατη αρχιτεκτονική του κόσμου

Στο εμβληματικό έργο του «Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας», που δημοσιεύθηκε το 1975, ο Καστοριάδης αναπτύσσει μία από τις θεμελιώδεις έννοιες της φιλοσοφικής του σκέψης: το κοινωνικό φαντασιακό.

Η έννοια δεν αναφέρεται σε ψευδαισθήσεις ούτε σε έναν κόσμο αποκομμένο από την πραγματικότητα. Αναφέρεται στη δημιουργική δύναμη μέσω της οποίας οι κοινωνίες συγκροτούν τις σημασίες που οργανώνουν την ύπαρξή τους.

Τι θεωρούμε δίκαιο; Τι αποκαλούμε πρόοδο; Γιατί αναγνωρίζουμε κύρος σε ορισμένους θεσμούς; Πώς αποφασίζουμε τι αξίζει να επιδιώκουμε;

Οι απαντήσεις δεν προκύπτουν αποκλειστικά από τη βιολογία, την οικονομία ή κάποια αμετάβλητη φυσική τάξη. Διαμορφώνονται ιστορικά, μέσα από συλλογικές δημιουργίες νοήματος.

Μια κοινωνία δεν οικοδομεί μόνο δρόμους, σχολεία και νοσοκομεία. Οικοδομεί και τις έννοιες με τις οποίες αντιλαμβάνεται τον κόσμο.

Και ίσως η βαθύτερη μορφή κοινωνικής εξουσίας να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στη δυνατότητα να καθορίζεται όχι μόνο τι επιτρέπεται να κάνουμε, αλλά και τι μπορούμε να φανταστούμε ως δυνατό.

Η αυτονομία ως πράξη ευθύνης

Στην καρδιά της φιλοσοφίας του Καστοριάδη βρίσκεται η αυτονομία.

Αυτόνομος δεν είναι απλώς ο άνθρωπος που απαλλάσσεται από εξωτερικούς περιορισμούς. Είναι εκείνος που μπορεί να εξετάζει κριτικά τις πεποιθήσεις, τις επιθυμίες και τους κανόνες του.

Αντίστοιχα, αυτόνομη κοινωνία είναι εκείνη που αναγνωρίζει ότι οι θεσμοί της αποτελούν ανθρώπινα δημιουργήματα και, επομένως, μπορούν να αμφισβητηθούν και να μεταβληθούν.

Απέναντί της βρίσκεται η ετερονομία: η κατάσταση κατά την οποία μια κοινωνία αποδίδει τους νόμους και τις αξίες της σε μια απρόσιτη, υπέρτερη ή δήθεν αναπόφευκτη αρχή.

Η διάκριση αυτή παραμένει εξαιρετικά σημαντική.

Όταν η οικονομία παρουσιάζεται ως ανεξέλεγκτη μοίρα, όταν η τεχνολογία αντιμετωπίζεται ως δύναμη που δεν επιδέχεται κοινωνική κρίση και όταν οι πολιτικές επιλογές εμφανίζονται ως τεχνικοί μονόδρομοι, η δυνατότητα της συλλογικής αυτονομίας δοκιμάζεται.

Ο Καστοριάδης μάς καλεί να αντιληφθούμε ότι η ελευθερία δεν εξαντλείται στην επιλογή ανάμεσα σε ήδη δοσμένες δυνατότητες.

Ελευθερία είναι και η ικανότητα να δημιουργούμε δυνατότητες που προηγουμένως δεν υπήρχαν.

Δημοκρατία: Περισσότερο από μια διαδικασία

Η επιστροφή του Καστοριάδη στην αρχαία ελληνική σκέψη δεν υπήρξε νοσταλγική αναζήτηση ενός εξιδανικευμένου παρελθόντος.

Στην αρχαία Αθήνα αναγνώρισε μια ιστορική στιγμή κατά την οποία η κοινωνία άρχισε να θέτει ρητά υπό αμφισβήτηση τους ίδιους της τους νόμους.

Η δημοκρατία, υπό αυτή την οπτική, δεν είναι μόνο ένα θεσμικό σύστημα εκπροσώπησης ή ένας μηχανισμός εκλογής κυβερνήσεων.

Είναι ένα διαρκές εγχείρημα συλλογικής αυτοθέσμισης.

Απαιτεί πολίτες που δεν περιορίζονται στην παρακολούθηση των δημόσιων εξελίξεων, αλλά διαθέτουν την παιδεία, την κρίση και τη δυνατότητα να συμμετέχουν ουσιαστικά στη διαμόρφωσή τους.

