Tης Ράνιας Γάτου
Ποιήτριας, Δοκιμιογράφου, Εικαστικού και Ερευνήτριας Κοινωνικού Λόγου «Φύλακας των Λέξεων και των Εικόνων: Ποίηση, Δοκίμιο και Κοινωνικός Λόγος στον Χώρο της Μνήμης»
Όταν η μνήμη σβήνει, η τέχνη αρπάζει τη ζωή από τα χέρια της λήθης.
Υπάρχουν μάχες που δεν δίνονται στα πεδία των πολέμων, αλλά στους θαλάμους νοσοκομείων, στα βλέμματα των οικογενειών και στις σιωπές που βαραίνουν πιο πολύ από κάθε λέξη. Η άνοια δεν αφαιρεί μόνο μνήμες· διαβρώνει την ίδια την αίσθηση της ταυτότητας, σβήνει πρόσωπα, διαλύει σχέσεις, αφήνει πίσω της ερωτήματα που μοιάζουν να μην έχουν απάντηση. Κι όμως, απέναντι σε αυτό το αργό και ανελέητο ξεθώριασμα, στέκονται οι «Φύλακες της Μνήμης»: οι γιατροί που, με γνώση και αφοσίωση, τολμούν να αγγίξουν το σύνορο της λήθης. Δεν παλεύουν απλώς με τη βιολογία· παλεύουν με τον ίδιο τον χρόνο, με τη φθορά, με την αδυναμία της ανθρώπινης φύσης. Το έργο τους δεν είναι μόνο ιατρικό· είναι υπαρξιακό. Κρατούν στα χέρια τους όχι μόνο εγκεφάλους, αλλά και ιστορίες, οικογένειες, κόσμους ολόκληρους που κινδυνεύουν να χαθούν. Η επιστήμη εδώ συναντά τη φιλοσοφία: τι είναι, άραγε, ο άνθρωπος χωρίς μνήμη; Ένα σώμα που αναπνέει ή μια ψυχή που σβήνει; Κι αν η μνήμη είναι ο θησαυρός της ύπαρξης, τότε οι γιατροί αυτοί γίνονται φύλακες ενός φωτός που τρεμοπαίζει, υπερασπιστές της ανθρώπινης αξιοπρέπειας απέναντι στην αμείλικτη σκιά της λήθης.
Η άνοια δεν είναι απλώς μια ασθένεια. Είναι ένας αργός χωρισμός. Κάθε μέρα αφαιρεί μια λέξη, ένα όνομα, μια ανάμνηση, αφήνοντας πίσω ένα κενό που δεν μετριέται με αριθμούς αλλά με απώλειες άυλες: το χαμόγελο που δεν αναγνωρίζεται, το παιδί που γίνεται ξένος, η ζωή που μοιάζει να σβήνει ενώ συνεχίζεται. Για τις οικογένειες, η άνοια είναι ένας θρήνος σε συνεχή χρόνο· ένας θρήνος που ξεκινά πριν τον φυσικό θάνατο. Μέσα σε αυτή τη σιωπηλή καταιγίδα, οι γιατροί της άνοιας δεν λειτουργούν μόνο ως επιστήμονες. Γίνονται γέφυρες ανάμεσα στον ασθενή και στον κόσμο που τον χάνει. Η διάγνωση, η θεραπεία, η έρευνα, είναι εργαλεία που υπηρετούν έναν σκοπό βαθύτερο: τη διατήρηση της αξιοπρέπειας του ανθρώπου, ακόμη και όταν η μνήμη τον εγκαταλείπει.
Δεν είναι μικρό το βάρος που κουβαλούν. Στην καθημερινότητά τους συναντούν βλέμματα γεμάτα αγωνία, συγγενείς που παλεύουν με την ενοχή, με την κούραση, με την αδυναμία να αναγνωρίσουν στον πάσχοντα τον άνθρωπο που αγαπούσαν. Κι όμως, μέσα από αυτά τα βλέμματα, οι γιατροί αντλούν την αποφασιστικότητα να συνεχίσουν. Γνωρίζουν ότι κάθε καθυστέρηση στη φθορά, κάθε χαμόγελο που ξανακερδίζεται, κάθε μικρή αναλαμπή συνείδησης είναι ένας θρίαμβος απέναντι στο σκοτάδι. Η πρόοδος της επιστήμης έχει φέρει ελπίδα: φάρμακα που επιβραδύνουν την πορεία της νόσου, μέθοδοι που ενισχύουν τη γνωστική λειτουργία, προγράμματα στήριξης για οικογένειες. Κι όμως, η μεγαλύτερη νίκη δεν μετριέται μόνο στα εργαστήρια ή στα στατιστικά. Η μεγαλύτερη νίκη είναι η στιγμή που ο άνθρωπος με άνοια κοιτάζει για λίγο στα μάτια τον δικό του και ξαναθυμάται. Ένα δευτερόλεπτο μνήμης μπορεί να αξίζει μια αιωνιότητα. Αυτός είναι ο λόγος που οι γιατροί αυτοί ονομάζονται «Φύλακες της Μνήμης». Γιατί στέκονται εκεί όπου ο κόσμος κινδυνεύει να χαθεί. Γιατί κρατούν την αγωνία μας σαν να είναι δική τους. Γιατί αντιστέκονται, όχι μόνο με φάρμακα, αλλά με πίστη στον ίδιο τον άνθρωπο.
