Όταν η ζωή του άλλου γίνεται το μέτρο της δικής μας ευτυχίας
Για την «Ελληνική Γνώμη»
Ζούμε σε μια εποχή όπου η ευτυχία δεν αρκεί να βιώνεται· πρέπει να αποδεικνύεται. Η προσωπική ζωή μετατρέπεται σε δημόσια έκθεση, η επιτυχία σε αντικείμενο επίδειξης και η ανθρώπινη αξία σε μια αδιάκοπη αναζήτηση επιβεβαίωσης. Ο άνθρωπος δεν αρκείται πλέον στο να γνωρίζει ποιος είναι. Αισθάνεται συχνά την ανάγκη να διαπιστώνει πώς φαίνεται στα μάτια των άλλων. Και κάπως έτσι γεννιέται μια από τις πιο αθόρυβες αντιφάσεις του σύγχρονου πολιτισμού: ενώ οι δυνατότητες προσωπικής έκφρασης πολλαπλασιάζονται, η ελευθερία να είμαστε ο εαυτός μας μοιάζει ολοένα πιο εύθραυστη. Στις ψηφιακές οθόνες παρελαύνουν ταξίδια, επαγγελματικές επιτυχίες, ευτυχισμένες οικογένειες, εντυπωσιακά σπίτια και πρόσωπα που φαίνεται να μην έχουν γνωρίσει ποτέ την απογοήτευση. Πρόκειται για έναν κόσμο επιλεγμένων στιγμών, στον οποίο η καθημερινότητα παρουσιάζεται απαλλαγμένη από τις δυσκολίες που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης. Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι άνθρωποι μοιράζονται τη χαρά τους. Είναι ότι ο θεατής ενδέχεται να συγκρίνει τη δική του ολόκληρη ζωή με ένα μικρό, προσεκτικά επιλεγμένο απόσπασμα της ζωής κάποιου άλλου. Και αυτή η σύγκριση είναι εξαρχής άνιση.
ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ
Γενική Γραμματέας Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής
Πολιτιστική αρθρογράφος – Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου
Ποιήτρια – Εικαστικός
Η σύγχρονη κοινωνία έχει διαμορφώσει ένα ιδιότυπο σύστημα αξιολόγησης της προσωπικής ευτυχίας. Η επαγγελματική ανέλιξη, η οικονομική ευχέρεια, η εξωτερική εμφάνιση, η κοινωνική αναγνώριση, ακόμη και οι προσωπικές σχέσεις, αντιμετωπίζονται συχνά ως αποδείξεις μιας επιτυχημένης ζωής.
Ο άνθρωπος καλείται διαρκώς να εξελίσσεται, να διακρίνεται, να αποκτά περισσότερα, να φαίνεται νεότερος, να ταξιδεύει συχνότερα, να επιτυγχάνει γρηγορότερα.
Σπανίως, όμως, του τίθεται το ουσιαστικό ερώτημα: είναι ευτυχισμένος;
Η κοινωνική σύγκριση δεν αποτελεί καινούργιο φαινόμενο. Υπήρχε πάντοτε, μέσα στις οικογένειες, στις γειτονιές, στους επαγγελματικούς χώρους. Εκείνο που άλλαξε είναι η ένταση, η συχνότητα και η έκτασή της. Σήμερα ο άνθρωπος δεν συγκρίνεται μόνο με τον γείτονα ή τον συνάδελφό του. Συγκρίνεται με χιλιάδες ανθρώπους, σε διαφορετικές χώρες, κοινωνικές τάξεις και συνθήκες ζωής, χωρίς να γνωρίζει σχεδόν τίποτε για την πραγματικότητά τους.
Η σύγκριση δεν έχει πλέον γεωγραφικά σύνορα. Ούτε χρονικά διαλείμματα. Και όταν η επιτυχία των άλλων προβάλλεται αδιάκοπα, η προσωπική διαδρομή κινδυνεύει να μοιάζει ανεπαρκής, ακόμη κι όταν είναι ουσιαστική και δημιουργική. Υπάρχει κάτι βαθιά αντιφατικό στην ανάγκη του σύγχρονου ανθρώπου να δημοσιοποιεί ακόμη και τις πιο προσωπικές στιγμές του. Ένα οικογενειακό τραπέζι, μια αγκαλιά, μια επέτειος, ένα ταξίδι, μια στιγμή τρυφερότητας αποκτούν συχνά μια δεύτερη λειτουργία: δεν βιώνονται μόνο, αλλά προετοιμάζονται και για να προβληθούν. Η εμπειρία κινδυνεύει να υποχωρήσει μπροστά στην εικόνα της εμπειρίας. Δεν φωτογραφίζουμε πάντοτε για να θυμόμαστε. Μερικές φορές φωτογραφίζουμε για να αποδείξουμε ότι ζήσαμε.
