Αλλά στο λογοτεχνικό φεστιβάλ LIT:potsdam, λίγο έξω από το Βερολίνο, διασκεδάζει τους παρευρισκόμενους, εντυπωσιάζει με έξυπνες ανέκδοτες ιστορίες και παραδέχεται ότι δεν έχει χάσει την αισιοδοξία του. «Είναι ένα είδος ηλιθιότητας», λέει. «Οι φίλοι μου με κοροϊδεύουν, επειδή υπάρχουν πολύ λίγα στον κόσμο για να είμαστε αισιόδοξοι αυτήν τη στιγμή. Αλλά επιμένω».
Στο τελευταίο του βιβλίο, μια συλλογή διηγημάτων με τίτλο «Η Ενδέκατη Ώρα», ο Ρούσντι κινείται στην κόψη του ξυραφιού μεταξύ χιούμορ και απελπισίας σε πέντε ιστορίες που διαδραματίζονται στο τέλος της ζωής.
Στοιχειωμένος από υπαρξιακά ερωτήματα
Η απόπειρα δολοφονίας εναντίον του το 2022 έδωσε στον Ρούσντι μια πολύ πραγματική γεύση της εγγύτητας του θανάτου. Στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο του «Μαχαίρι» του 2024, αφηγείται με ωμή ειλικρίνεια την επίθεση. Τώρα, επιστρέφει ως ένας φανταστικά ζωηρός αφηγητής που στέλνει κάθε είδους νεκρό πλάσμα σε ασταθές έδαφος.
«Όταν ο επίτιμος συνεργάτης Σ. Μ. Άρθουρ ξύπνησε στο σκοτεινό υπνοδωμάτιο του κολεγίου του, ήταν νεκρός, αλλά στην αρχή αυτό δεν φαινόταν να αλλάζει τίποτα». Η κεντρική ιστορία της συλλογής ξεκινά με καφκικό χιούμορ, και από εκείνο το σημείο, ο επίτιμος συνεργάτης στοιχειώνει τη σκηνή ως φάντασμα, εντελώς χαμένος.
Ο συγγραφέας νιώθει μια ισχυρή σύνδεση με τον χαρακτήρα του. «Αν έχεις βιώσει την εμπειρία του να έρχεσαι από έναν κόσμο σε έναν άλλον και δεν γνωρίζεις τους κανόνες του νέου κόσμου, είσαι χαμένος. Το να είσαι νεκρός είναι απλώς μια εκδοχή αυτού», λέει.
Αυτό το εξαιρετικά διασκεδαστικό ανάγνωσμα θίγει έτσι μεγάλα ερωτήματα σχετικά με το τέλος της ζωής. «Πώς περνάς αυτόν τον χρόνο; Με γαλήνη, αποδοχή και παραίτηση;», ρωτάει. «Ή μήπως, όπως ο Ντίλαν Τόμας, με οργή ενάντια στο σβήσιμο του φωτός;» Οι λογοτεχνικοί χαρακτήρες του Ρούσντι δοκιμάζουν και τις δύο προσεγγίσεις, άλλοτε ακούγοντας με πραότητα τα πουλιά στον κήπο, άλλοτε αντιμετωπίζοντας κατά μέτωπο την απελπισία.
Η Λογοτεχνία ως αντίδοτο στα πολιτικά ψεύδη
Ο Ρούσντι, ο οποίος ζει στη Νέα Υόρκη από το 2000, χρησιμοποιεί επίσης το βιβλίο του για να επιτεθεί στην πολιτική. Η ιστορία «Οκλαχόμα» περιλαμβάνει μια αναφορά στον Φερνάντο Ζ΄ (1784–1833), βασιλιά της Ισπανίας, ο οποίος υπονομεύει το φιλελεύθερο Σύνταγμα. Οι νομικοί του μονάρχη διασφαλίζουν «ότι οι νόμοι της χώρας θα καταρρεύσουν υπό το ισοπεδωτικό βήμα του βασιλιά που είχε θέσει τον εαυτό του υπεράνω του νόμου», επευφημούμενοι από «διαστρεβλωτές της πραγματικότητας» που χειροκροτούν τα «απροκάλυπτα ψέματα» του βασιλιά.
Δεν είναι δύσκολο να μαντέψει κανείς σε ποιον μπορεί να αναφέρεται μεταφορικά εδώ. «Η πολιτική αναλήθεια είναι ένας τρόπος να ειπωθεί το αντίθετο της αλήθειας και να συγκαλύπτεται η αλήθεια με το ψέμα», δηλώνει ο συγγραφέας στο Πότσνταμ.
Φυσικά, βλέπει τη Λογοτεχνία ως αντίπαλο. Οι αυταρχικοί ηγέτες πάντα φοβόντουσαν την τέχνη, λέει, και απαριθμεί συγγραφείς των οποίων τα έργα έχουν επιβιώσει – παρά την εξορία, τη φυλάκιση ή τη δολοφονία των δημιουργών τους. «Δεν έχουμε τανκς, δεν έχουμε AK-47 (σ.σ. καλάσνικοφ). Δεν έχουμε καν τόσο μεγάλο κοινό. Κι όμως, μας φοβούνται».
Στο βιβλίο «Η Ενδέκατη Ώρα», υπάρχει μια υπέροχη ιστορία στην οποία η τέχνη θριαμβεύει επί των ισχυρών: Μια Ινδή κοπέλα με μαγικά χαρίσματα χρησιμοποιεί τη δύναμη της μουσικής της για να γκρεμίσει τον μηχανισμό της αυτοκρατορίας ενός δισεκατομμυριούχου.
Δυστυχώς, είναι απλώς ένα παραμύθι – ή μήπως όχι; Στο Φεστιβάλ Λογοτεχνίας LIT:potsdam, ο Ρούσντι το συνοψίζει σαρκαστικά: «Μακροπρόθεσμα, ο τύραννος πεθαίνει και η τέχνη επιβιώνει. Βραχυπρόθεσμα, ο καλλιτέχνης πεθαίνει και ο τύραννος επιβιώνει».
Επιμέλεια: Ιοκάστη Κροντήρη
