Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous /
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής /
Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου /
Ποιήτρια – Εικαστικός
«οἶδα γὰρ ἃ δρῶ, θυμὸς δὲ κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων.»
— Ευριπίδης, Μήδεια, στ. 1078–1079
Υπάρχουν έργα που ανήκουν στην ιστορία της λογοτεχνίας και έργα που ανήκουν στην ιστορία της ανθρώπινης συνείδησης. Η Μήδεια του Ευριπίδη συγκαταλέγεται αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Είκοσι πέντε αιώνες μετά την πρώτη της παρουσίαση, εξακολουθεί να συγκλονίζει, όχι επειδή αφηγείται ένα αποτρόπαιο έγκλημα, αλλά επειδή αποκαλύπτει με αφοπλιστική ειλικρίνεια πόσο εύθραυστη είναι η ισορροπία ανάμεσα στη λογική, το πάθος και την ηθική ευθύνη. Η Μήδεια δεν είναι μια μονοδιάστατη μορφή. Είναι ταυτόχρονα σύζυγος, μητέρα, ξένη, μάγισσα, γυναίκα προδομένη και άνθρωπος που οδηγείται στα όρια της ύπαρξής του. Ο Ευριπίδης δεν τη μετατρέπει σε ηρωίδα ούτε σε τέρας. Τη διαμορφώνει ως ένα τραγικό πρόσωπο που αναγκάζει τον θεατή να αναμετρηθεί με τα πιο δύσκολα ερωτήματα της ανθρώπινης φύσης.
Η προδοσία του Ιάσονα αποτελεί την αφετηρία της τραγωδίας. Ο ήρωας εγκαταλείπει τη γυναίκα που θυσίασε την πατρίδα, την οικογένεια και την κοινωνική της θέση για χάρη του, επιλέγοντας έναν γάμο που εξυπηρετεί την προσωπική και πολιτική του ανέλιξη. Η επιλογή του δεν είναι απλώς μια ιδιωτική πράξη· είναι η κατάρρευση της εμπιστοσύνης, της πίστης και της ηθικής ευθύνης που συγκροτούν κάθε ανθρώπινη σχέση. Η Μήδεια βρίσκεται πλέον μόνη. Είναι γυναίκα σε μια βαθιά πατριαρχική κοινωνία, ξένη χωρίς συγγενείς και χωρίς πολιτική προστασία. Ο Ευριπίδης αναδεικνύει έτσι την ευαλωτότητα εκείνου που βρίσκεται στο περιθώριο. Ωστόσο, δεν επιτρέπει ποτέ αυτή η αδικία να λειτουργήσει ως δικαιολογία για όσα θα ακολουθήσουν. Η τραγωδία του δεν αναζητά ενόχους και αθώους· αναζητά την αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης.
Το αποκορύφωμα του έργου συμπυκνώνεται στον συγκλονιστικό στίχο:
«οἶδα γὰρ ἃ δρῶ, θυμὸς δὲ κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων.»
Η μετάφρασή του είναι αποκαλυπτική:
«Γνωρίζω καλά τι πρόκειται να πράξω· όμως ο θυμός είναι ισχυρότερος από τις αποφάσεις της λογικής μου.»
Εδώ βρίσκεται η ιδιοφυΐα του Ευριπίδη. Η Μήδεια δεν παρασύρεται από άγνοια ούτε από παραφροσύνη. Έχει πλήρη επίγνωση της πράξης της. Η τραγωδία γεννιέται από τη σύγκρουση ανάμεσα στη γνώση και στο πάθος. Η λογική δεν απουσιάζει· ηττάται.
Η διαπίστωση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάθος αν τη συγκρίνουμε με τη σωκρατική σκέψη. Ο Πλάτων, στον Πρωταγόρα, διατυπώνει τη γνωστή θέση:
«Οὐδεὶς ἑκὼν κακός.»
Κανείς δεν επιλέγει συνειδητά το κακό ως αγαθό. Ο Ευριπίδης, όμως, παρουσιάζει μια διαφορετική τραγική πραγματικότητα. Ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει το δίκαιο και παρ’ όλα αυτά να επιλέγει το άδικο, όταν το πάθος κατακτά ολοκληρωτικά τη βούλησή του. Η Μήδεια δεν αναιρεί τον Πλάτωνα· τον συμπληρώνει, δείχνοντας ότι η γνώση από μόνη της δεν αρκεί για να συγκρατήσει τις πιο σκοτεινές δυνάμεις της ανθρώπινης ψυχής. Αυτό ακριβώς είναι και το σημείο όπου η τραγωδία συναντά τη φιλοσοφία του Αριστοτέλη. Στην Ποιητική του ορίζει ότι σκοπός της τραγωδίας είναι:
«δι’ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.»
