Άλλες χώρες στις οποίες έχουν επιβληθεί εκτεταμένες κυρώσεις, μεταξύ των οποίων το Ιράν και η Βενεζουέλα, έχουν κατηγορηθεί επίσης ότι χρησιμοποιούν τέτοια πλοία για την εξαγωγή πετρελαϊκών προϊόντων.
Τα εν λόγω δεξαμενόπλοια καταφεύγουν συχνά σε παραπλανητικές πρακτικές, όπως η απενεργοποίηση των αναμεταδοτών εντοπισμού της θέσης τους, προκειμένου να μην εντοπίζονται και να αποκρύπτουν έτσι την προέλευση ή τον προορισμό του φορτίου που μεταφέρουν.
Αποτελούμενος σε μεγάλο βαθμό από παλαιά, ανασφάλιστα και ανεπαρκώς συντηρημένα δεξαμενόπλοια, ο στόλος αυτός έχει προκαλέσει εκτεταμένη ανησυχία στον κλάδο της ναυτιλίας. Σύμφωνα όμως με τις εκτιμήσεις της εταιρείας χρηματοοικονομικών πληροφοριών S&P Global, έχει γνωρίσει ραγδαία επέκταση τα τελευταία χρόνια και αντιπροσωπεύει πλέον σχεδόν το 19% της παγκόσμιας χωρητικότητας δεξαμενόπλοιων πετρελαίου.
«Ο σκιώδης στόλος αποτελεί μάστιγα», δηλώνει η Ελίζαμπεθ Μπρόου, ανώτερη ερευνήτρια στη δεξαμενή σκέψης Atlantic Council, προσθέτοντας πως «δεν είναι προς το συμφέρον κανενός» να πλέουν αυτά τα πλοία στις θάλασσες ανά την υφήλιο. Η ειδικός επισημαίνει δε ότι τα συγκεκριμένα δεξαμενόπλοια υπονομεύουν τη ναυτιλιακή τάξη και αυξάνουν τον κίνδυνο ατυχημάτων, περιβαλλοντικών και μη.
«Κάθε χώρα θα πρέπει να αξιοποιήσει την επιρροή της στη Ρωσία, προκειμένου να της ζητήσει να μη χρησιμοποιεί τον στόλο», προσθέτει στην DW, διότι, όπως τονίζει, εν τέλει όλες οι χώρες υφίστανται τις συνέπειες.
Ενδεδειγμένη λύση η χαλάρωση των κυρώσεων;
Με στόχο να περιορίσουν τη δράση του στόλου και τα έσοδα της Ρωσίας από τις εξαγωγές πετρελαίου, τόσο οι ΗΠΑ όσο και ευρωπαϊκές χώρες έχουν εντείνει τις προσπάθειες αναχαίτισης δεξαμενόπλοιων που κατηγορούνται ότι παραβιάζουν τις κυρώσεις.
Η κυβέρνηση Τραμπ ωστόσο φέρεται να εξετάζει την άρση κυρώσεων σε ορισμένα πλοία του σκιώδους στόλου και με αυτόν τον τρόπο να επιτρέψει τη μεταφορά πετρελαίου.
Αμερικανός αξιωματούχος δήλωσε στο Reuters νωρίτερα αυτόν τον μήνα πως αυτή η κίνηση αποσκοπεί στη μείωση των παγκόσμιων ναύλων, οι οποίοι έχουν φθάσει σε επίπεδα-ρεκόρ. Ωστόσο η άρση των κυρώσεων στον σκιώδη στόλο «θα μείωνε συνολικά την αποτελεσματικότητα του καθεστώτος κυρώσεων», δηλώνει ο Μάικλ Κάρπεντερ, ανώτερος ερευνητής Διατλαντικών Υποθέσεων στο Διεθνές Ινστιτούτο Στρατηγικών Μελετών (IISS). Όπως εξηγεί ο ίδιος στην DW, μία τέτοια κίνηση «επιβραβεύει τον επιτιθέμενο, βοηθά τη Μόσχα να αποκτήσει έσοδα και διά αυτού να συνεχίσει να επιτίθεται στην Ουκρανία». Πρόκειται για μία κίνηση στην «ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση από αυτό που θα έπρεπε να κάνουν οι ΗΠΑ, εάν θέλουν να τερματίσουν τον πόλεμο».
