Μια εξαιρετική παράσταση στο αρχαίο Δίον.

Οι φίλοι του Φεστιβάλ Ολύμπου το βράδυ της Κυριακής 18 Αυγούστου τίμησαν με την παρουσία του άλλη μια φορά τόσο τον κορυφαίο αυτό πολιτιστικό θεσμό της Πιερίας, όσο και τον αρχαίο ποιητικό τραγικό λόγο. Είναι, πράγματι, υπέροχο το θέαμα να βλέπει κανείς ένα μεστό «κοίλον» να υποδέχεται τους υποκριτές της παράστασης και μέσω αυτών να βιώνει τα πάθη και τις περιπέτειες των ηρώων της. Οι «Τραχίνιες» καταχειροκροτήθηκαν.
Το θέμα της τραγωδίας ανήκει στον μυθικό κύκλο του Ηρακλή και αφορά το τέλος της ζωής του, τον έρωτά του για τη βασιλοπούλα Ιόλη, την προσπάθεια της γυναίκας του να ξανακερδίσει τον έρωτά του, αλλά άθελά της του ανοίγει το δρόμο για την άλλη ζωή, συμπαρασύροντας και τη δική της. Η Δηιάνειρα είναι ένας ολοκληρωμένος – άρτιος γυναικείος χαρακτήρας που δημιούργησε ποτέ ο ποιητής.
Ο γνωστός ήρωας όλων των ηλικιών Ηρακλής «έπεσε» για πρώτη φορά στα μάτια των θεατών, αλλά η πτώση ήταν μονάχα σωματική, αφού ο ήρωας υψώθηκε στην ηθική σφαίρα της αιωνιότητας. Το κοινό παρακολουθούσε τον μυθολογικό στίχο μέσα σε μια ατμόσφαιρα άκρως σιωπηλή και ήσυχη, σε μια ώρα που ήδη είχε αφήσει αρκετά πίσω το καλοκαιρινό σούρουπο και μπορούσε πλέον να αφεθεί στη βραδινή δροσιά του Αυγούστου. Την ώρα εκείνη που ο καθένας από μας αφηνόταν στα ανθρώπινα βιώματα και πάθη και αναλογιζόταν πάνω σ’ αυτά, την ώρα που μέσα του γινόταν «πρωταγωνιστής» στη δική του ζωή. Ποιητής χαρακτήρων και ένθερμος λάτρης των θεών που έκανε βίωμα δημιουργικό την πίστη ότι οι θεοί κινούν όλα τα ανθρώπινα, ότι ο θείος νόμος και η ηθική εν τέλει επικρατούν, ο Σοφοκλής προβαίνει με την τραγωδία αυτή σε έναν εκπληκτικό συνδυασμό του μυθικού στοιχείου και του ανθρώπινα δυνατού. Μέσα από την πίστη ότι «το πεπρωμένο φυγείν αδύνατον» η ανθρώπινη μοίρα υποτάσσεται στην θεϊκή επιταγή, η οποία, ωστόσο, καλύπτει τα πάντα με το πέπλο της δικαιοσύνης και αίρει τους ήρωές της στα ύψιστα κλιμάκια της ηθικής και αρετής.
Το κοινό χειροκρότησε θερμά του πρωταγωνιστές της παράστασης, τους δευτεραγωνιστές και τους μουσικούς που συνόδευαν τόσο αρμονικά και ταιριαστά τον λόγο των υποκριτών και του χορού.
Εκ μέρους του κοινού, ευχαριστούμε θερμότατα το Εθνικό Θέατρο για την υψηλής ποιότητας «διδασκαλία», που προκάλεσε όσο καμιά άλλη «έλεος και φόβο» στις καρδιές των θεατών και έφερε μέσα τους την κάθαρση.
Ο Σοφοκλής πλέκει δανείζεται όλα τα θέματά του από τον Ομηρικό και επικό κύκλο. Στις «Τραχίνιες» πλέκει τον μύθο του Ηρακλή για να διδάξει ακόμα μια φορά τα ανθρώπινα πάθη, τις ανθρώπινες αδυναμίες, την ανθρώπινη μοίρα.
Η Τραχίς είναι ο τόπος πλοκής της εν λόγω τραγωδίας. Είναι μια αρχαία πόλη των Μαλιέων, κατοίκων της περιοχής της αρχαία Μαλίδας, ιστορικής περιοχής της Θεσσαλίας που ίδρυσαν οι Σπαρτιάτες το 426 π.Χ. κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου, δυτικά της Οίτης, κτισμένη σε μια θέση κοντά στα υψηλά και απόκρημνα βράχια που τα αποκαλούσαν «Τραχίνιαι Πέτραι».
Η τραγωδία αναφέρεται στην τελευταία περιπέτεια της ζωής του Ηρακλή που πολεμά και βρίσκεται μακριά από την οικογένειά του, η οποία φιλοξενείται στην πόλη αυτή. Η γυναίκα του Δηιάνειρα ανησυχεί για την τύχη του. Με βαριά την ψυχή ξανοίγει το εσωτερικό της δράμα. Θλιβερά είναι τα προαισθήματά της. Υπομονή συνιστά ο χορός των Τραχίνιων γυναικών, γιατί πάντα χαρά και λύπη πάνε μαζί στ’ ανθρώπινα και αιφνίδια εναλλάσσονται. Και να που έρχεται ο ευ-άγγελος, ο καλός άγγελος, φέρνει το μήνυμα πως ζει ο καλός της και τα στήθια της γεμίζουν από χαρά. Παιάνα ευχαριστήριο ας ψάλει ο Χορός.
