Με αφορμή την έκδοση για τα 100 Χρόνια της Θεσσαλονίκης μιλάει ο συγγραφέας Φαίδων Γιαγκιόζης.
Συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη.
Οι παλαιότεροι θυμούνται τη Θεσσαλονίκη με ιδιαίτερη νοσταλγία. Ήταν πάντα στην καρδιά τους το όραμα μιας όμορφης πόλης στην ζεστή αγκαλιά του Θερμαϊκού κόλπου. Οι παλιές χαλκογραφίες δίνουν συνήθως μια φανταστική εικόνα της Θεσσαλονίκης με κυρίαρχη την παρουσία του θαλάσσιου τείχους και του μεγάλου εμπορικού της λιμανιού κατάμεστου με λογής καράβια της εποχής. Η αμφιθεατρική διάταξη της πόλης πρόσφερε ένα θέαμα μοναδικής ομορφιάς στον ταξιδευτή που την πλησίαζε από τη θάλασσα. Μετά από την απελευθέρωσή της από τους Τούρκους το 1912 η πόλη προσπάθησε να αλλάξει και να ξεχάσει ότι της θύμιζε την μακρόχρονη σκλαβιά. Η πυρκαγιά του 1917 βοήθησε στο να σχεδιαστεί ξανά η Θεσσαλονίκη και να αποκτήσει το ελληνικό πρόσωπο που ήθελε η πολιτεία να της χαρίσει. Το χτίσιμο αυτό έγινε χωρίς όρια και ξέφυγε από τους συνήθεις κανόνες της οικιστικής ευπρέπειας. Η παραλία μπαζώθηκε και τα παλιά αρχοντικά έπεσαν χωρίς αντίσταση στην μανία της αντιπαροχής. Το βιβλίο λεύκωμα του Φαίδωνα Γιαγκιόζη με τον τίτλο «1912-2012 , Θεσσαλονίκη ο συναρπαστικός αιώνας» μας δίνει μια εξαιρετική εικόνα τους παρελθόντος μέσα από σπάνιες φωτογραφίες και κείμενα του ίδιου αλλά μας αφήνει και μια νοσταλγία για το χθες που σίγουρα έκανε την Θεσσαλονίκη να φαντάζει καλύτερη από την σημερινή σύγχρονη πόλη.
Θα ήθελα να σας συγχαρώ για το βιβλίο-λεύκωμα που εκδώσατε με τον τίτλο «1912-2012, Θεσσαλονίκη, ο συναρπαστικός αιώνας», εκδόσεις Κυριακίδη. Αλήθεια πόσο καιρό κάνατε για να συγκεντρώσετε όλο αυτό το πολύτιμο υλικό;
Για την Θεσσαλονίκη που από τα παιδικά μου χρόνια την θεωρούσα μεγαλειώδη συγκέντρωνα τα στοιχεία του βιβλίου μου τα τελευταία 14 χρόνια σ’ όλα τα Βαλκάνια, την Μέση Ανατολή, την Μ. Βρετανία, Γαλλία, Γερμανία και Αυστρία. Στις χώρες που επισκέφθηκα υπάρχει τεράστιος πλούτος πληροφοριών δεδομένου ότι τα τελευταία τουλάχιστον 300 χρόνια ήταν χαρακτηρισμένη σαν πολυπολιτισμική πόλη με αγαστή διαβίωση των Χριστιανών, των Εβραίων και των Μουσουλμάνων.
1912-2012. Ένας αιώνας από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης από τους Τούρκους. Σε αυτή την δημιουργική περίοδο ανάπτυξης της πόλης υπήρξαν πολιτικοί άντρες που είχαν όραμα για την βελτίωση της Θεσσαλονίκης;
Ναι , πράγματι υπήρξαν ορισμένοι άντρες και γυναίκες που διακρίθηκαν και βοήθησαν την πόλη σε πολλούς τομείς. Δημιουργικά μυαλά ήσαν οι Δήμαρχοι Βαμβάκας, Πατρίκιος, οι εκπαιδευτικοί Αγλαϊα Σχοινά, ο Γ. Βαφόπουλος, ο Γ. Θέμελης, ο Μανόλης Ανδρόνικος, ο μουσουργός Αιμίλιος Ριάδης, και από τους πρόσφυγες ο Θεοφύλακτος, ο Ιασωνίδης, ο Πασσαλίδης.
Μέσα στους δημιουργούς, ξεχωριστή θέση κατέχει για το κοινωνικό του έργο ο Μητροπολίτης Γεννάδιος.
