ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ-ΙΣΤΟΡΙΑ / KULTUR-GESCHICHTE
Ο Τραμπ και οι συγκρίσεις με τον Χίτλερ
Ένα μήνα μετά την ανάληψη της προεδρίας από τον Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ πληθαίνουν οι φωνές εκείνων που διακρίνουν ομοιότητες με την άνοδο των εθνικοσοσιαλιστών τη δεκαετία του 1930 στη Γερμανία.Αρκετό διάστημα πριν ο Ντόναλντ Τραμπ γίνει ο 45ος αμερικανός πρόεδρος η ετεροθαλής αδελφή της δολοφονηθείσας από τους ναζί Άννας Φρανκ έκανε μια παράτολμη σύγκριση: «Ο Ντόναλντ Τραμπ ενεργεί ως δεύτερος Χίτλερ, υποδαυλίζοντας τον ρατσισμό», έγραψε η Έβα Σλος σε μια πραγματεία της με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος το 2016.
Περίπου έναν χρόνο αργότερα ο Τραμπ ανήλθε στον προεδρικό θώκο, επιδιώκει την απαγόρευσης εισόδου στις ΗΠΑ για μουσουλμάνους από επτά χώρες, θέλει να κατασκευάσει τείχος στα σύνορα με το Μεξικό, ενθαρρύνει τις διώξεις παράτυπων μεταναστών και δυσφημεί συστηματικά τη δικαιοσύνη και τα μέσα ενημέρωσης.
Ο συγγραφέας Μπεν Ρόζενμπαουμ, που έγραψε το βιβλίο Explaining Hitler (Εξηγώντας τον Χίτλερ), αρχικά αντιτασσόταν στις συγκρίσεις μεταξύ Χίτλερ και Τραμπ προκειμένου να μην υποβαθμιστεί ο ρόλος του αρχηγού των ναζί και η σημασία του Ολοκαυτώματος. Μετά τις αμερικανικές εκλογές όμως, γράφει ο ίδιος σε κείμενό του, άλλαξε την αρχική του στάση. «Ελάχιστοι είχαν πάρει στα σοβαρά τον Χίτλερ», εξηγεί. «Και πριν καν γίνει αντιληπτό μάζεψε τα έθνη της Ευρώπης σαν τραπουλόχαρτα». Παρομοίως η υποψηφιότητα Τραμπ για μεγάλο διάστημα υποβαθμιζόταν ως γελοία και χωρίς καμία πιθανότητα επιτυχίας, τονίζει ο Ρόζενμπαουμ.
«Τρομερές» παραλληλίες μεταξύ Τραμπ και εθνικοσοσιαλιστών
Ο ιστορικός Τίμοθι Σνάιντερ από το διακεκριμένο αμερικανικό Πανεπιστήμιο Γέιλ, σε συνέντευξή του στη γερμανική εφημερίδα Süddeutsche Zeitung, δίνει στις ΗΠΑ χρονικό περιθώριο ενός έτους μετά την εκλογή Τραμπ «προκειμένου να υπερασπιστούν την αμερικανική δημοκρατία». Ο ίδιος διακρίνει «τρομερές» παραλληλίες ανάμεσα στην περίπτωση Τραμπ και την άνοδο των εθνικοσοσιαλιστών στην εξουσία τη δεκαετία του 1930.
Γερμανοί επιστήμονες είναι πιο επιφυλακτικοί όταν πρόκειται για τέτοιου είδους συγκρίσεις. Η Ούρζουλα Μυνχ, διευθύντρια της Ακαδημίας Πολιτικών Σπουδών στο Τούτσιχ της Βαυαρίας, επισήμανε στο γερμανικό πρακτορείο ειδήσεων dpa ότι οι εξελίξεις στις ΗΠΑ δεν μπορούν να συγκριθούν με την κατάσταση που επικρατούσε στη Γερμανία τις δεκαετίες του 1920 και 1930. Βασικές διαφορές εντοπίζει κυρίως στον τρόπο λειτουργίας της αμερικανικής δικαιοσύνης. «Στη Γερμανία δεν είχαμε τότε καν ανεξάρτητη δικαιοσύνη». Όπως εκτιμά, ο Τραμπ είναι «μοναδικό φαινόμενο. Δεν πρέπει να πασχίζει κανείς να τον συγκρίνει με τους εθνικοσοσιαλιστές».
