«Ο πολιτικός ανήρ πρέπει να είναι πάντοτε υπηρέτης της αληθείας και όχι των παθών του λαού. Εις την υπηρεσίαν του Έθνους δεν υπάρχει κέρδος, παρά μόνον η τιμή του καθήκοντος»
Της Ράνιας Γάτου
Ποιήτριας, Δοκιμιογράφου-Ερευνήτριας Κοινωνικού Λόγου-Εικαστικού
Ο Γιάννης Σμαραγδής ανασύρει από τη σιωπή της Ιστορίας τον πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδας — έναν άνθρωπο που ύψωσε το ήθος πάνω από την εξουσία και την ψυχή πάνω από την πολιτική
Μέσα από το φως του Γιάννη Σμαραγδή, ο Ιωάννης Καποδίστριας αναδύεται όχι ως μορφή του παρελθόντος, αλλά ως ζωντανή ψυχή του ελληνικού μέλλοντος — εκεί όπου η Ιστορία συναντά την προσευχή και η πολιτική μεταμορφώνεται σε λειτούργημα. Ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν υπήρξε απλώς ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας· υπήρξε η προσωποποίηση του οράματος ενός Έθνους που ξαναγεννιόταν μέσα από τα ερείπια. Η μορφή του ξεπερνά την ιστορία, διότι εμπεριέχει το σπάνιο εκείνο μείγμα πολιτικής ιδιοφυΐας, ηθικής καθαρότητας και πνευματικής ταπεινότητας που μόνον οι αληθινοί ηγέτες διαθέτουν. Ο Καποδίστριας δεν κυβέρνησε για να δοξαστεί· κυβέρνησε για να υπηρετήσει. Δεν έζησε για τον εαυτό του· έζησε για τον λαό του. Γεννημένος στην Κέρκυρα, σε μια εποχή όπου η Ελλάδα δεν υπήρχε ακόμη ως κράτος, ο Καποδίστριας διαμόρφωσε την πολιτική του ταυτότητα στην Ευρώπη του 19ου αιώνα, ανάμεσα σε αυτοκρατορίες και συγκρούσεις συμφερόντων. Θα μπορούσε να μείνει εκεί, ανάμεσα στους ισχυρούς, ως υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας — μια θέση τιμητική, που του εξασφάλιζε δύναμη και ασφάλεια.
Αλλά ο Καποδίστριας είχε κάτι πιο δυνατό από την φιλοδοξία: είχε συνείδηση αποστολής. Η ψυχή του έμενε πάντα στην Ελλάδα, με τους ρακένδυτους, τους πεινασμένους, τους ελεύθερους ανθρώπους που πολεμούσαν στα βουνά και στις θάλασσες. Δεν μπορούσε να ζήσει σε έναν κόσμο που η Ελλάδα ήταν σκλάβα.
Όταν ήρθε η ώρα, εγκατέλειψε τα παλάτια της Ευρώπης για να χτίσει με τα χέρια του ένα έθνος. Δεν ζήτησε τίποτα, δεν υποσχέθηκε τίποτα· μόνο έπραξε. Και αυτή είναι η ουσία του ηγέτη: να οικοδομεί όχι με λόγια, αλλά με έργα. Όταν ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας το 1828, η Ελλάδα ήταν ένα σώμα πληγωμένο. Δεν υπήρχε κράτος, δεν υπήρχε διοίκηση, δεν υπήρχε νόμισμα. Μόνο στάχτη, πείνα και διχόνοια. Εκείνος, χωρίς στρατό και χωρίς πόρους, ξεκίνησε από το μηδέν. Δημιούργησε σχολεία, νοσοκομεία, οργάνωσε τη γεωργία, ίδρυσε τη Σχολή Ευελπίδων, θεμελίωσε το πρώτο νόμισμα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους – τον Αργυρό Φοίνικα. Όλα αυτά μέσα σε μόλις τρία χρόνια.
Αλλά το σημαντικότερο επίτευγμά του δεν ήταν υλικό· ήταν ηθικό. Έδωσε στους Έλληνες το αίσθημα ότι μπορούσαν να είναι έθνος, ότι η ελευθερία δεν είναι χάρισμα αλλά καθήκον. Επανέφερε την έννοια της ενότητας και της πειθαρχίας, την οποία ο λαός είχε χάσει μέσα στην αναρχία των εμφυλίων. Ο Ιωάννης Καποδίστριας, περισσότερο από κάθε άλλον, κατάλαβε ότι το έθνος δεν χτίζεται με όπλα, αλλά με παιδεία και ήθος. Ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας πλήρωσε βαρύ τίμημα για την αφοσίωσή του. Ο λαός που ήθελε να αναστήσει, συχνά δεν τον καταλάβαινε. Οι προύχοντες που ήθελε να περιορίσει, τον μισούσαν. Οι ξένες δυνάμεις που τον θαύμαζαν, φοβούνταν την ανεξαρτησία του πνεύματός του. Και ο ίδιος, με απόλυτη πίστη στο καθήκον του, προχώρησε μόνος — μέχρι το τέλος.
