Φημιζόταν για την προσωπική ακεραιότητά του, την ευφυΐα και το χιούμορ του. Ο ίδιος έλεγε πως αρχίζει την ημέρα του μελετώντας έγγραφα επί δύο ώρες στην …μπανιέρα, διότι εκεί μπορούσε να συγκεντρωθεί και να σκεφτεί δημιουργικά. Η φήμη του ήταν άψογη, ωστόσο η υστεροφημία του δέχθηκε σοβαρό πλήγμα στον απόηχο της διεθνούς χρηματοπιστωτικής κρίσης. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή…
Ένας «καλτ» τραπεζίτης
Το 1987 ο Άλαν Γκρίνσπαν διαδέχθηκε τον Πωλ Βόλκερ στο «τιμόνι» της Αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας (Fed). Ο Βόλκερ είχε ήδη καταφέρει να τιθασεύσει τον πληθωρισμό με τολμηρές επιλογές νομισματικής πολιτικής και οι περισσότεροι θα φοβούνταν μία σύγκριση μαζί του. Και όμως, όταν μετά από τέσσερα χρόνια ανανεώθηκε για πρώτη φορά η θητεία του Γκρίνσπαν, Αμερικανοί πολιτικοί τον αποκαλούσαν ήδη «κορυφαίο κεντρικό τραπεζίτη στην παγκόσμια ιστορία». Επί Γκρίνσπαν οι ΗΠΑ έμελλε να ζήσουν τη μεγαλύτερη περίοδο ευημερίας στην ιστορία της χώρας.
Ο Γκρίνσπαν ήταν «καλτ». Οι επενδυτές προσπαθούσαν (και πίστευαν ότι μπορούσαν) να ερμηνεύσουν κάθε υπομειδίαμα στο πρόσωπό του. Αξέχαστες έμειναν οι ενίοτε ακατανόητες ρήσεις του, το λεγόμενο «Greenspeak». «Από τότε που έγινα κεντρικός τραπεζίτης, έχω μάθει να σκέφτομαι εκτός συμφραζομένων» έλεγε ο Γκρίνσπαν ενώπιον του αμερικανικού Κογκρέσου το 1987. «Εάν θεωρείτε ότι είμαι εξαιρετικά σαφής, τότε μάλλον δεν έχετε αντιληφθεί τι είπα», συμπλήρωσε.
Ο βιογράφος του, Μπομπ Γούντγουορντ, ισχυρίζεται ότι ακόμη και την πρόταση γάμου που έκανε ο Γκρίνσπαν σε ηλικία 71 ετών προς τη (δεύτερη) μέλλουσα σύζυγό του αναγκάστηκε να την επαναλάβει, διότι δεν είχε γίνει κατανοητός την πρώτη φορά…
Η «θαυματουργή» μείωση επιτοκίων
Πριν καλά καλά αναλάβει τα ηνία της Fed, o Γκρίνσπαν αναγκάστηκε να περάσει την πρώτη μεγάλη του δοκιμασία. Στις 19 Οκτωβρίου 1987, μία ημέρα που έμεινε στην ιστορία των αγορών ως «Μαύρη Δευτέρα», ο δείκτης του Χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης (Dow Jones) καταβραθρώθηκε και εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ εξανεμίστηκαν. Προκειμένου να τερματιστούν οι κρίσεις πανικού στη Wall Street, ο Γκρίνσπαν άνοιξε την «στρόφιγγα» του φθηνού χρήματος μειώνοντας το βασικό επιτόκιο που ο προκάτοχός του είχε ορίσει στο 7%.
Κατ' αυτόν τον τρόπο μειώθηκε το κόστος δανεισμού για τις επιχειρήσεις, ενώ αυξήθηκε και η κατανάλωση και τελικά αναθερμάνθηκε το σύνολο της οικονομικής δραστηριότητας. Την ίδια συνταγή μείωσης επιτοκίων ακολούθησε ο Γκρίνσπαν και στις επόμενες κρίσεις, όπως η ύφεση του 1990-91, η ασιατική χρηματοπιστωτική κρίση του 1997 και η κατάρρευση του αμοιβαίου κεφαλαίου Long Term Capital Management (LCTM) το 1998. Ήταν ένα ξεκάθαρο μήνυμα για την αποφασιστικότητα της Fed να παρέμβει οποτεδήποτε χρειαστεί.
