Από παρατυπίες έως ανοιχτή βία
Οι εκλογές επισκιάστηκαν για άλλη μια φορά από μακροχρόνιες ανησυχίες που επανειλημμένα επισημαίνονται σε διεθνείς εκθέσεις: η συντριπτική κυριαρχία του κυβερνώντος κόμματος στα μέσα ενημέρωσης, η χρήση κρατικών πόρων στην προεκλογική εκστρατεία και η λεγόμενη «λειτουργική προεκλογική εκστρατεία» στην οποία δημόσιοι υπάλληλοι και αιρετοί αξιοποίησαν τις θέσεις τους για να υποστηρίξουν το SNS, θολώνοντας τη γραμμή μεταξύ κόμματος και κράτους. Η ίδια η ημέρα των εκλογών ακολούθησε ένα γνωστό μοτίβο παρατυπιών: ισχυρισμοί για εξαγορά ψήφων, πιέσεις σε ψηφοφόρους, παράλληλες λίστες ψηφοφόρων και σχέδια «βουλγαρικού τρένου», ένα είδος εκλογικής απάτης όπου οι ψηφοφόροι εφοδιάζονται με προσυμπληρωμένα ψηφοδέλτια για να ψηφίσουν.
Οι παρατηρητές ανέφεραν εκτεταμένες περιπτώσεις παραβίασης του απορρήτου της ψηφοφορίας, οργανωμένη μεταφορά ψηφοφόρων και συστηματική παρακολούθηση της προσέλευσης, όλα υποδεικνύοντας συντονισμένες προσπάθειες επηρεασμού της συμπεριφοράς των ψηφοφόρων. Αλλά αυτή τη φορά, η κλίμακα και η ένταση ξεπέρασε κάθε προηγούμενο. «Τι συμβαίνει όταν κάποιος προσπαθεί να καταγράψει την εξαγορά ψήφων ή να σταματήσει παράνομες δραστηριότητες; Τα γκλομπ μπαίνουν στο παιχνίδι», δήλωσε στην DW ο επικεφαλής της αποστολής παρατήρησης εκλογών του ανεξάρτητου Κέντρου Έρευνας, Διαφάνειας και Λογοδοσίας (CRTA), Ράσα Νεντέλικοφ.
Σε πολλούς δήμους, υπήρξαν αναφορές για οργανωμένες ομάδες που δρούσαν επί τόπου. Μασκοφόροι άνδρες οπλισμένοι με ξύλα – και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και τσεκούρια – εθεάθησαν να κυνηγούν πολίτες στους δρόμους, να επιτίθενται σε δημοσιογράφους και να εμποδίζουν εκλογικούς παρατηρητές που προσπαθούσαν να καταγράψουν παρατυπίες. Μέχρι το τέλος της ημέρας, δεν καταμετρούνταν μόνο τα ψηφοδέλτια, αλλά και τραυματισμοί – ματωμένα κεφάλια, νοσηλευόμενοι δημοσιογράφοι και ξυλοκοπημένοι παρατηρητές.
«Υπεράσπιση της δημοκρατίας»
Σύμφωνα με τον Νεντέλικοφ, αυτά τα περιστατικά δεν ήταν αυθόρμητα. Ο συντονισμός και η έκτασή τους υποδηλώνουν πολιτική υποστήριξη. «Δεν χρειάζεται να είσαι έμπειρος παρατηρητής για να δεις τη σύνδεση», είπε, δείχνοντας περιπτώσεις, όπου άτομα που εμπλέκονται σε βία εθεάθησαν να εισέρχονται ή να εξέρχονται από κομματικά κτίρια και δημόσιους θεσμούς. Γι' αυτό το λόγο η CRTA χαρακτήρισε τελικά την ημέρα των εκλογών ως «ημέρα τρομοκρατίας κατά των πολιτών».