Η Μήδεια προκαλεί ταυτόχρονα οίκτο και φόβο. Οίκτο για τη γυναίκα που προδόθηκε και εξοστρακίστηκε. Φόβο για τον άνθρωπο που, όταν παραδοθεί ολοκληρωτικά στην εκδίκηση, μπορεί να στραφεί ακόμη και εναντίον όσων αγαπά περισσότερο. Η κάθαρση δεν προκύπτει επειδή δικαιώνεται η Μήδεια ή καταδικάζεται ο Ιάσονας. Προκύπτει επειδή ο θεατής αναγνωρίζει τα όρια της ανθρώπινης φύσης και συνειδητοποιεί πόσο εύκολα το πάθος μπορεί να μετατραπεί σε καταστροφική δύναμη. Στην αρχαία ελληνική σκέψη, η υπέρβαση των ορίων ονομάζεται ὕβρις. Δεν πρόκειται απλώς για αλαζονεία, αλλά για την απόπειρα του ανθρώπου να υπερβεί το μέτρο που ορίζει την ανθρώπινη κατάσταση. Η Μήδεια, αποφασίζοντας να αφαιρέσει τη ζωή των παιδιών της, αναλαμβάνει τον ρόλο του απόλυτου κριτή ζωής και θανάτου. Η εκδίκηση μετατρέπεται σε ύβρη και η ύβρις οδηγεί αναπόφευκτα στην ηθική κατάρρευση.
Αξίζει να θυμηθούμε εδώ και τα λόγια της Αντιγόνης του Σοφοκλή:
«οὔτοι συνέχθειν, ἀλλὰ συμφιλεῖν ἔφυν.»
«Δεν γεννήθηκα για να μισώ, αλλά για να αγαπώ.»
Αν η Αντιγόνη υπερασπίζεται την αγάπη ως ύψιστη ηθική αρχή, η Μήδεια αποκαλύπτει τι συμβαίνει όταν η αγάπη διαστρέφεται από την προδοσία και μετατρέπεται σε ανεξέλεγκτη επιθυμία εκδίκησης. Οι δύο ηρωίδες βρίσκονται σε αντίθετες όχθες, αλλά υπηρετούν τον ίδιο σκοπό: να αναδείξουν τα όρια της ανθρώπινης ελευθερίας. Η διαχρονικότητα της Μήδειας οφείλεται ακριβώς στο ότι δεν περιορίζεται στην εποχή της. Στον σύγχρονο κόσμο, όπου οι κοινωνίες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν φαινόμενα έμφυλης βίας, ψυχικής κακοποίησης, κοινωνικού αποκλεισμού και οικογενειακών συγκρούσεων, το έργο του Ευριπίδη εξακολουθεί να λειτουργεί ως ηθικός καθρέφτης. Δεν δικαιολογεί την εγκληματική πράξη ούτε αποδίδει συλλογικές ευθύνες. Υπενθυμίζει, όμως, ότι κάθε κοινωνία οφείλει να προστατεύει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και να αποτρέπει τις συνθήκες που γεννούν την απελπισία και τη βία.
Η αξία της τραγωδίας βρίσκεται ακριβώς στην άρνησή της να προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Η Μήδεια παραμένει μια μορφή που ταυτόχρονα προκαλεί συμπόνια και αποτροπιασμό. Ο Ευριπίδης δεν μας ζητά να την αθωώσουμε ούτε να την καταδικάσουμε βιαστικά. Μας καλεί να εξετάσουμε πώς η κατάρρευση της εμπιστοσύνης, η προδοσία, η απομόνωση και η ανεξέλεγκτη οργή μπορούν να οδηγήσουν τον άνθρωπο στην απώλεια του ίδιου του ανθρωπισμού του. Η μεγάλη δύναμη της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας έγκειται στο ότι δεν μιλά μόνο για τους ήρωές της. Μιλά για όλους μας. Η Μήδεια μάς υπενθυμίζει ότι η αληθινή δικαιοσύνη δεν γεννιέται από την εκδίκηση, αλλά από την αυτοκυριαρχία, τη φρόνηση και τον σεβασμό της ανθρώπινης ζωής. Όταν το πάθος υποκαθιστά τη λογική και η εκδίκηση παρουσιάζεται ως δικαιοσύνη, τότε ο άνθρωπος έχει ήδη υπερβεί το μέτρο και έχει εισέλθει στον χώρο της ύβρεως.
Ίσως γι’ αυτό η Μήδεια εξακολουθεί να συγκλονίζει ύστερα από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Όχι επειδή αφηγείται μια αρχαία ιστορία, αλλά επειδή μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε ποια είναι τα όρια της ελευθερίας, της ευθύνης και της ηθικής μας. Και αυτή είναι η μεγαλύτερη κληρονομιά του Ευριπίδη: να μας υπενθυμίζει ότι ο μεγαλύτερος αντίπαλος του ανθρώπου δεν βρίσκεται έξω από τον ίδιο, αλλά μέσα του. Η Μήδεια του Ευριπίδη δεν είναι απλώς η ιστορία μιας γυναίκας που εκδικήθηκε την προδοσία της. Είναι μια βαθιά φιλοσοφική ανατομία του ανθρώπου όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με την απώλεια, την απόρριψη και την κατάρρευση του κόσμου που θεωρούσε δεδομένο. Η τραγωδία δεν μας επιτρέπει να παραμείνουμε σε μια εύκολη ηθική κρίση· μας οδηγεί σε μια δυσκολότερη περιοχή, εκεί όπου συναντώνται η ευθύνη, η ελευθερία, το πάθος και τα όρια της ανθρώπινης αντοχής.