9/11, η μέρα που άλλαξε τον κόσμο
Η τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στους Δίδυμους Πύργους της Νέας Υόρκης φάνηκε να απορρυθμίζει τις διεθνείς ισορροπίες. Ήταν ένα σοκ και για την παγκόσμια οικονομία. Ο Γκρίνσπαν κατέφυγε και πάλι στη γνωστή συνταγή, μειώνοντας τα επιτόκια σε διαδοχικά βήματα από 6% στο 1%, κάτι που δεν είχε ξανασυμβεί στα προηγούμενα 46 χρόνια. Το φάρμακο αποδείχθηκε αποτελεσματικό, καθώς η οικονομία στις ΗΠΑ πήρε πάλι μπροστά, ενώ ο Dow Jones κατέγραψε άνοδο άνω του 30% στην περίοδο 2002-2004.
Ενώ όμως η οικονομία άρχισε να ανακάμπτει, η Fed εξακολουθούσε να διατηρεί τα επιτόκια σε χαμηλά επίπεδα και για τα επόμενα χρόνια. Μόλις το 2004 ο Γκρίσνπαν «πάτησε φρένο» και αύξησε τα επιτόκια, αλλά ήταν αργά. Οι αγορές δεν ανταποκρίθηκαν, ενώ πολλοί Αμερικανοί είχαν ήδη υπερχρεωθεί στην προσπάθειά τους να αξιοποιήσουν τα χαμηλά επιτόκια.
Επιπλέον δε, οι τράπεζες είχαν ενσωματώσει δάνεια υψηλού κινδύνου σε σύνθετα επενδυτικά προϊόντα, που πουλήθηκαν σε όλον τον κόσμο. Ακόμη και τα υψηλότερα επιτόκια δεν μπορούσαν πλέον να αποτρέψουν τη «φούσκα» στην αγορά ακινήτων που έσκασε το 2007 και την επακόλουθη παγκόσμια οικονομική κρίση.
Η χαλάρωση στο ρυθμιστικό πλαίσιο του χρηματοπιστωτικού συστήματος τα προηγούμενα χρόνια ευνοούσε την ανάληψη ρίσκου από τις τράπεζες. Ο Γκρίνσπαν πίστευε στην ισχύ των χαμηλών επιτοκίων, αλλά και στην αυτορρύθμιση της αγοράς. Συνέβαλε έτσι και ο ίδιος σε μία απορρύθμιση, που ουσιαστικά δημιούργησε τις προϋποθέσεις για τον δημοσιονομικό εκτροχιασμό των επομένων ετών.
Όταν η φήμη κλονίζεται
Η παγκόσμια οικονομική κρίση προκάλεσε σοβαρές ρωγμές στην εικόνα του Άλαν Γκρίσνπαν. «Αντί να επιδείξει μετριοπάθεια, εξακολουθούσε να ρίχνει λάδι στη φωτιά, για να μη χαλάσει το πάρτι» έλεγε ο επικεφαλής οικονομολόγος της Morgan Stanley Στίβεν Ρόουτς. Ο βραβευμένος με Νομπέλ οικονομολόγος Πωλ Κρούγκμαν έγραφε στο blog των New York Times πως ο Γκρίνσπαν δεν δεχόταν καν ότι υπήρξε φούσκα ακινήτων, ενώ παράλληλα προέβαλε αντιρρήσεις στις προσπάθειες για ένα αυστηρό ρυθμιστικό πλαίσιο του χρηματοπιστωτικού κλάδου. Κατ' αυτόν τον τρόπο, εκτιμά ο Κρούγκμαν, ο Γκρίνσπαν κρίνεται συνυπαίτιος για τη μεγαλύτερη οικονομική κρίση των μεταπολεμικών χρόνων.
