Ράνια Γάτου – Γενική Γραμματέας Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous | Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής, Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου, Ποιήτρια και Εικαστικός
Υπάρχουν ερωτήματα που δεν γεννήθηκαν για να απαντηθούν, αλλά για να απογυμνώσουν την ίδια την ψευδαίσθηση της βεβαιότητας. Δεν είναι γρίφοι που ζητούν λύση, αλλά ρωγμές που ανοίγουν μέσα στην ταυτότητα και αφήνουν να φανεί κάτι βαθύτερο, πιο ασταθές και πιο αληθινό από την καθημερινή μας εικόνα. Ανάμεσά τους, το ερώτημα «ποιος είμαι όταν δεν με κοιτά κανείς;» δεν είναι φιλοσοφική άσκηση. Είναι υπαρξιακή δοκιμασία. Διότι όσο μας κοιτάζουν, δεν είμαστε ποτέ μόνο εμείς. Είμαστε πάντα κάτι ανάμεσα στο είναι και στο φαίνεσθαι. Η ύπαρξή μας διαμορφώνεται μέσα από τα μάτια των άλλων, μέσα από τις προσδοκίες, τις αξιολογήσεις, τις σιωπηλές κρίσεις τους. Ο άνθρωπος δεν ζει απλώς· ζει ως αναγνωρισμένη εικόνα. Και αυτή η αναγνώριση, όσο αναγκαία κι αν είναι για την κοινωνική μας ύπαρξη, μας μετατρέπει αθόρυβα σε ρόλους.
Κάθε χαμόγελο, κάθε χειρονομία, κάθε λέξη δεν είναι πάντα αυθόρμητη έκφραση του εσωτερικού μας κόσμου, αλλά μια λεπτή διαπραγμάτευση με το βλέμμα του άλλου. Πώς φαίνομαι; Είμαι αρκετός; Είμαι αποδεκτός; Έτσι, ο εαυτός αρχίζει να σχηματίζεται όχι μόνο από μέσα προς τα έξω, αλλά και από έξω προς τα μέσα. Όμως τι απομένει όταν αυτό το βλέμμα αποσύρεται; Όταν κλείνει η πόρτα, όταν σβήνει ο θόρυβος της κοινωνικής παρουσίας, όταν δεν υπάρχει κανείς να επιβεβαιώσει ότι υπάρχουμε;
Ένας άνθρωπος επιστρέφει στο σπίτι του μετά από μια μέρα γεμάτη επαφές. Στη δουλειά, στους δρόμους, στις μικρές στιγμές της καθημερινότητας, υπήρχε συνεχώς μέσα στο βλέμμα των άλλων. Χαμογέλασε όταν έπρεπε, απάντησε με τον σωστό τόνο, κράτησε την εικόνα του σταθερή, συγκροτημένη, λειτουργική. Ήταν αυτό που οι άλλοι περίμεναν να είναι. Ή τουλάχιστον αυτό που δεν θα δημιουργούσε ρωγμές.
Κλείνει την πόρτα. Και εκεί δεν συμβαίνει τίποτα θεαματικό. Δεν υπάρχει κατάρρευση, ούτε αποκάλυψη με δραματική ένταση. Υπάρχει κάτι πιο λεπτό, σχεδόν ανεπαίσθητο: σιωπή. Στην αρχή η σιωπή μοιάζει ουδέτερη. Όμως σταδιακά γίνεται χώρος. Και μέσα σε αυτόν τον χώρο, η ένταση της εικόνας αρχίζει να χαλαρώνει. Οι κοινωνικές “γραμμές” που κρατούσαν τον εαυτό σε συγκεκριμένο σχήμα υποχωρούν. Δεν χρειάζεται πια να είναι τίποτα συγκεκριμένο για κανέναν.
Και τότε εμφανίζεται ένα ερώτημα που δεν ειπώνεται, αλλά βιώνεται:
αν δεν υπάρχει κανείς να με δει, τι από εμένα συνεχίζει να υπάρχει; Η απουσία του βλέμματος δεν είναι ανυπαρξία. Είναι απογύμνωση. Και μέσα σε αυτή την απογύμνωση αποκαλύπτεται κάτι που συνήθως καλύπτεται από την κοινωνική ταυτότητα: ότι ο εαυτός δεν είναι σταθερό αντικείμενο, αλλά διαδικασία. Δεν είναι κάτι που κατέχουμε, αλλά κάτι που συμβαίνει.
