Η Τέχνη, ειδικά η λογοτεχνία, από τη φύση της λειτουργεί σαν μια σαγήνη που παγιδεύει τον θεατή και επί του προκειμένου τον αναγνώστη, χαρίζοντάς του εμπειρίες, εικόνες και πορτρέτα ζωής. Γίνεται συνταξιδιώτης, συναφηγητής και συμπάσχων με τα πρόσωπα του έργου και «ζώντας» τις ζωές των άλλων πλουτίζει τελικά τη δική του σε συναίσθημα, στοχασμό και γνώση. Αυτή την αίσθηση κέρδισα τελειώνοντας το  πρόσφατο μυθιστόρημα της Γιώτας Κούγιαλη  «Απόψε τι βλέπεις γύρω σου;», εκδ. Καστανιώτης 2020, σ.429.

Γνωρίζω την συγγραφέα  και το έργο της, παρακολουθώ, χρόνια τώρα, τη συγγραφική και  λογοτεχνική της παραγωγή, μια  εξέλιξή που ξεχωρίζει για την ποιότητα και την προσεγμένη γραφή. Έχει γράψει βιβλία για παιδιά (πάνω από μια δεκάδα, παραμύθια, μυθιστορήματα, κόμικς  κ.ά), Εγχειρίδια για τους εκπαιδευτικούς και τα μυθιστορήματα  «Στην αγκαλιά της κρατούσε φεγγάρια» (2000) και «Ερώτων τραύλισμα» (2005) για τους ενηλίκους.

Το μυθιστόρημα που παρουσιάζουμε ήρθε μετά από επώαση 15 χρόνων, προφανώς η οδύνη και οι ωδίνες σχετίζονται με την αρχική και πυρηνική  ιδέα να γράψει ένα βιβλίο για την Παιδόπολη και τη ζωή της εκεί. «Στη συνέχεια- όπως στο επίμετρο σημειώνει, σ.425 – είδα ότι το κείμενο ξέφευγε από τη ζωή των στενών ορίων του ιδρύματος, περιέγραφε και τη ζωή των «έξω» και απεικόνιζε όλη τη δεκαετία του ΄60». Η γραφή είναι σαν το ατίθασο άλογο που ταλαιπωρεί τον καβαλάρη, όσο έμπειρος κι αν είναι. Με διευρυμένα κειμενικά όρια, μπορώ να πω, το μυθιστόρημα αυτό έχει σπάνιες αρετές  στο λόγο, στην πλοκή, στη σύνθεση. Και ασφαλώς προσφέρεται για περαιτέρω γραμματολογική αξιολόγηση σχετικά με τη  μετανεοτερική μορφή του, που αναλύουμε στη συνέχεια.

Το βασικό θέμα,  με φόντο την οικογενειακή τραγωδία, είναι η ιστορία της μικρής Αθηνάς στην Παιδόπολη της Λάρισας κατά τη δεκαετία του ΄60 με παράλληλες μαρτυρίες, γραπτές ή προφορικές, και άλλων «παιδοπολιτών» από άλλες Παιδοπόλεις, του Βόλου, των Ιωαννίνων, της Θεσσαλονίκης κ.ά. Η αφήγηση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί πλαισιώνεται από τα ιστορικά, πολιτικά και καλλιτεχνικά γεγονότα της μεταπολεμικής δεκαετίας ΄60-‘70, μιας δεκαετίας, που όπως γνωρίζουμε άλλαξε την παγκόσμια ιστορία αλλά και την ελληνική.

Είναι πολυσύνθετη η αφήγηση και μπορούμε να διακρίνουμε πολλά επίπεδα ανάγνωσης που αφορούν την οικογένεια, (γονείς, παιδιά και παππούδες εκείνων των χρόνων, στο χωριό και στην πόλη), την ευρύτερη κοινωνία (ήθη και έθιμα, συμπεριφορές κ.ά.), την πολιτική και τον πολιτισμό, τη δικτατορία του ΄67, τις επιστημονικές κατακτήσεις (κατάκτηση της Σελήνης κ.λπ.), τη ζωή των παιδιών μέσα στις Παιδοπόλεις.

Τα κύρια πρόσωπα της ιστορίας, αρχές της δεκαετίας του ΄60, σε χωριό του Πηλίου: Ο Λάμπης Τριαντάκης, ο πατέρας που εγκαταλείπει την οικογένειά του και συζεί με την Πετρούλα, η Θεσσαλία, η μητέρα με τραγικό τέλος και οι δυο θυγατέρες, η Ευθαλία (Φταλιώ ή Θάλεια) και η Αθηνά, μικρότερη. Η Ευθαλία κατεβαίνει στην Αθήνα και εργάζεται ως παραδουλεύτρα αρχικά και στη συνέχεια παντρεύεται τον Νίκο, έναν βάναυσο και τύραννο σύζυγο. Και η Αθηνά στην Παιδόπολη της Λάρισας για οκτώ χρόνια.