Ο ίδιος ο κεντρικός τραπεζίτης έχει διαφορετική άποψη. Ισχυριζόταν ότι «το 70% των αποφάσεών μου ήταν σωστό, το υπόλοιπο 30% συνέβαλε στην οικονομική κρίση». Παράλληλα υπενθύμιζε ότι είχε προειδοποιήσει πολλές φορές για «υπερβολές» στην αγορά ακινήτων. Μιλώντας πάντως σε επιτροπή της Γερουσίας, παραδέχθηκε ότι «παραπλανήθηκε» όσον αφορά την ικανότητα αυτορρύθμισης της Wall Street.
Τζαζ, η πρώτη μεγάλη αγάπη
Η πρώτη μεγάλη αγάπη του Γκρίνσπαν ήταν η τζαζ μουσική και όχι το χρήμα. Γεννημένος το 1926 στη Νέα Υόρκη, γόνος εβραϊκής οικογένειας, ήθελε να γίνει μουσικός. Στο σχολείο έπαιζε σαξόφωνο και κλαρινέτο, αργότερα σπούδασε στο φημισμένο Ωδείο Julliard School, ενώ στην περίοδο 1944-1945 έκανε περιοδεία στις ΗΠΑ με ένα συγκρότημα τζαζ μουσικής.
Η «στροφή» προς την οικονομική επιστήμη έγινε το 1944. Το 1950 ο Γκρίνσπαν ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και εργάστηκε αρχικά στο Χρηματιστήριο Εμπορευμάτων του Σικάγο. Το 1954 ήταν συνιδρυτής της εταιρείας συμβούλων Townsend, Greenspan & Co. μέσω της οποίας απέκτησε σημαντικές επαφές στον επιχειρηματικό κόσμο.
Χειριζόταν με ευχέρεια στοιχεία και αριθμούς και άρχισε να εργάζεται ως σύμβουλος του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Το 1974, πριν καν ολοκληρώσει το διδακτορικό του, ορίστηκε επικεφαλής του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμώνων των ΗΠΑ. Μετά την εκλογική νίκη του Ρόναλντ Ρέιγκαν, το 1980, διηύθυνε μία επιτροπή ειδικών, που θα επεξεργαζόταν προτάσεις για τη μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού συστήματος. Το 1987 ανέλαβε τη διοίκηση της Αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας.
Στήριξε το «ισχνό κράτος» και την πολιτική των γενναίων φοροελαφρύνσεων που ευαγγελίζονταν τόσο ο Ρόναλντ Ρέιγκαν, όσο και ο επόμενος Ρεπουμπλικανός πρόεδρος Τζωρτζ Μπους. Έλεγε ότι είναι ένας «συντηρητικός Ρεπουμπλικανός», αλλά την ίδια στιγμή προειδοποιούσε ότι η ατομική ευημερία δεν μπορεί να επιτευχθεί «εις βάρος των άλλων». Ο ίδιος έλεγε ότι τον είχε επηρεάσει ιδιαίτερα η συγγραφέας και φιλόσοφος Άυν Ραντ, υπέρμαχος ενός laisser-faire καπιταλισμού, όπου το κράτος παρεμβαίνει μόνο σε έσχατη ανάγκη.
Στη δεκαετία του '50 ο Άλαν Γκρίνσπαν παντρεύτηκε την καλλιτέχνιδα Τζόνι Μίτσελ. Αργότερα συζούσε με τη γνωστή παρουσιάστρια της αμερικανικής τηλεόρασης Μπάρμπαρα Γουόλτερς. Το 1984 συνδέθηκε με την (κατά 20 χρόνια νεότερή του) δημοσιογράφο Αντρέα Μίτσελ, την οποία παντρεύτηκε το 1997.
Επιμέλεια: Γιάννης Παπαδημητρίου