Ο Κάρπεντερ, ο οποίος στο παρελθόν είχε διατελέσει πρεσβευτής των ΗΠΑ στον Οργανισμό για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ), υπογραμμίζει ακόμα πως οποιαδήποτε χαλάρωση των κυρώσεων θα έφερνε τις ΗΠΑ και την ΕΕ «σε στρατηγική αντιπαράθεση μεταξύ τους, με την ΕΕ να υποστηρίζει ξεκάθαρα την Ουκρανία και τις ΗΠΑ να στηρίζουν ολοένα περισσότερο τους οικονομικούς στόχους της Ρωσίας».
Την άποψη αυτή συμμερίζεται και ο Μπεν Χάρις, αντιπρόεδρος και διευθυντής Οικονομικών Μελετών στο Ινστιτούτο Brookings. Η άρση των κυρώσεων στα δεξαμενόπλοια του σκιώδους στόλου «θα διευκόλυνε σημαντικά τη Ρωσία να εμπορεύεται το πετρέλαιό της σε τιμές της αγοράς», εξηγεί ο ειδικός, επισημαίνοντας πως έτσι η Μόσχα «θα βελτίωνε τα δημόσια οικονομικά της, δεδομένου ότι τόσο μεγάλο μέρος των εσόδων της συνδέεται με τις αγορές ενέργειας».
Ο υπουργός Ενέργειας των ΗΠΑ, Κρις Ράιτ, απορρίπτει πάντως τους ισχυρισμούς ότι οι ΗΠΑ αίρουν τις κυρώσεις επί του σκιώδους στόλου. «Μετατρέπουμε τα σκοτεινά δεξαμενόπλοια σε νόμιμα δεξαμενόπλοια», ανέφερε ο Ράιτ την περασμένη εβδομάδα, τονίζοντας ότι «δεν αίρονται κυρώσεις».
Όπως υποστήριξε, η αμερικανική κυβέρνηση συνεργάζεται με επενδυτές οι οποίοι αγοράζουν ακινητοποιημένα δεξαμενόπλοια που υπόκεινται σε κυρώσεις, τα ανακαινίζουν και τα χρησιμοποιούν για τη μεταφορά πετρελαίου που δεν υπόκειται σε κυρώσεις. «Θα μεταφέρουμε ορισμένα από τα πλοία που ανήκουν σε αυτό που εγώ αποκαλώ “στόλο των κακών” στον “στόλο των καλών”», δήλωσε ο Ράιτ. «Δεν θα μεταφέρουν πλέον πετρέλαιο που υπόκειται σε κυρώσεις».
Η αμερικανική κυβέρνηση δεν έχει ωστόσο παρουσιάσει ακόμη ένα λεπτομερές σχέδιο επί του ζητήματος.
Η συμφωνία Τραμπ-Πούτιν προκαλεί ανησυχία
Η πρόταση ακολουθεί μια συμφωνία στην οποία κατέληξε αυτόν τον μήνα ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, με τον Ρώσο ομόλογό του, Βλάντιμιρ Πούτιν, προκειμένου να επιτραπούν πωλήσεις ρωσικού ντίζελ στις παγκόσμιες αγορές. Η συμφωνία θεωρήθηκε μέρος των προσπαθειών του Τραμπ να μειώσει τις εγχώριες τιμές στα καύσιμα λίγο πριν τις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ, που διεξάγονται στις 3 Νοεμβρίου.
Ο Αμερικανός πρόεδρος απέφυγε επιπλέον να εφαρμόσει νέες, ευρείας κλίμακας κυρώσεις κατά της Ρωσίας, όπως αυτές προβλέπονταν βάσει πρόσφατης νομοθεσίας για τον σκοπό του περιορισμού των ενεργειακών εσόδων της Μόσχας και στρεφόταν μέσω δασμών κατά των μεγαλύτερων αγοραστών ρωσικού πετρελαίου και φυσικού αερίου παγκοσμίως.