Γράφετε πώς αν οι άνδρες του ελληνικού στρατού έμπαιναν σήμερα ως ελευθερωτές στην ίδια πόλη ασφαλώς και δεν θα την αναγνώριζαν την Θεσσαλονίκη. Η πόλη άλλαξε προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο;
Το ανατολίτικο πρόσωπο της πόλης άλλαξε και μια νέα πόλη δημιουργήθηκε και λογικό είναι οι “ελευθερώντες” του 1912 να μην την γνώριζαν. Η πληθυσμιακή έκρηξη άλλαξε τις σχέσεις των ανθρώπων. Μέσα στο πέρασμα του χρόνου καλλιεργήθηκαν νέα δεδομένα που σε όλα τα επίπεδα της ζωής έφτασαν και στα όρια της αυθαιρεσίας. Ο νέος Δήμαρχος της πόλης Γιάννης Μπουτάρης μου εκμυστηρεύθηκε ότι σε κάποια επίπεδα, η καθημερινότητα δεν ελέγχεται πια.
Παλαιότερα ζούσαν αρμονικά στην Θεσσαλονίκη Τούρκοι Έλληνες και Εβραίοι. Σήμερα εξακολουθεί να υπάρχει αυτή η συνεργασία ανάμεσα στους Έλληνες και τους μετανάστες;
Συνεργασία δεν υπάρχει για τον απλούστατο λόγο ότι οι Τούρκοι έφυγαν με την ανταλλαγή των πληθυσμών μετά το 1922, ενώ με τους ελάχιστους Εβραίους που επέστρεψαν από τη ναζιστική Γερμανία, υπάρχει συνεργασία κυρίως στην οικονομία και στο εμπόριο.
Σ’ αυτή την αρμονική συμβίωση που φαινόταν στην καθημερινή ενασχόληση στο εμπόριο, στην αγορά συνέβαλαν αποφασιστικά εκπρόσωποι των τριών θρησκειών. Η Θεσσαλονίκη ανέκαθεν ήταν η πόρτα των Βαλκανίων και της Μεσευρώπης με το λιμάνι της. Οι επαφές της δεύτερης πόλης της Αυτοκρατορίας πρώτα με τους Βυζαντινούς και μετά με τους Οθωμανούς γίνονταν με τους θαλάσσιους δρόμους προς όλα τα λιμάνια της Μεσογείου. Το εμπόριο με την Μασσαλία, την Αλεξάνδρεια, την Σμύρνη, την Βενετία έφερνε εκτός από τον πλούτο και τις νέες ιδέες. Το διαρκές πήγαινε – έλα, νεοφερμένων κατοίκων την έκανε πόλη ζηλευτή στα μάτια τους. Και οι νεοάποικοι, άλλοι έρχονταν για λίγο, άλλοι για μόνιμη εγκατάσταση.
Η διαδοχική έλευση των Εβραίων της Ισπανίας στα τέλη του 14ου αιώνα, (των Σεφαραδίμ) και αργότερα των Εβραίων της κεντρικής Ευρώπης (των Εσκενάζυ) έφερε νέα γοητευτικά δεδομένα στην καθημερινότητα των Θεσσαλονικέων. Τους Ισπανοεβραίους τους έλεγαν και “Λαντίνο”. Το ντύσιμο, τα φαγητά, η μουσική, η αρχιτεκτονική, τα ήθη και έθιμα των νεοφερμένων στον κόλπο του Θερμαϊκού αφομοιώνονταν μ’ αυτά των προγενέστερων κατοίκων που ζούσαν σε δύο κόσμους. Ο ένας εμπεριείχε το κομμάτι της Ευρώπης που συναντούσε την Ανατολή. Μετά τους Εβραίους, ήρθαν κι άλλοι, κι άλλοι, η πόλη μεγάλωνε κι έφτασε με τους οικισμούς των προσφύγων Ποντίων, Μικρασιατών, Θρακών από τους 250.000 κατοίκους το 1960, να έχει σήμερα 1.500.000.
Η μητέρα των προσφύγων Θεσσαλονίκη με τους νεότερους κατοίκους της από την πρώην Σοβιετική Ένωση, απλώθηκε σ’ ένα ενεργό μέτωπο από τις εκβολές των τεσσάρων ποταμών Αξιού, Γαλλικού, Λουδία και Αλιάκμονα μέχρι το αεροδρόμιο και την τουριστική ακμή του Μεγάλου Ακρωτηρίου.