Η δημοκρατική συμμετοχή, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η πλειοψηφία διαθέτει απεριόριστο δικαίωμα πάνω στον άνθρωπο. Η ελευθερία χρειάζεται θεσμούς, δικαιώματα, αυτοπεριορισμό και την επίγνωση ότι καμία συλλογική απόφαση δεν καθίσταται αλάνθαστη επειδή είναι συλλογική.

Εδώ βρίσκεται η απαιτητικότερη πλευρά της δημοκρατίας: η ανάγκη να συνυπάρχουν η δύναμη της συλλογικής βούλησης και η διαρκής κριτική της.

Ο άνθρωπος στην εποχή των αλγορίθμων

Αν επιχειρούσαμε να μεταφέρουμε σήμερα τα ερωτήματα του Καστοριάδη στον κόσμο της Τεχνητής Νοημοσύνης, θα ερχόμασταν αντιμέτωποι με ένα βαθύτερο πρόβλημα από την ταχύτητα της τεχνολογικής εξέλιξης.

Το ουσιαστικό ζήτημα δεν είναι μόνο τι μπορούν να κάνουν οι μηχανές, αλλά ποιος αποφασίζει τι πρέπει να κάνουν και προς όφελος ποιων.

Οι αλγόριθμοι ταξινομούν πληροφορίες, προβλέπουν συμπεριφορές και επηρεάζουν ολοένα περισσότερες ανθρώπινες επιλογές. Δεν μπορούν όμως, από μόνοι τους, να θεμελιώσουν το ηθικό νόημα των σκοπών που καλούνται να υπηρετήσουν.

Η υπολογιστική αποτελεσματικότητα δεν ταυτίζεται με τη δικαιοσύνη. Η τεχνική δυνατότητα δεν αποτελεί αυτομάτως κοινωνική αναγκαιότητα. Και η διαθεσιμότητα της πληροφορίας δεν εγγυάται την καλλιέργεια της κρίσης.

Αυτή είναι μια σύγχρονη προέκταση της σκέψης του Καστοριάδη, όχι κάποια δική του πρόβλεψη για τη σημερινή Τεχνητή Νοημοσύνη.

Το ερώτημα της αυτονομίας αποκτά πλέον νέα διάσταση: θα χρησιμοποιήσει ο άνθρωπος την τεχνολογία για να διευρύνει τη δυνατότητά του να σκέφτεται και να αποφασίζει ή θα εκχωρεί σταδιακά την κρίση του σε συστήματα που ο ίδιος αδυνατεί να ελέγξει;

Η σιωπηλή παραίτηση του σύγχρονου ανθρώπου

Ένα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα της εποχής μας δεν είναι μόνο η συγκέντρωση της εξουσίας, αλλά και η εξασθένηση της πεποίθησης ότι η κοινωνική πραγματικότητα μπορεί να μεταβληθεί.

Ο άνθρωπος εργάζεται, καταναλώνει, ενημερώνεται, αντιδρά στιγμιαία και επιστρέφει στην καθημερινότητά του. Η συμμετοχή στον δημόσιο βίο ενδέχεται να περιορίζεται σε μια αλληλουχία εντυπώσεων, χωρίς διάρκεια και συλλογικό προσανατολισμό.

Η διαρκής σύνδεση δεν συνεπάγεται πραγματική επικοινωνία. Η απεριόριστη έκθεση απόψεων δεν εξασφαλίζει ουσιαστικό διάλογο.

Αντιθέτως, η δημοκρατική αυτονομία προϋποθέτει χρόνο για σκέψη, ικανότητα αμφισβήτησης και διάθεση ανάληψης ευθύνης.

Ο Καστοριάδης δεν αντιμετώπισε την ελευθερία ως κατάσταση που κατακτάται οριστικά. Την αντιμετώπισε ως ανοιχτή ιστορική δημιουργία.

Και αυτό σημαίνει ότι η δημοκρατία μπορεί να αποδυναμώνεται ακόμη και όταν εξακολουθούν να λειτουργούν οι εξωτερικές μορφές της.

Η Παιδεία ως ηθική και πολιτισμική αντίσταση

Η σκέψη του Καστοριάδη μάς οδηγεί αναπόφευκτα στην Παιδεία.

Όχι σε μια εκπαίδευση που περιορίζεται στην απόκτηση δεξιοτήτων και στην προσαρμογή στις απαιτήσεις της αγοράς, αλλά σε μια παιδεία που διαμορφώνει ανθρώπους ικανούς να σκέφτονται χωρίς την προστασία έτοιμων βεβαιοτήτων.