Το μυστικό της επιτυχίας ενός μυθιστορήματος είναι να ισορροπεί αφηγηματικά με την ανάλογη πλοκή και γενικά τη δομή του. Ο συγγραφέας, δηλαδή, χρειάζεται να έχει πρωτίστως  τιθασεύσει το υλικό του, έτσι ώστε να συμπλέκεται το στημόνι με το υφάδι και να δίνει το text, το ύφασμα με τους όρους που το έχει φανταστεί. Και εδώ η Κούγιαλη αποδείχτηκε δεξιοτέχνης ως προς την «ύφανση» των γεγονότων, ακολουθώντας έναν όχι συνηθισμένο τρόπο γραφής, αλλά γραφή μετανεοτερική, που συνίσταται σε αφηγηματικές τεχνικές, που ενέχουν και μια διακινδύνευση, βέβαια. Το τόλμησε, και το επέτυχε! Στο μετανεοτερικό μυθιστόρημα λ.χ. δεν έχουμε μια ιστορία γραμμικής αφήγησης, κατά τον παραδοσιακό τρόπο, αλλά  τέμνεται, διακόπτεται δηλαδή από άλλα παρένθετα κείμενα, ομόλογα ως προς το γενικό στόχο, με διαχρονίες, με flash back κ.λπ., που αποτελούν το ιστορικό πλαίσιο των γεγονότων, χωρίς να χάνεται όμως το νήμα της βασικής ιδέας και χωρίς να επιβαρύνει αρνητικά την ανάγνωση. Τα παρέμβλητα κείμενα είναι παράθυρα ευρύτερης θέασης και στηρίγματα της αφήγησης.

Και θα ήθελα να σταθώ σε δύο σημεία, πώς δηλαδή αξιοποιεί τις μαρτυρίες των άλλων παιδιών και πώς προοικονομεί τη λύση κομβικών μυστικών, όπως η αυτοκτονία της Θεσσαλίας. Τα παρένθετα κείμενα, ειδήσεις και πληροφορίες από τον ημερήσιο και περιοδικό τύπο (Ελληνικός Βορράς, Απογευματινή, Βήμα, Έθνος, Ακρόπολις Μακεδονία κ.ά.), προσφέρουν την αναγκαία τεκμηρίωση των πολιτικών γεγονότων ενισχύοντας την αξιοπιστία της αναφοράς. Οι προσωπικές μαρτυρίες των παιδιών που έζησαν σε Παιδοπόλεις, είναι η φωνή της προσωπικής αλήθειας. Μιας αλήθειας που παρουσιάζει διαβαθμίσεις ως προς την αξιολόγηση, φορτίζουν την αφήγηση με βαθιά συναισθήματα και ενίοτε με μνήμες δάκνουσες και οδυνηρές. Έτσι, παρεμβάλλονται οι μαρτυρίες σαν να είναι κομμάτια ομοούσια της βασικής αφήγησης, ενισχύοντας τον πλουραλισμό των απόψεων.

Τέχνασμα, επίσης, που  αιφνιδιάζει ( και προβληματίζει) τον αναγνώστη είναι η επανάληψη δύο παραγράφων (στις σελ. 108, 143, και 181), αναφερόμενες η πρώτη στην Πετρούλα και η δεύτερη στην Ευθαλία, που «είδαν» να αυτοκτονεί η Θεσσαλία. Προς το τέλος της αφήγησης έχουμε την ανατροπή των ανομολόγητων μυστικών.

Χαίρεται ο αναγνώστης την αφηγηματικότητα του κειμένου, τη διήγηση, τον τρόπο που περιγράφει και αντιμετωπίζει η μικρή Αθηνά τα συμβαίνοντα τόσο στην Παιδόπολη με τα δυόμισι εκατοντάδες κορίτσια, αλλά και όσα συμβαίνουν γύρω τους, γεγονότα πολιτικά, κοινωνικά και καλλιτεχνικά. Η Γιώτα Κούγιαλη, έμπειρη συγγραφέας, έχει επιτύχει πέρα από τη στέρεα δομή και πλοκή, να μάς δώσει αφήγηση σε υψηλό λογοτεχνικό ύφος και σε έναν γοητευτικό λόγο, με γλώσσα πλούσια, με υποδόριο χιούμορ και ντοπιολαλιά, ισορροπώντας καταστάσεις, ψυχικού και κοινωνικού βάρους. Το τραγικό πρόσωπο, κατά την άποψή μου, είναι η Ευθαλία, που η τυραννική συζυγική της ζωή απεικονίζει και  τα βάρβαρα ήθη εκείνης της κοινωνίας.

Το μυθιστόρημα «Απόψε τι βλέπεις γύρω σου;» γραμματολογικά μπορούμε να το εντάξουμε στην κατηγορία του κοινωνικού μυθιστορήματος, με έντονη την παρουσία του έρωτα («Έρωτες φτιάχνουν και χαλούν τον κόσμο και έρωτες τον ξαναφτιάχνουν»,σ.420) και των πολιτικών γεγονότων, στην εντόπια και διεθνή σκηνή. Και δεν βλέπω μόνο πληγωμένα πουλιά γύρω μου, αλλά και  στα βλέμματά τους αναλαμπές και φως από το μέλλον. Και το είδα αυτό προσωπικά στην τιμητική εκδήλωση, που έγινε στην Παιδόπολη Αγριάς Βόλου, όπου και αναδείχτηκε εφέτος η Γιώτα Κούγιαλη «Παιδοπολίτης του 2019». Όλη η ομήγυρη, ο Σύλλογος των Παιδοπολιτών Ελλάδος, σκόρπιζε εκεί χαμόγελα επιτυχίας και δημιουργικής έμπνευσης. Το βιβλίο με την καθαρή ματιά, θα γοητεύσει κάθε αναγνώστη, γιατί η αλήθεια της ζωής είναι και αλήθεια της τέχνης.

Β.Δ. Αναγνωστόπουλος, Ομότιμος καθηγητής πανεπιστημίου Θεσσαλίας