Άμεση σύγκριση του αμερικανού προέδρου με το ναζιστικό καθεστώς αποφεύγει να κάνει και ο Αντρέας Βίρσινγκ, διευθυντής του Ινστιτούτου Σύγχρονης Ιστορίας (IfZ) στο Μόναχο. Ωστόσο, όπως λέει, «η προφανής ανησυχία στις ΗΠΑ είναι σίγουρα δικαιολογημένη», επισημαίνει στο dpa και προσθέτει: «Ο τρόπος που έκανε προεκλογική εκστρατεία, ο λόγος στην ορκωμοσία του και το στιλ διακυβέρνησής του αποτελούν ρήξη με τις συμβάσεις και την παράδοση της αμερικανικής δημοκρατίας».
Εάν πίσω από αυτές τις ενέργειες του νέου προέδρου κρύβεται πραγματικά ένα σχέδιο για αλλαγή καθεστώτος στις ΗΠΑ, δεν μπορεί να κρίνει κανείς ακόμη, επισημαίνει ο ιστορικός Τίμοθι Σνάιντερ.
Ο Αντρέας Βίρσινγκ από την πλευρά του διακρίνει ομοιότητες με την άνοδο των εθνικοσοσιαλιστών ως προς τη διάβρωση του κομματικού συστήματος και την προσπάθεια διακυβέρνησης μέσω διαταγμάτων, όπως αυτό περί απαγόρευσης εισόδου για συγκεκριμένη μερίδα μουσουλμάνων, η εφαρμογή του οποίου έχει ακυρωθεί προς το παρόν από την αμερικανική δικαιοσύνη. «Μπορεί μόνο να ελπίζει κανείς ότι οι συντηρητικές ελίτ δεν θα κάνουν τα ίδια λάθη που έγιναν στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης με τον Χίτλερ», σχολιάζει ο διευθυντής του Ινστιτούτου Σύγχρονης Ιστορίας (IfZ) στο Μόναχο.
Μπρίττα Σούλτεγιανς (dpa) / Άρης Καλτιριμτζής
100 χρόνια από την Φεβρουαριανή Επανάσταση
Με τα γεγονότα τον Φεβρουάριο του 1917 τερματίζεται, στην ουσία, η τσαρική κυριαρχία στη Ρωσία. Ήταν το προστάδιο της Οκτωβριανής Επανάστασης ένα εξάμηνο αργότερα που έφερε τους μπολσεβίκους του Λένιν στην εξουσία.Κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει αυτή την ιστορική ημερομηνία. Στις 23 Φεβρουαρίου με το ιουλιανό και στις 8 Μαρτίου με το γρηγοριανό ημερολόγιο, ξεκίνησε η λεγόμενη Φεβρουαριανή Επανάσταση. Σήμερα όμως 100 χρόνια μετά, σχεδόν κανείς στη Ρωσία δεν ενδιαφέρεται να τιμήσει την επέτειο. Αν και ο πρόεδρος Βλ. Πούτιν έδωσε εντολή να εορταστεί η συμπλήρωση 100 ετών, πολλοί Ρώσοι φαίνεται να αρνούνται να γιορτάσουν την ημέρα, που συνδέουν, όχι άδικα, με μια από τις πιο αδύναμες ιστορικές περιόδους της πατρίδας τους. Στη Ρωσία η επικρατούσα άποψη δείχνει να είναι ότι οι Ρώσοι θυμούνται ευχαρίστως ότι έκανε την πατρίδα τους μεγάλη και ισχυρή, είτε είναι οι τσάροι, είτε ο Στάλιν, ενώ αδιαφορούν για επαναστάσεις που διακόπτουν τη συνέχεια του κράτους. Σύμφωνα με τον ιστορικό Γιούρι Πιβοβαρόφ από το Πανεπιστήμιο Λομονοσόφ της Μόσχας, οι περισσότεροι Ρώσοι δεν ξέρουν τίποτα για το προστάδιο της Οκτωβριανής Επανάστασης.