Ο εαυτός, όταν δεν παρατηρείται, δεν εξαφανίζεται. Παύει όμως να οργανώνεται γύρω από την ανάγκη της εικόνας. Χάνει το “κέντρο βάρους” της κοινωνικής επιβεβαίωσης και γίνεται πιο ρευστός, πιο ακατέργαστος, πιο δύσκολος να οριστεί. Και αυτός ο ακατέργαστος εαυτός δεν είναι απαραίτητα πιο αδύναμος. Είναι απλώς πιο αληθινός, γιατί δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε αφήγηση για τους άλλους.
Η σύγχρονη εποχή έχει ταυτίσει την ύπαρξη με την ορατότητα. Αν δεν σε βλέπουν, μοιάζει σαν να μην υπάρχεις. Οι εικόνες, οι αντιδράσεις, η συνεχής έκθεση έχουν γίνει σχεδόν συνώνυμα της παρουσίας. Όμως αυτή η ταύτιση είναι βαθιά παραπλανητική. Η ύπαρξη δεν είναι θέαμα. Δεν είναι συνεχής δημόσια απόδειξη. Είναι εσωτερική συνέχεια, ακόμη και όταν όλα γύρω της σιωπούν.Ο άνθρωπος φοβάται τη στιγμή που δεν τον κοιτούν, γιατί εκεί χάνει τα εξωτερικά στηρίγματα της ταυτότητάς του. Χάνει την αντανάκλασή του. Και μένει αντιμέτωπος με κάτι πιο δύσκολο: τον εαυτό χωρίς μάρτυρες. Αλλά αυτός ο “χωρίς μάρτυρες” εαυτός δεν είναι κενός. Είναι απλώς απελευθερωμένος από την ανάγκη να εξηγείται συνεχώς. Ίσως η μεγαλύτερη πλάνη του ανθρώπου είναι ότι ο εαυτός πρέπει να είναι σταθερός για να είναι αληθινός. Όμως στην πραγματικότητα, η αλήθεια του εαυτού βρίσκεται ακριβώς στην αστάθεια του. Στο γεγονός ότι αλλάζει, ότι αντιδρά, ότι προσαρμόζεται, ότι σιωπά.
Όταν δεν μας κοιτά κανείς, δεν χανόμαστε. Απλώς σταματάμε να “παρουσιαζόμαστε”. Και εκεί, μέσα σε αυτή τη μη-παρουσίαση, αρχίζει μια πιο ήσυχη μορφή ύπαρξης. Δεν είναι εντυπωσιακή, δεν είναι κοινωνικά χρήσιμη, αλλά είναι αναγκαία. Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος δεν προσπαθεί να είναι κάτι. Είναι απλώς αυτό που μένει όταν δεν προσπαθεί.
Η πραγματική ελευθερία δεν είναι να σε βλέπουν πολλοί. Είναι να μην χρειάζεσαι να σε βλέπουν για να υπάρξεις. Να μην καταρρέει η εσωτερική σου συνοχή όταν σβήνει το εξωτερικό βλέμμα. Να μπορείς να σταθείς μέσα στη σιωπή χωρίς να μετατρέπεις τον εαυτό σου σε απόδειξη.
Και αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο σημείο της ανθρώπινης εμπειρίας: να αντέξεις τον εαυτό σου χωρίς θεατές. Διότι τελικά, ο άνθρωπος δεν είναι ποτέ μόνο αυτό που δείχνει. Είναι και αυτό που παραμένει όταν σβήνουν όλα τα βλέμματα, όταν σταματά η παρατήρηση, όταν η εικόνα δεν χρειάζεται πια να συντηρείται. Και τότε, μέσα σε αυτή τη σιωπηλή περιοχή της ύπαρξης, δεν συμβαίνει εξαφάνιση.
Συμβαίνει κάτι πιο βαθύ. Συμβαίνει αποκάλυψη.
Και μέσα στη σιωπή των αβλέπτων στιγμών, ο άνθρωπος δεν χάνεται· απλώς αποκαλύπτεται.