Η ψηφιακή αναγνώριση, με τη μορφή επιδοκιμασιών, σχολίων και αριθμών, μπορεί να μετατραπεί σε υποκατάστατο της εσωτερικής ικανοποίησης. Όμως η αποδοχή του κοινού είναι μεταβλητή, πρόσκαιρη και συχνά επιφανειακή. Καμία δημόσια επιδοκιμασία δεν μπορεί να αντικαταστήσει την προσωπική συμφιλίωση με τον εαυτό μας.
Και κανένας αριθμός ψηφιακών θαυμαστών δεν αποτελεί απόδειξη ότι ένας άνθρωπος αισθάνεται πραγματικά αγαπητός. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά το φαινόμενο στις νεότερες γενιές, οι οποίες διαμορφώνουν την προσωπική τους ταυτότητα μέσα σε ένα περιβάλλον συνεχούς ψηφιακής έκθεσης. Ένας νέος άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται ότι υστερεί επειδή δεν έχει αποκτήσει όσα βλέπει να διαθέτουν συνομήλικοί του. Μια νέα γυναίκα μπορεί να συγκρίνει την εμφάνισή της με εικόνες που έχουν υποστεί επεξεργασία. Ένας φοιτητής μπορεί να θεωρεί τη δική του πρόοδο ασήμαντη, επειδή παρακολουθεί τις εντυπωσιακές επιτυχίες άλλων. Δεν επηρεάζονται όλοι με τον ίδιο τρόπο. Ωστόσο, όταν η σύγκριση γίνεται διαρκής συνήθεια, μπορεί να ενισχύσει την ανασφάλεια και να περιορίσει τη χαρά της προσωπικής εξέλιξης. Η νεότητα, αντί να αποτελεί περίοδο αναζήτησης, πειραματισμού και δημιουργίας, κινδυνεύει να μετατραπεί σε αγώνα πρόωρης καταξίωσης.
Ξεχνάμε ότι κάθε άνθρωπος έχει διαφορετική αφετηρία, διαφορετικές δυνατότητες, διαφορετικούς ρυθμούς και διαφορετικά όνειρα. Δεν ανθίζουν όλα τα δέντρα την ίδια εποχή. Και δεν αποτυγχάνει ένα δέντρο επειδή ανθίζει αργότερα από κάποιο άλλο. Ίσως η πιο οδυνηρή συνέπεια της διαρκούς σύγκρισης είναι η δυσκολία να αποδεχθούμε την ατελή, αλλά αυθεντική ανθρώπινη ζωή. Οι άνθρωποι κουράζονται, απογοητεύονται, φοβούνται, κάνουν λάθη, βιώνουν απώλειες και αντιμετωπίζουν αβεβαιότητες. Αυτές οι εμπειρίες δεν αποτελούν προσωπικές αποτυχίες. Αποτελούν στοιχεία της ανθρώπινης κατάστασης.
Όταν, όμως, κυριαρχεί η εικόνα της αδιάκοπης επιτυχίας, η φυσιολογική δυσκολία μπορεί να εκλαμβάνεται ως ένδειξη ανεπάρκειας. Έτσι, κάποιος μπορεί να αισθάνεται μόνος ακόμη και μέσα σε ένα περιβάλλον διαρκούς επικοινωνίας. Να διαθέτει εκατοντάδες διαδικτυακές επαφές και να δυσκολεύεται να μιλήσει ειλικρινά για όσα τον απασχολούν. Η τεχνολογία προσφέρει πολύτιμες δυνατότητες επικοινωνίας. Δεν ευθύνεται από μόνη της για τη μοναξιά. Το ερώτημα είναι αν τη χρησιμοποιούμε για να οικοδομούμε πραγματικές σχέσεις ή για να συντηρούμε μια εικόνα του εαυτού μας που φοβόμαστε να εγκαταλείψουμε. Διότι η αυθεντική ανθρώπινη συνάντηση προϋποθέτει κάτι που η δημόσια επίδειξη συχνά αποθαρρύνει: την ελευθερία να φανερώσουμε και την ευαλωτότητά μας.