Ο Ηρακλής έρχεται νικητής, αλλά φέρει μαζί του μια κόρη του βασιλιά Ευρίπου, την Ιόλη. Μασημένα τα λόγια του για την όμορφη και σκυθρωπή αρχοντοπούλα. Και γρήγορα θα ‘ρθει και η δραματική αποκάλυψη: βαθιά μαζί της ερωτευμένος τη θέλει δεύτερη γυναίκα στο παλάτι του.
Η Δηιάνειρα γνωρίζει την αλήθεια, αλλά γνωρίζει και τη δύναμη του έρωτα που «άρχει και Θεών» όπως θέλει. Και ο ανώτερος σε δύναμη Ηρακλής αποδείχτηκε κατώτερος από τον έρωτα. Ποια, όμως, γυναίκα δέχεται να μοιράζεται με άλλη τη συζυγική κλίνη; Η Δηιάνειρα νιώθει ότι ο εγωισμός και η αξιοπρέπειά της πληγώνονται. Βλέπει μάλιστα τη σύνευνο να είναι ανθηρότερη και τον άντρα της  να προτιμά τους ανθούς της νιότης. Προσφεύγει, όμως, και η ίδια στα φίλτρα της αγάπης. Αναθυμάται τον χιτώνα του Νέσσου, του κενταύρου που κάποτε προσπάθησε να απαγάγει τη Δηιάνειρα και φονεύθηκε από τον Ηρακλή, αλλά πρόλαβε και της χάρισε ένα ερωτικό φίλτρο ανακατεμένο με το αίμα του ή το σπέρμα του, λέγοντας πως αν κάποτε ο Ηρακλής έπαυε να την αγαπά, έπρεπε να του δώσει ένδυμα εμποτισμένο με αυτό το υγρό. Τελικά, ο χιτώνας του Νέσσου έγινε το φονικό όργανο που σκότωσε τον μέγιστο των Ελλήνων Ηρώων, τον Ηρακλή, με φρικτούς πόνους.
Ο Ηρακλής περιπλέκεται σε θανατική δίνη και η Δηιάνειρα, βλέποντας να χάνει για πάντα τον άντρα της και τον γιο της Ύλλο να την κατηγορεί ως δολοφόνο του πατέρα του, αυτοκτονεί. Στην τελευταία εικόνα ο Ηρακλής παρακαλεί τον γιο του να τον σκοτώσει και να παντρευτεί την κόρη του Ευρίπου. Ο Ύλλος υποχρεώνεται με όρκο να υπακούσει την πατρική θέληση. Ζει το δικό του δράμα, καθώς η ψυχή του είναι δηλητηριασμένη από τα δεινά που προκάλεσε η απερισκεψία του πατέρα του, η αιτία της οικογενειακής του δυστυχίας. Καλείται ακόμα να πάρει για γυναίκα του, παρά την επιθυμία του, την ερωμένη του πατέρα του και, το χειρότερο, να δώσει ο ίδιος με δικό του «φονικό χέρι» τέλος στη ζωή του ανθρώπου που τον έφερε στη ζωή. Αλλά «το πεπρωμένο φυγείν αδύνατον».
Η τραγωδία του Σοφοκλή δεν ασχολείται ούτε με οικογενειακά προβλήματα ούτε με ψυχολογικά των ηρώων. Θέμα του Σοφοκλή είναι η ανθρώπινη μοίρα και δη η πλάνη των θνητών πώς μπορούν να ελέγχουν τη ζωή τους ενώ κάθε στιγμή που κυλά είναι ένα βήμα πιο κοντά στον αναπότρεπτο αφανισμό. Στο τρομερό δίχτυ των θεών βρίσκονται τελικά να σπαρταρούν όλοι οι ήρωες του έργου, ανεξάρτητα αν φταίνε ή όχι. Ο Σοφοκλής με την τραγωδία αυτή φέρνει μια νέα μορφή για το αρχαίο δράμα, την τραγική και αυτοθυσιαζόμενη Ελληνίδα Δηιάνειρα, ως αντίβαρο στη Βαρβαρική εκδικητική Μήδεια.
Ο θεατής παρακολουθεί ένα ανθρώπινο δράμα και πλήθος συλλογισμών παρελαύνουν από το μυαλό του.  Και πρώτη παρελαύνουσα σκέψη το λαϊκό γνωμικό πως οι αμαρτίες γονέων παιδεύουν τα τέκνα τους. Επίσης, «μηδένα προ του τέλους μακάριζε», όπως είπε 150 χρόνια πριν τον Σοφοκλή ο Αθηναίος πολιτικός Σόλων,  μπορεί να σκέφτεται ο θεατής. Γιατί την καλή τύχη του ανθρώπου τη βλέπει κανείς μονάχα κατά το τέλος του.
Το Εθνικό Θέατρο παρουσίασε την Κυριακή 18 Αυγούστου την τραγωδία αυτή στο αρχαίο θέατρο του Δίου. Πρόκειται για θεατρική δραματική διήγηση με άφθονα εντυπωσιακά στοιχεία, όπου διαγράφεται γλαφυρή, αληθινή και ανθρώπινη η γυναίκεια μορφή της ηρωίδας με όλη τη γκάμα της ευγένειας και της οδύνης.

●Επιμέλεια: Ευαγγελία Ράπτου-Στεργιούλα, Καθηγήτρια Ελληνικής Φιλολογίας, Υπ. Διδάκτωρ Tμ. Τ.Ε.Π.Α.Ε.Σ., Τομέα Γλώσσας Θεάτρου και Πολιτισμού Παν. Αιγαίου