Ο πραγματικά μορφωμένος άνθρωπος δεν είναι εκείνος που έχει απομνημονεύσει τις περισσότερες απαντήσεις. Είναι εκείνος που έχει μάθει να διατυπώνει ουσιαστικά ερωτήματα.

Μια κοινωνία που εκπαιδεύει μόνο αποτελεσματικούς εργαζομένους, αλλά όχι κριτικά σκεπτόμενους πολίτες, μπορεί να ευημερεί τεχνολογικά και ταυτόχρονα να φτωχαίνει πολιτισμικά.

Η Παιδεία, επομένως, δεν αποτελεί απλώς προϋπόθεση επαγγελματικής ένταξης. Αποτελεί όρο της ανθρώπινης αυτονομίας.

Χωρίς αυτήν, η δημοκρατία κινδυνεύει να διατηρήσει τις διαδικασίες της, χάνοντας το πνευματικό της περιεχόμενο.

Το μέλλον δεν είναι μια απόφαση που έχει ήδη ληφθεί

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης έφυγε από τη ζωή το 1997. Το έργο του, ωστόσο, εξακολουθεί να μας θέτει ενώπιον μιας απαιτητικής αλήθειας: καμία κοινωνία δεν είναι καταδικασμένη να παραμένει για πάντα αυτό που είναι.

Οι θεσμοί μπορούν να αναθεωρηθούν. Οι συλλογικές αντιλήψεις μπορούν να μεταβληθούν. Οι άνθρωποι μπορούν να δημιουργήσουν νέες μορφές συνύπαρξης.

Αυτό δεν αποτελεί υπόσχεση ιστορικής προόδου ούτε εγγύηση ενός καλύτερου μέλλοντος. Αποτελεί αναγνώριση της ανθρώπινης δυνατότητας και, ταυτόχρονα, του βάρους της ευθύνης που τη συνοδεύει.

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη συμβολή του Καστοριάδη να μη βρίσκεται σε μια συγκεκριμένη απάντηση που μας κληροδότησε, αλλά στην άρνησή του να θεωρήσει τον κόσμο τελειωμένο.

Γιατί ο μεγαλύτερος κίνδυνος για έναν πολιτισμό δεν είναι να στερηθεί τη δυνατότητα να αλλάξει. Είναι να χάσει την ικανότητα να φαντάζεται ότι η αλλαγή είναι ακόμη δυνατή.

Και όταν μια κοινωνία πάψει να ονειρεύεται συνειδητά το μέλλον της, δεν χάνει μόνο την ελευθερία να το δημιουργήσει.

Χάνει, σιωπηλά, και τη θέση της ως δημιουργός της ίδιας της Ιστορίας.

Μάρτιος 2025

Σχετικά άρθρα

1.000 απολύσεις στη Lufthansa και απεργίες στη βιομηχανία

Η αεροπορική εταιρεία καταργεί 1.000 θέσεις εργασίας ενώ χιλιάδες εργαζόμενοι στη μεταλλουργία κατεβαίνουν σε 24ωρες απεργίες διεκδικώντας αυξήσεις μισθών.Η πίεση στη γερμανική οικονομία συνεχίζεται,...

Κυρία Μάρι Δασκαλαντωνάκη της Grecotel σας Χειροκροτώ!…

                        Λακωνικό πιπεράτο του Γιώργου Πιπερόπουλου  Το έκτακτο και εμφανώς λακωνικό πιπεράτο μου θέλω να συγχαρώ δημοσίως την επιχειρηματία επικεφαλής του τεράστιου Ξενοδοχειακού Ομίλου Grecotel...

Σύντομη παρουσίαση 4 τύπων εφήβων!..

                                   Γράφει ο Γιώργος Πιπερόπουλος Σε άρθρο μου με τίτλο «Τρίτη Ηλικία: Είναι ή δεν είναι Χρυσή;» ασχολήθηκα με τη δική μου γενιά αλλά σήμερα...

Όταν η καρδιά αλλάζει προσανατολισμό

Διεθνές αφιέρωμα στη σύγχρονη παιδοκαρδιοχειρουργική topsy-turvy heart 30ή συνέντευξη με τον διεθνούς κύρους Καθηγητή Καρδιοχειρουργικής Αυξέντιο Καλαγκό Στον Καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό Αξιότιμε κύριε Καθηγητά, Στην αρχή αυτής της τριακοστής...

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

εισάγετε το σχόλιό σας!
παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