Τόσο η Ουκρανία όσο και οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι του Κιέβου επέκριναν την εν λόγω απόφαση, απόρροια της εντεινόμενης ανησυχίας πως αυτό θα μπορούσε να υπονομεύσει την αξιοπιστία των κυρώσεων και να αποδυναμώσει την οικονομική πίεση της Δύσης προς τη Μόσχα.
«Οι αμερικανικές κυρώσεις έχουν δυσανάλογα μεγάλη βαρύτητα λόγω της απειλής αποκλεισμού [για χώρες και επιχειρήσεις] από το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα», εξηγεί περαιτέρω ο Χάρις.
Τι μπορεί να κάνει η ΕΕ;
Εάν οι ΗΠΑ περιορίσουν τις κυρώσεις τους, «η ευθύνη μετατοπίζεται στους Ευρωπαίους υπευθύνους χάραξης πολιτικής», προσθέτει ο Χάρις. Εκείνοι όμως διαθέτουν «λιγότερο αποτελεσματικές επιλογές, διότι δεν είναι εξίσου υψηλή η απειλή διακοπής των οικονομικών σχέσεων».
Ο ειδικός τονίζει παρ’ όλα αυτά πως η Ευρώπη διαθέτει ορισμένα εργαλεία, όπως και διαδραματίζει κομβικό ρόλο στην παγκόσμια ναυτιλία και τις ασφαλιστικές υπηρεσίες. Οι Ευρωπαίοι «μπορούν να εφαρμόσουν μέτρα που θα απαιτούν από τα δεξαμενόπλοια να διαθέτουν νόμιμη και αναγνωρισμένη ασφαλιστική κάλυψη, όταν διέρχονται από τα ύδατά τους». Τότε ως αποτέλεσμα «πολλά δεξαμενόπλοια του σκιώδους στόλου δεν θα μπορούσαν στην πράξη να μεταφέρουν νόμιμα ρωσικό πετρέλαιο». Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής στην Ευρώπη θα μπορούσαν επίσης να ασκήσουν πίεση σε χώρες σε ολόκληρο τον κόσμο, ώστε να ρυθμίζουν αποτελεσματικότερα τη λειτουργία των δεξαμενόπλοιων που φέρουν τη σημαία τους.
Ο Κάρπεντερ δηλώνει από την πλευρά του ότι, ακόμα και εάν οι ΗΠΑ χαλαρώσουν ορισμένους περιορισμούς, η ΕΕ δεν θα έχει άλλη επιλογή από το να συνεχίσει να επιβάλλει κυρώσεις στα συγκεκριμένα πλοία. «Η συντριπτική πλειονότητα του σκιώδους στόλου διασχίζει τη Βαλτική Θάλασσα και εξέρχεται από αυτή μέσω των Δανικών Στενών», επισημαίνει, προσθέτοντας ότι η ΕΕ βρίσκεται σε μοναδική θέση ώστε «να επιθεωρεί τα πλοία που διέρχονται από αυτό το κομβικό στενό πέρασμα».
Η Ρωσία όμως έχει απειλήσει πως, σε περίπτωση αναχαίτισης και κατάσχεσης ρωσικών πλοίων που θεωρούνται ύποπτα ως μέλη του σκιώδους στόλου, θα κατάσχει πλοία που ανήκουν σε ευρωπαϊκές χώρες. Χωρίς την υποστήριξη των ΗΠΑ, αναφέρει ο Κάρπεντερ, «θα είναι δυσκολότερο για τις χώρες της ΕΕ να αναλάβουν τα βάρη και τους κινδύνους της εφαρμογής των κυρώσεων».
Αντίστοιχη είναι η εκτίμηση και της Μπρόου. Οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι της Ουκρανίας θα πρέπει να παραμείνουν ενωμένοι και να συνεχίσουν να συνεργάζονται στενά με εταίρους όπως η Ιαπωνία, η Αυστραλία και ο Καναδάς. Τα όσα μπορούν όμως να επιτύχουν μόνοι τους «είναι πολύ λιγότερα από εκείνα που μπορούν να επιτύχουν με τις ΗΠΑ ως συμπαίκτη».
Επιμέλεια: Γιώργος Πασσάς