Υπό κατάρρευση η Ρωσία του 1917
Τα αίτια για την επανάσταση του Φεβρουαρίου ήταν ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η πείνα και η οικονομική κρίση. Από το 1915 οι ρωσικές δυνάμεις βρίσκονταν σε υποχώρηση στα μέτωπα του πολέμου. Ενδεικτικό ότι μόνο το 1916 λιποτάκτησαν 1,5 εκ. Ρώσοι στρατιώτες. Ο χειμώνας του 1916-1917 ήταν σκληρός, με ελλείψεις σε καυσόξυλα και κάρβουνα. Η βιομηχανία παρήγαγε κυρίως στρατιωτικό υλικό για το μέτωπο. Ο πληθωρισμός κάλπαζε, φθάνοντας στα τέλη του 1916 το 400%. Η ρωσική οικονομία εξαρτιόταν κατά 85% από την γεωργική παραγωγή. Στα λίγα βιομηχανικά κέντρα της αχανούς χώρας οι απεργίες και οι ριζοσπαστικοποίηση των εργαζομένων έγιναν καθημερινό φαινόμενο.
Η Φεβρουαριανή Επανάσταση επικεντρώθηκε στο Πέτρογκραντ, που αργότερα μετονομάστηκε σε Λένινγκραντ και σήμερα ονομάζεται Αγ. Πετρούπολη. Πολύ πριν την 23η Φεβρουαρίου, κυρίως εργάτριες των οποίων οι άνδρες πολεμούσαν στο μέτωπο, είχαν ξεκινήσει τις διαδηλώσεις. Στις 23 Φεβρουαρίου όμως η αστυνομία αντιμετώπισε βίαια τους διαδηλωτές με αποτέλεσμα να ξεσπάσουν βίαια επεισόδια. Λάδι στη φωτιά έριξε και ένα τηλεγράφημα του τσάρου, με το οποίο ζητούσε την καταστολή της εξέγερσης. Την επομένη 60 διαδηλωτές έπεφταν νεκροί από τα πυρά της αστυνομίας.
Χρειάστηκαν πέντε χρόνια για τη δημιουργία της ΕΣΣΔ
Την ώρα όμως που η τσαρική κυβέρνηση επέβαλλε την κατάσταση έκτακτης στο Πέτρογκραντ, ο στρατός καλούσε σε στήριξη των εξεγερθέντων. Η σπίθα της εξέγερσης μεταπήδησε ακόμα και στη Μόσχα. Εργάτες και στρατιώτες κατέλαβαν σιδηροδρομικούς σταθμούς και τηλεγραφικές υπηρεσίες. Τις εξεγέρσεις στις πόλεις στήριξε και η ρωσική διανόηση. Δάσκαλοι, γιατροί, δικηγόροι και νομικοί αποπειράθηκαν να απελευθερωθούν από τους περιορισμούς που τους επέβαλε το τσαρικό καθεστώς.
Στην προσπάθεια του τσάρου Νικολάου Β΄ να διαλύσει τη Βουλή, η Δούμα απάντησε με σύσταση επιτροπών για την αποκατάσταση της δημόσιας τάξης. Βουλευτές ανέλαβαν κυβερνητικές θέσεις ενώ ορίστηκε νέος αρχηγός ενόπλων δυνάμεων. Η ρωσική βουλή διεκδικούσε την εξουσία, όπως είχε γίνει και το 1789 στο Παρίσι κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης. Όμως ήταν η Οκτωβριανή Επανάσταση έξι μήνες αργότερα που έφερε τελικά στην εξουσία τους μπολσεβίκους. Έπρεπε να περάσουν πέντε χρόνια μέχρι να δημιουργηθεί το 1922 το πολυεθνικό κράτος της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών. Μια ημερομηνία, την οποία οι Ρώσοι προτιμούν να τιμούν πολύ περισσότερο από ότι την Φεβρουαριανή Επανάσταση.
