Το κέντρο αυτής της έρευνας βρίσκεται στην Πομπηία, την πλέον διάσημη πόλη που θάφτηκε κάτω από την τέφρα το 79 μ.Χ. κατά την έκρηξη του Βεζούβιου. Η καταστροφή μετατράπηκε σε τύχη για την αρχαιολογία, επειδή οι ύψους ενός μέτρου αποθέσεις τέφρας και λάσπης διατήρησαν τα κτήρια και τους δρόμους σε εξαιρετική κατάσταση.
Από την έναρξη των ανασκαφών τον 18ο αιώνα, οι ερευνητές έχουν αποκαλύψει πολυάριθμους πίνακες ζωγραφικής, τοιχογραφίες και ψηφιδωτά στα σπίτια της ανώτερης τάξης. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, το ενδιαφέρον για τη ζωή των απλών ανθρώπων έχει αυξηθεί.
«Τα τελευταία 15 με 20 χρόνια έχει σημειωθεί σημαντική άνοδος στην έρευνα για τα γκράφιτι, και αυτό είναι απίστευτα συναρπαστικό», λέει η ιστορικός Ρεμπέκα Μπένεφιλ, ιδρύτρια του «Ancient Graffiti Project». Η πλατφόρμα ψηφιοποιεί αρχαία γκράφιτι από την Πομπηία και το κοντινό Ερκολάνο. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συμβάλλουν επίσης στο αυξημένο ενδιαφέρον για το θέμα, προσθέτει η Μπένεφιλ.
Γκράφιτι από το «γραφείν»
Η λέξη «γκράφιτι» προέρχεται από την ελληνική λέξη «γραφείν», που σημαίνει «γράφω» ή «σχεδιάζω». Τα γκράφιτι είναι αυθόρμητα κείμενα ή σχέδια που δημιουργούνται από ανθρώπους στην καθημερινή τους ζωή. Όπως ακριβώς και τα σημερινά αστικά γκράφιτι, παρέχουν άμεσες πληροφορίες για τη ζωή πριν από πολλούς αιώνες.
Η Ρεμπέκα Μπένεφιλ εξηγεί το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τα γκράφιτι ως εξής: «Όταν τα γκράφιτι ανακαλύφθηκαν για πρώτη φορά τη δεκαετία του 1830 και του 1840, υπήρχε αρχικά μεγάλος ενθουσιασμός για το τι θα μπορούσαν να αποκαλύψουν αυτές οι μικρές χειρόγραφες "μουτζούρες"». Ωστόσο, ο επιδραστικός Ρωμαίος αρχαιολόγος Άουγκουστ Μάου δήλωσε στη συνέχεια ότι τα ευρήματα δεν ήταν ιδιαίτερα σημαντικά και τα συνέκρινε με τους τουρίστες που χαράζουν τα ονόματά τους σε έναν τοίχο, εξηγεί η ερευνήτρια. Αυτή η αντίληψη επιβράδυνε τη μελέτη των γκράφιτι για δεκαετίες.
Απομεινάρια ανθρώπων όλων των κοινωνικών τάξεων
«Έχουμε χάσει πολλά εξαιτίας αυτού», προσθέτει η Μπένεφιλ. «Είναι συναρπαστικό να βλέπουμε τι έγραφαν άνθρωποι από όλες τις κοινωνικές τάξεις – και πού». Τα γκράφιτι βρίσκονται σε όλη την πόλη και δεν είναι «έργο κάποιων εφήβων», όπως ισχυρίζονται κάποιοι όταν προσπαθούν να κατανοήσουν την αρχαιότητα μέσα από σύγχρονο πρίσμα.