Κι όμως, όσο συγκινητικός κι αν είναι ο αγώνας αυτών των γιατρών, στην Ελλάδα οι «Φύλακες της Μνήμης» παραμένουν περισσότερο πρόσωπα παρά θεσμοί. Δεν διαθέτουμε τις ολοκληρωμένες δομές που υπάρχουν σε άλλες χώρες – εξειδικευμένα κέντρα, πολυεπιστημονικές ομάδες, συστηματική κρατική μέριμνα. Εδώ, το βάρος πέφτει σχεδόν αποκλειστικά στους ώμους των οικογενειών, που συχνά βιώνουν την άνοια ως ιδιωτικό δράμα αντί ως κοινωνική πρόκληση. Η απουσία μιας εθνικής στρατηγικής, η υποστελέχωση, η άγνοια και ο στιγματισμός καθιστούν την άνοια στη χώρα μας μια αθέατη πληγή. Κι όμως, η μνήμη δεν είναι υπόθεση ατομική· είναι συλλογικό κεφάλαιο, πολιτισμός, συνέχεια. Όταν χάνεται χωρίς στήριξη, χάνεται κι ένα κομμάτι από τον ίδιο τον εαυτό μας ως κοινωνία.
Σε αντίθεση με την Ελλάδα, πολλές χώρες της Ευρώπης και της Αμερικής έχουν δημιουργήσει εξειδικευμένα κέντρα μνήμης και πολυεπιστημονικές ομάδες που εργάζονται ολοκληρωμένα για τους ασθενείς με άνοια και τις οικογένειές τους. Στη Σουηδία, τη Γαλλία, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, τα κέντρα αυτά λειτουργούν ως σύμπλοκα γνώσης, θεραπείας και ψυχολογικής υποστήριξης. Εκεί οι γιατροί, οι ψυχολόγοι, οι νοσηλευτές και οι κοινωνικοί λειτουργοί συνεργάζονται καθημερινά, προλαμβάνουν την απομόνωση, εκπαιδεύουν τους φροντιστές και ενισχύουν τη διάρκεια και την ποιότητα ζωής των ασθενών. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, αντίστοιχες δομές συνδέονται με πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα, ενώ αξιοποιούν νέες τεχνολογίες για πρόληψη, διάγνωση και θεραπεία. Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν ότι η άνοια μπορεί να αντιμετωπιστεί ολιστικά, και ότι η κοινωνία μπορεί να προστατεύσει τη μνήμη και την αξιοπρέπεια των πιο ευάλωτων μελών της.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη αλήθεια που μας διδάσκει η άνοια δεν αφορά μόνο την απώλεια, αλλά την αξία του παρόντος. Η μνήμη είναι πολύτιμη, γιατί μας δίνει ρίζες· όμως η αγάπη είναι εκείνη που μας κρατά ζωντανούς, ακόμη κι όταν οι ρίζες λυγίζουν. Η αγάπη δεν σβήνει με την λήθη· επιμένει, κρύβεται στο άγγιγμα, σε μια αγκαλιά, σε ένα βλέμμα που ξεπερνά τις λέξεις. Οι «Φύλακες της Μνήμης» μας θυμίζουν ακριβώς αυτό: ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν μετριέται μόνο από τη διαύγεια του νου, αλλά και από το δικαίωμα του κάθε ανθρώπου να παραμένει αγαπημένος, ακόμη κι αν ξεχάσει το όνομά του. Στην άκρη της λήθης, εκεί όπου οι λέξεις χάνονται, μένει κάτι πιο δυνατό: η ουσία της ύπαρξης, που είναι σχέση, είναι φως, είναι ανθρωπιά. Κι ίσως εκεί βρίσκεται και η ελπίδα μας: να μάθουμε να φυλάμε κι εμείς τη μνήμη του άλλου, να γινόμαστε εμείς οι ίδιοι φύλακες. Γιατί η μνήμη, όταν μοιράζεται, δεν χάνεται ποτέ.