Ο Ευριπίδης, με τη μοναδική του διεισδυτικότητα, αποκαλύπτει ότι ο άνθρωπος δεν καταστρέφεται μόνο από τους εξωτερικούς του εχθρούς, αλλά κυρίως από τη στιγμή κατά την οποία χάνει το μέτρο μέσα του. Η Μήδεια γνωρίζει την πράξη της, όπως ομολογεί στον συγκλονιστικό στίχο «οἶδα γὰρ ἃ δρῶ». Η τραγωδία της δεν είναι η απουσία γνώσης, αλλά η αδυναμία της γνώσης να υπερνικήσει το πάθος. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η τραγική αλήθεια του ανθρώπου: γνωρίζει το αγαθό, αλλά δεν κατορθώνει πάντοτε να το ακολουθήσει. Η αρχαία ελληνική σκέψη μας δίδαξε ότι η ελευθερία χωρίς φρόνηση μπορεί να μετατραπεί σε καταστροφή. Η ὕβρις δεν γεννιέται μόνο από την αλαζονεία της εξουσίας· γεννιέται και από την ψευδαίσθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να αποκαταστήσει μόνος του την απόλυτη δικαιοσύνη. Η Μήδεια, μέσα από τον πόνο της, επιχειρεί να γίνει ο ίδιος ο νόμος της μοίρας της. Όμως, όταν ο άνθρωπος παίρνει στα χέρια του την απόλυτη εξουσία πάνω στη ζωή και στον θάνατο, χάνει το στοιχείο που τον καθιστά άνθρωπο.
Η τραγωδία αυτή παραμένει επίκαιρη επειδή δεν μιλά μόνο για το παρελθόν. Μιλά για κάθε εποχή όπου η αδικία, η εγκατάλειψη και η κοινωνική απομόνωση μπορούν να οδηγήσουν τον άνθρωπο σε σκοτεινές διαδρομές. Δεν μας καλεί να δικαιολογήσουμε τη βία· μας καλεί όμως να κατανοήσουμε τις ανθρώπινες συνθήκες που προηγούνται της κατάρρευσης. Η κατανόηση δεν σημαίνει αθώωση. Σημαίνει βαθύτερη γνώση του ανθρώπου. Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη δύναμη της ελληνικής τραγωδίας: δεν δημιουργεί ήρωες χωρίς αδυναμίες ούτε εγκληματίες χωρίς ανθρώπινο πόνο. Δημιουργεί πρόσωπα που κατοικούν στην περιοχή της αντίφασης, εκεί όπου η αγάπη μπορεί να συνυπάρξει με την οργή, η ευαισθησία με τη σκληρότητα, η λογική με το πάθος.
Η Μήδεια παραμένει ένα από τα πιο συγκλονιστικά πρόσωπα της παγκόσμιας δραματουργίας, γιατί μας υποχρεώνει να κοιτάξουμε όχι μόνο εκείνη, αλλά και τον εαυτό μας. Μας θέτει το αιώνιο ερώτημα: τι απομένει από τον άνθρωπο όταν ο πόνος υπερνικήσει τη φρόνηση;
Η απάντηση του Ευριπίδη δεν είναι μια απλή ηθική διδαχή. Είναι μια βαθιά ανθρωπιστική προειδοποίηση. Ο πολιτισμός δεν μετριέται μόνο από τη γνώση, την εξουσία ή την τεχνολογική πρόοδο, αλλά από την ικανότητά μας να προστατεύουμε τον άνθρωπο από την απώλεια του ίδιου του εαυτού του. Γι’ αυτό η Μήδεια δεν ανήκει μόνο στην αρχαιότητα. Ανήκει σε κάθε εποχή που αναζητά τη δικαιοσύνη χωρίς να ξεχνά την ανθρωπιά. Γιατί το μεγαλύτερο μάθημα της τραγωδίας είναι ότι η αληθινή νίκη του ανθρώπου δεν βρίσκεται στην εξόντωση του άλλου, αλλά στην υπέρβαση του σκοτεινού εαυτού του. Και ίσως αυτή να είναι η πιο βαθιά κληρονομιά του Ευριπίδη: ότι μας υπενθυμίζει πως η μεγαλύτερη μάχη του ανθρώπου δεν είναι να κατακτήσει τον κόσμο, αλλά να διατηρήσει την ψυχή του ανθρώπινη.