Η αρχαία ελληνική σκέψη ανέδειξε την αυτογνωσία σε θεμελιώδη αξία της ανθρώπινης ύπαρξης. Το δελφικό «γνῶθι σαυτόν» δεν καλούσε τον άνθρωπο να αναμετρηθεί με την εικόνα του διπλανού του, αλλά να στραφεί προς την κατανόηση του εαυτού του .Αυτή η παρακαταθήκη αποκτά ιδιαίτερη σημασία σήμερα. Η κοινωνία χρειάζεται να επαναπροσδιορίσει την έννοια της επιτυχίας, αποδεσμεύοντάς την από την αποκλειστική κυριαρχία του πλούτου, της προβολής και της κοινωνικής αναγνώρισης.
Επιτυχημένος δεν είναι υποχρεωτικά εκείνος που συγκεντρώνει τα περισσότερα βλέμματα. Μπορεί να είναι ο άνθρωπος που εργάζεται με αξιοπρέπεια, μεγαλώνει τα παιδιά του με αγάπη, φροντίζει έναν ηλικιωμένο γονέα, υπερασπίζεται τις αρχές του ή προσφέρει αθόρυβα στον συνάνθρωπό του. Υπάρχουν ζωές που δεν γίνονται ποτέ πρωτοσέλιδα, αλλά αποτελούν καθημερινά παραδείγματα ανθρώπινου μεγαλείου. Και υπάρχουν άνθρωποι που δεν έχουν ανάγκη να αποδείξουν την αξία τους, επειδή έχουν μάθει να τη θεμελιώνουν στις πράξεις και στις σχέσεις τους.
Η απάντηση στη διαρκή σύγκριση δεν βρίσκεται στην απόρριψη της τεχνολογίας ούτε στην άρνηση της κοινωνικής προόδου. Βρίσκεται στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, στην παιδεία, στην ουσιαστική επικοινωνία και στην επαναφορά του ανθρώπου στο επίκεντρο των αξιών μας. Χρειάζεται να διδάξουμε στα παιδιά ότι η αξία τους δεν καθορίζεται από την εμφάνιση, τις επιδόσεις ή την αποδοχή των άλλων. Να υπενθυμίσουμε στους νέους ότι η ζωή δεν είναι διαγωνισμός ταχύτητας. Να αναγνωρίσουμε, ως ενήλικες, ότι η προσωπική ολοκλήρωση δεν έχει μία και μοναδική μορφή. Πάνω απ’ όλα, χρειάζεται να αποκαταστήσουμε τη σχέση μας με το ουσιαστικό.
Να μπορούμε να χαιρόμαστε χωρίς να επιδεικνυόμαστε. Να δημιουργούμε χωρίς να ανταγωνιζόμαστε. Να θαυμάζουμε την επιτυχία του άλλου χωρίς να υποτιμούμε τη δική μας πορεία. Γιατί η ευτυχία δεν είναι ένα έπαθλο που απονέμεται στον άνθρωπο ο οποίος ξεπέρασε τους περισσότερους. Είναι μια προσωπική εμπειρία νοήματος, σχέσεων, αξιοπρέπειας και εσωτερικής ελευθερίας.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη επανάσταση του σύγχρονου ανθρώπου να μην είναι να αποκτήσει περισσότερα από τους άλλους, αλλά να πάψει να μετρά τη ζωή του με όσα εκείνοι διαθέτουν. Να κοιτάξει τον εαυτό του χωρίς τον παραμορφωτικό καθρέφτη της σύγκρισης. Να αναγνωρίσει όσα έχει κατακτήσει, όσα έχει αγαπήσει, όσα έχει αντέξει. Και να καταλάβει ότι η ζωή δεν χρειάζεται θεατές για να έχει αξία. Διότι η βαθύτερη ανθρώπινη φτώχεια δεν είναι να έχουμε λιγότερα από τους άλλους. Είναι να έχουμε χάσει την ικανότητα να αναγνωρίζουμε τον πλούτο της δικής μας ύπαρξης.