Η δολοφονία του στο Ναύπλιο το 1831 δεν ήταν απλώς η πολιτική δολοφονία ενός ηγέτη· ήταν η σταύρωση ενός οράματος. Ο Ιωάννης Καποδίστριας έπεσε όχι από την ελευθερία, αλλά για την ελευθερία – εκείνη που γεννάται μέσα από το ήθος και την ευθύνη. Κι όμως, τίποτα δεν μπορεί να σκιάσει το έργο του· γιατί μέσα από τον θάνατό του, έλαμψε ακόμη περισσότερο η ψυχή της Ελλάδας. Όπως κάθε αληθινός ιδεαλιστής, έγινε μάρτυρας της ίδιας του της ιδέας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν παντρεύτηκε ποτέ. Η ζωή του ήταν αφιερωμένη αποκλειστικά στην πατρίδα. Στα γράμματά του, διακρίνεται μια εσωτερική καλλιέργεια και μια πίστη σχεδόν μοναστική. Η πολιτική του δεν είχε ίχνος ιδιοτέλειας — ήταν λειτουργία, όχι επάγγελμα. Πίστευε ότι ο ηγέτης πρέπει να είναι ηθικά ανώτερος, όχι ισχυρότερος. Αυτό το πνευματικό υπόβαθρο τον διαφοροποιεί από όλους τους σύγχρονούς του. Είδε την πολιτική όχι ως πεδίο εξουσίας, αλλά ως χώρο διακονίας. Αν ο Πλάτων οραματίστηκε τον φιλόσοφο-βασιλέα, ο Καποδίστριας υπήρξε η ζωντανή του ενσάρκωση.
Η ταινία του Γιάννη Σμαραγδή έρχεται σήμερα να φωτίσει ξανά αυτή την ιερή μορφή. Ο σκηνοθέτης, πιστός στην παράδοση του ελληνικού ανθρωπισμού, δεν παρουσιάζει έναν ηγέτη από μάρμαρο, αλλά έναν άνθρωπο με σάρκα και πνεύμα, που πορεύεται μέσα στο φως και το σκοτάδι της Ιστορίας. Η ματιά του Σμαραγδή είναι ποιητική, καθαρή, χωρίς κυνισμό· αναζητά το άυλο μεγαλείο που ο σύγχρονος κόσμος έχει ξεχάσει. Η ταινία δεν είναι απλώς ένα ιστορικό πορτρέτο· είναι μια υπενθύμιση. Μας θυμίζει ότι ο πολιτισμός δεν οικοδομείται χωρίς αρετή, ότι η αληθινή πολιτική γεννιέται από το ήθος, όχι από την ισχύ. Ο Γιάννης Σμαραγδής αναδεικνύει τον Ιωάννη Καποδίστρια ως σύμβολο της πνευματικής Ελλάδας — εκείνης που αντιστέκεται στην ύλη, στην ψευδαίσθηση, στην ευτέλεια.
Σε μια εποχή που η πολιτική συχνά μοιάζει με θέαμα και η ηγεσία με συναλλαγή, η μορφή του Ιωάννη Καποδίστρια αποκτά έναν σχεδόν προφητικό χαρακτήρα. Μας καλεί να αναστοχαστούμε τι σημαίνει πατρίδα, τι σημαίνει ευθύνη, τι σημαίνει αγάπη για τον άνθρωπο. Ο Ιωάννης Καποδίστριας μάς δείχνει ότι η αληθινή εξουσία είναι η δύναμη της ψυχής, και ότι ο ηγέτης δεν είναι εκείνος που επιβάλλεται, αλλά εκείνος που εμπνέει .Η Ελλάδα του 21ου αιώνα έχει ανάγκη να ξαναδεί το πρόσωπό του, όχι ως άγαλμα, αλλά ως παράδειγμα. Γιατί ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν ανήκει στο παρελθόν — ανήκει στο μέλλον. Είναι ο καθρέφτης της Ελλάδας που θα μπορούσε να υπάρξει αν το ήθος γινόταν και πάλι θεμέλιο της πολιτικής.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας υπήρξε ο άνθρωπος που έκτισε το Έθνος με την ψυχή του. Δεν οικοδόμησε με πέτρα και σίδερο, αλλά με πίστη, γνώση και ανιδιοτέλεια. Ο θάνατός του σφράγισε μια εποχή, αλλά το παράδειγμά του άνοιξε μια αιωνιότητα. Όσο υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν ότι το φως είναι δυνατότερο από το σκοτάδι, ο Ιωάννης Καποδίστριας θα ζει — όχι ως ανάμνηση, αλλά ως πνοή. Και ίσως, τελικά, αυτό να είναι το βαθύτερο μήνυμα της ταινίας του Γιάννη Σμαραγδή: ότι η ψυχή ενός λαού δεν σώζεται με τη δύναμη των όπλων, αλλά με τη δύναμη του ήθους. Και εκεί, στο ήθος, ζει ο Ιωάννης Καποδίστριας — αιώνια, αθόρυβα, ελληνικά. «Εις τον κόσμον τούτον, όστις θέλει να είναι ειλικρινής, πρέπει να είναι έτοιμος να θυσιασθεί»!
Μέσα από το βλέμμα του Γιάννη Σμαραγδή, ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν αναπαρίσταται· ανασταίνεται — ως φως αθάνατο που συνεχίζει να φωτίζει την ψυχή της Ελλάδας, εκεί όπου το ήθος γίνεται τέχνη και η θυσία, αιώνια προσευχή.