Διαβάζοντας το βιβλίο έμαθα πολλά ιστορικά στοιχεία για την Θεσσαλονίκη. Τι ξέρει όμως ο δημότης της πόλης για την ιστορία της;
Το ιστορικό παρελθόν της Θεσσαλονίκης πολλοί συμπατριώτες μου δεν το γνωρίζουν. Ζουν το παρόν και δεν μπορούν να αντιληφθούν την σπουδαιότητα της πόλης που ήταν γεμάτη από σπουδαία γεγονότα που συμπεριλαμβάνονται στους 23 αιώνες από την δημιουργία της Θεσσαλονίκης. Η ιστορία της Θεσσαλονίκης, είναι η ίδια ιστορία των ανθρώπων της από τα χρόνια του Αποστόλου Παύλου που είχε ανοιχτές τις πόρτες της σ’ όλους. Αυτή η νέα διόγκωση της πόλης από νέους ανθρώπους από άλλα μέρη δημιούργησε και νέες περιοχές με ασχήμια και μιζέρια. Άνθρωποι με άλλα ήθη και έθιμα που δεν γνωρίζουν την λαμπρή και συνεχή πορεία της μέσα στους αιώνες, την υποβαθμίζουν και οι αρχές της – λένε οι παλιότεροι- δεν μπορούν να κλείνουν τα μάτια στις αυθαιρεσίες. Η πόλη στις ημέρες μας υποβαθμίζεται με εργοστάσια και επιχειρήσεις που κλείνουν και θα χρειασθούν χρόνια για ν’ αλλάξει η καθημερινότητα. Οι φωτογραφίες σας είναι εκπληκτικές. Μέσα από το άσπρο και μαύρο Διακρίνουμε και παρατηρούμε την ανάπτυξη της πόλης αλλά και πώς ζούσαν οι άνθρωποι.
Μέσα από τις παλιές φωτογραφίες φαίνεται το μεγαλείο της πόλης. Το παλιό με το καινούργιο – φαίνεται από κάποια κτίρια που διασώζονται- συναντώνται ακόμα σε πολλές γοητευτικές γωνιές. Αυτά τα παλιά κτίρια λειτουργούν ως γωνιακοί οργανισμοί. Η πόλη διαθέτει υπέροχα μουσεία όπως το Αρχαιολογικό, το Βυζαντινό, το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Ακόμη το Μέγαρο Μουσικής και το νέο Δημαρχείο που της χαρίζουν ένα διεθνές πρόσωπο, παρά τις αντιρρήσεις κάποιων.
Σε δύο σημεία επισημαίνετε το λάθος που έκαναν οι κυβερνώντες και γκρέμισαν τα αρχοντικά αλλά και το μπάζωμα της παραλίας που έγινε με στόχο την ευθυγράμμιση της παραλίας. Γιατί αυτά που επισημάνατε εσείς δεν τα γνώριζαν οι δημοτικοί άρχοντες της πόλης;
Σωστά με ρωτάτε… “τι έκαναν οι κυβερνώντες”. Οι κυβερνώντες λοιπόν, δεν είχαν τις ίδιες προτεραιότητες που έχουμε σήμερα για τον πολιτισμό. Τους ενδιέφερε να στεγάσουν τους νεοφερμένους πρόσφυγες. Μετά τον εμφύλιο πόλεμο, τον πρώτο λόγο είχε η “αντιπαροχή” των εργολάβων που “έφαγε” το σύνολο σχεδόν της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς. Οι τότε κυβερνήσεις – της δεκαετίας 1960- προκειμένου να δώσουν στην πόλη “ευρωπαϊκό χρώμα” μπάλωσαν πέντε θαυμάσιους κόλπους και λιμανάκια από τον Λευκό Πύργο μέχρι την αρχή του Καραμπουρνού. Από εκείνη την στιγμή και μετά η Θεσσαλονίκη έχασε –νομίζω- ένα κομμάτι της ψυχής της και την επαφή της με την θάλασσα. Ο σημερινός Σαλονικιός δεν χαίρεται την θάλασσα του. Αυτός ο μύθος τάχα της ερωτικής πόλης που της φορτώνουν κάποιοι ρομαντικοί, μπερδεύεται με την αέναη ζωντάνια των χιλιάδων φοιτητών της.