Ανάμεσα στα αγαπημένα της ευρήματα είναι μηνύματα από ανθρώπους που συνήθως δεν εμφανίζονται στα βιβλία ιστορίας. Μια σκλάβα ονόματι Μέθε, για παράδειγμα, έγραψε μια προσευχή στην Αφροδίτη, την προστάτιδα θεά της Πομπηίας: «Η Μέθε αγαπά τον Χριστό, είθε η Αφροδίτη της Πομπηίας να είναι ευνοϊκή απέναντί τους και είθε και οι δύο να μοιράζονται μια καρδιά». Τίποτα άλλο δεν είναι γνωστό για αυτήν τη γυναίκα, «αλλά τώρα έχουμε αυτή την όμορφη προσευχή».
Άλλα γραπτά παραθέτουν λατινική λογοτεχνία, για παράδειγμα την αρχή της «Αινειάδας» του Βιργιλίου. «Για εμένα, αυτά τα αποσπάσματα είναι λίγο σαν τη μουσική μας – κάτι σαν soundtrack. Μπορείς να το γράψεις και κάποιος άλλος θα ξέρει την επόμενη γραμμή», λέει η Μπένεφιλ. Μπορούν επίσης να βρεθούν χιουμοριστικές επιγραφές. Μια επιγραφή παρωδεί την περίφημη εισαγωγή του Βιργιλίου. Αντί για «Τραγουδώ για όπλα και έναν άνδρα», γράφει «Τραγουδώ για πλυσταριά και για μία κουκουβάγια, όχι για τα όπλα ενός άνδρα».
Οι άνθρωποι προτιμούσαν τους μονομάχους παρά το θέατρο
Το γεγονός ότι αυτές οι επιγραφές είναι ορατές σήμερα οφείλεται σε νέες τεχνολογίες, όπως η απεικόνιση μετασχηματισμού ανάκλασης (RTI), η οποία χρησιμοποιεί ειδικό φωτισμό για να αποκαλύψει ακόμα και τα πιο μικρά σημάδια χαραγμένων επιγραφών, που δεν είναι ορατά με γυμνό μάτι.
Μια ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου του Κεμπέκ και της Σορβόννης, κατέγραψε εκατοντάδες γλυπτά σε έναν διάδρομο στην Πομπηία, που πιστεύεται ότι οδηγούσε σε ένα θέατρο – και ανακάλυψε επιπλέον 80 νέα, παρόλο που η επιφάνεια θεωρούνταν ότι είχε ερευνηθεί πλήρως. Ορισμένα μοτίβα εμφανίζονται συχνότερα από άλλα – από βάρκες σχολαστικά σκαλισμένες στον τοίχο μέχρι «πολλές απεικονίσεις μονομάχων», δήλωσε η Λε Γκενέκ στην DW. «Προφανώς, πολλοί άνθρωποι ενδιαφέρονταν περισσότερο για τους μονομάχους, παρά για τις τραγωδίες ή τις κωμωδίες στο κοντινό θέατρο».
Εκτός από πορτρέτα ανθρώπων, επιγραφές ζώων και αριθμών, οι ερευνητές βρήκαν επίσης ονόματα που υποδηλώνουν προέλευση από την Ανατολική Μεσόγειο. «Πιστεύουμε ότι επρόκειτο για στρατιώτες από την Άπω Ανατολή που έμειναν στην Πομπηία για λίγο και άφησαν τα ονόματά τους στους τοίχους», δήλωσε η Λε Γκενέκ. Αυτό αποδεικνύει ότι οι επιγραφές «Ήμουν εδώ» μαρτυρούνται εδώ και αιώνες.
Χάρη στις τεχνολογικές εξελίξεις, οι ερευνητές πιθανότατα θα μπορέσουν να μάθουν στο μέλλον ακόμα περισσότερα για τη ζωή πριν από πολλούς αιώνες. «Καθένα από αυτά τα μηνύματα είναι μία μοναδική, ξεχωριστή φωνή και υπάρχει κάτι απίστευτα άμεσο και δυνατό σε αυτό», λέει η Ρεμπέκα Μπένεφιλ. Ειδικά επειδή παρέχει πληροφορίες για τη ζωή των απλών ανθρώπων στην Πομπηία, και όχι μόνο της ανώτερης τάξης.
Επιμέλεια: Ιοκάστη Κροντήρη