Κοινοποιώντας πλάνα ανδρών ντυμένων στα μαύρα να κυνηγούν πολίτες με γκλομπ, η πρόεδρος του κοινοβουλίου της Σερβίας Άνα Μπρνάμπιτς έγραψε στο X: «Αυτή είναι μια προσπάθεια υπεράσπισης της δημοκρατίας από τους ταραχοποιούς». Ακόμη και η παρουσία της αστυνομίας δεν έμοιαζε να στοχεύει στο να αποκαταστήσει την τάξη. Σε πολλές περιπτώσεις, η αντίδρασή της φάνηκε ανεπαρκής ή καθυστερημένη, ενισχύοντας την αντίληψη ότι η βία εκτυλίχθηκε με περιορισμένο θεσμικό έλεγχο.
Στενά περιθώρια, βαθιές μετατοπίσεις
Παρά την πίεση, οι νίκες του SNS ήταν πολύ λιγότερο πειστικές από ό,τι σε προηγούμενες εκλογές. Σε αρκετούς δήμους, κρίθηκαν με ελάχιστες διαφορές, μερικές φορές μόνο με λίγες εκατοντάδες ψήφους. Σε ένα πολιτικό σύστημα που εδώ και καιρό χαρακτηρίζεται από άνετες και προβλέψιμες νίκες για το κυβερνών κόμμα, τέτοια αποτελέσματα ξεχωρίζουν. Υποδηλώνουν ότι παρά την εμφάνιση πλήρους ελέγχου, η υποστήριξη προς το SNS μπορεί να διαβρώνεται. «Πρόκειται για μικρότερους δήμους όπου το SNS ήταν παραδοσιακά πολύ ισχυρό. Κι όμως, σε τουλάχιστον τρεις ή τέσσερις από αυτούς, η νίκη περιορίστηκε σε μία ή δύο έδρες», εξήγησε ο Ντούσαν Σπασόγιεβιτς, καθηγητής στη Σχολή Πολιτικών Επιστημών στο Βελιγράδι. «Σε αρκετές περιπτώσεις, το SNS θα εξαρτάται πλέον από εταίρους συνασπισμού. Αυτή δεν είναι μια πραγματικότητα στην οποία έχουν συνηθίσει και είναι σίγουρα κάτι που θα πρέπει να τους ανησυχεί».
Ρήγματα σε ένα ακλόνητο σύστημα
Ενώ είναι ακόμη πολύ νωρίς για να μιλήσουμε για ένα αποφασιστικό σημείο καμπής, τα αποτελέσματα δείχνουν αναδυόμενες ρωγμές σε αυτό που εδώ και καιρό φαινόταν να είναι ένα ακλόνητο σύστημα. Για τον Σπασόγιεβιτς, το βασικό μάθημα είναι η ανάγκη για συντονισμό μεταξύ διαφορετικών παραγόντων – κομμάτων της αντιπολίτευσης, του φοιτητικού κινήματος και της κοινωνίας των πολιτών.
Για τον Νεντέλικοφ, η προτεραιότητα είναι να συνεχιστεί ο αγώνας για δίκαιες εκλογικές συνθήκες. «Για όσους πιστεύουν ότι τίποτα δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω εκλογών, ισχύει το αντίθετο», υποστηρίζει. «Αν τα παρατήσουμε, αυτό που είδαμε σε αυτούς τους δέκα δήμους θα γίνει ο κανόνας, όχι η εξαίρεση που απαιτεί καταδίκη και συλλογική δράση». Προς το παρόν, το κυβερνών κόμμα μπορεί ακόμα να διεκδικήσει τη νίκη σε όλους τους τομείς. Αλλά η προσοχή ήδη στρέφεται σε αυτό που ακολουθεί: την πιθανότητα πρόωρων βουλευτικών εκλογών, που θεωρούνται ευρέως από τμήματα της αντιπολίτευσης ως η επόμενη — και ενδεχομένως αποφασιστική — δοκιμασία ισχύος.
Επιμέλεια: Κώστας Αργυρός