Η Θεσσαλονίκη “σαν ερωτική πόλη” είναι ευγενής φαντασία. Σήμερα παλιές οικογένειες Σαλονικιών δεν υπάρχουν, ή είναι ελάχιστες, που είχαν συμβάλλει με τους προγόνους τους στην φήμη της Θεσσαλονίκης. Οι νέοι άποικοι, απλώς επιβιώνουν σαν συνέχεια μιας άλλης ζωής που εγκατέλειψαν με δάκρυα και πόνο κάτω από ανώμαλες οικονομικές συνθήκες. Οι σημερινοί Σαλονικιοί όπως και όλοι οι ευρωπαίοι δεν μπορούν ν’ αντιμετωπίσουν την λαίλαπα των χρηματιστηρίων.
Το 2080 λένε οι Σουηδοί η Θεσσαλονίκη θα έχει πληθυσμό γύρω στα πέντε εκατομμύρια και μόνο το 20% θα ομιλεί την ελληνική γλώσσα. Πώς κρίνετε αυτή την δημογραφική έκρηξη;
Η γενιά μου έχει τεράστιες ευθύνες για την δοκιμασία που περνάει σήμερα η πόλη μου. Έχει κάνει λάθη. Κανείς όμως δεν είναι διατεθειμένος να το παραδεχτεί. Από την άλλη – όπως λέει ένας παλιός φίλος- δεν ξεχνώ ποτέ την αλληλουχία των γεγονότων από την δεκαετία του 20 έως εκείνη του 60 και τα όνειρα που χτίσθηκαν μέσα σ’ αυτές. Δυστυχώς όμως πολλά από τα όνειρα αυτά δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ. Κι αυτό οφείλεται στην πληθυσμιακή έκρηξή της.
Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει και μια πικρία για το ότι ο συγκεντρωτισμός της Αθήνας δεν επέτρεψε στην Θεσσαλονίκη να αναπτυχθεί. Τι θα συνέβαινε αν η Αθήνα συναινούσε στην μεγάλη ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης;
Αν κάτι θα με τρόμαζε σήμερα είναι το γεγονός πια της απουσίας εκτίμησης των συνομιλητών μας. Στις ημέρες μας όλο και περισσότερο με απογοητεύει το πνεύμα της αυτοκαταγγελίας και του αυτοεξευτελισμού που βλέπω να κερδίζει έδαφος. Δυστυχώς ακόμη με την δημογραφική έκρηξη δεν υπάρχουν εγγυήσεις ότι ο μελλοντικός κόσμος θα είναι καλύτερος από τον σημερινό.
Κι αυτό το λέω γιατί γενιές και γενιές ηγετών που πέρασαν απ’ αυτήν την πόλη προσπάθησαν με κραυγές να την κάνουν “Αθήνα”. Αντί να κινηθούν προς άλλες κατευθύνσεις πάντοτε άπλωναν το χέρι προς την πρωτεύουσα, κι αυτή πλουσιοπάροχα της απένειμε τον τίτλο της “συμπρωτεύουσας”. Σήμερα δεν χρειάζεται αυτομαστίγωμα, αλλά αναστοχασμός και ψύχραιμη εκτίμηση των γεγονότων για την Θεσσαλονίκη που κάποιοι επιμένουν ότι στις προσεχείς δεκαετίες θα μιλάμε για μια πατρίδα που δεν θα είναι δικιά μας. Κι αυτό θα συνοδεύεται από μια αγριότητα που τόσο συχνά διαπιστώνουμε στον δημόσιο χώρο και την ιδιωτική μας ζωή. Ωστόσο, εγώ θα την θεωρώ “μητέρα πατρίδα” όπως έλεγε ο Νίκος Πεντζίκης.
Γεννηθήκατε και μεγαλώσατε στην Θεσσαλονίκη. Τι αντιπροσωπεύει για εσάς η Θεσσαλονίκη;
Η Θεσσαλονίκη αντιπροσωπεύει για μένα την ίδια την ψυχή μας. Νομίζουν όλοι οι παλιοί και οι καινούργιοι κάτοικοι το ίδιο νοιώθουν. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι η ίδια η πόλη όπως την ζούμε σήμερα δεν μας πληγώνει. Στην προσπάθεια μας, το τελευταίο μισό του 20ου αιώνα, στην φόρα που πήραμε να την ”εξευρωπαΐσουμε” φθάσαμε στην κακογουστιά και την υπερβολή. Τι βλέπει σήμερα ο ξένος; Ψηλά καινούργια σπίτια σπάνιας ασχήμιας, σ’ ένα όργιο από μπετόν.