Φόλκερ Βάγκενερ / Στέφανος Γεωργακόπουλος
Το διαχρονικό φλερτ τέχνης και χρήματος
Τέχνη και χρήμα. Ένας εκρηκτικός συνδυασμός. Μια σχέση έλξης - άπωσης. Εδώ και αιώνες το χρήμα ορίζει την τέχνη αλλά και η τέχνη συχνά δίνει τις κατευθύνσεις τις οποίες αυτό θα ακολουθήσει.Η πλαστική σακούλα του Aldi-Nord είναι ένα έργο τέχνης. Ο καλλιτέχνης Γκίντερ Φρυτρούκ την φιλοτέχνησε το 1970. Οι λευκές και μπλε λωρίδες που την κοσμούν τυπώθηκαν και κυκλοφόρησαν εκατομμύρια φορές. Και καθένας που την βλέπει ξέρει αμέσως περί τίνος πρόκειται: να ψωνίζεις φθηνά. Ο Γκίντερ Φρυτρούκ (1923-1982) ήταν ένας γνωστός ζωγράφος, ο οποίος δούλεψε στα εργαστήρια μεγάλων καλλιτεχνών, όπως ήταν ο Φερνάν Λεζέρ και ο Χανς Αρπ. Για την πλαστική σακούλα του Aldi ζήτησε αργότερα συγγνώμη από τους φοιτητές του. Τέχνη στην υπηρεσία του καπιταλισμού και μαζική παραγωγή, για πολλούς δεν συνάδουν.
Φυσικά ο Φρυτρούκ δεν ήταν ούτε ο πρώτος ούτε ο τελευταίος που έθεσε την τέχνη του στην υπηρεσία του καπιταλισμού. Ο Βίκτορ Βαζαρέλι συνεργάστηκε με την αυτοκινητοβιομηχανία Renault και ο Άντον Στανκόνβσκι σχεδίασε το γνωστό λογότυπο της Deutsche Bank, το μπλε τετράγωνο με τη γραμμή στη μέση.
Τέχνη και χρήμα συνδέονται με μια δύσκολη σχέση που κρατά αιώνες. Μια σχέση έλξης - άπωσης. Την σχέση αυτή, με 300 εκθέματα, από τον Ντύρερ μέχρι τον Άντι Γουόρχολ και τον Γκέρχαρντ Ρίχτερ, παρουσιάζει η αίθουσα τέχνης Ludwiggalerie στο Ομπερχάουζεν σε μια έκθεση με τον τίτλο «Ας το αγοράσουμε! Τέχνη και αγορά».
Τουλιπομανία και κραχ τον 17ο αιώνα
Στην έκθεση μαθαίνουμε ότι ο Ντίρερ δεν ήταν μόνο ένας εξαίρετος καλλιτέχνης αλλά και ένας άριστος επιχειρηματίας και φιλοτεχνούσε σχέδια για όλα τα βαλάντια. Εκτός αυτού η τέχνη και το κέρδος δεν είναι καινούργια ανακάλυψη. Τον 17ο αιώνα έσκασε η πρώτη «φούσκα» στην αγορά της τέχνης. Εκείνη την εποχή επικρατούσε «τουλιπομανία» στην Ολλανδία. Καλλιτέχνες ζωγράφιζαν μανιωδώς τουλίπες διότι οι αγοραστές των περιζήτητων βολβών δεν μπορούσαν να φανταστούν πως θα ήταν αυτοί όταν άνθιζαν. Έτσι το έργο αναλάμβαναν οι ζωγράφοι. Το 1637 όμως σημειώθηκε μεγάλο κραχ στην αγορά της τουλίπας και οι συνέπειες ήταν άμεσες και για τους καλλιτέχνες.
Σήμερα ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα για το πως εξελίσσεται η αγορά της τέχνης είναι τα έργα του Γκέρχαρντ Ρίχτερ. Το 1972 το μουσείο του Ομπερχάουζεν αγόρασε ένα έργο του Γερμανού καλλιτέχνη, που παρουσιάζει την Μπριζίτ Μπαρντό να ψωνίζει με τη μητέρα της, για μόλις 28.000 μάρκα. Σήμερα ο Ρίχτερ είναι ο πιο ακριβός Γερμανός ζωγράφος και τα έργα του κοστίζουν εκατομμύρια.
Όσο όμως και η τέχνη να φλερτάρει με το χρήμα, το σίγουρο είναι πως η συντριπτική πλειονότητα των καλλιτεχνών, πάνω από το 95%, δεν μπορεί να ζήσει από αυτήν.
DPA / Μαρία Ρηγούτσου
Berlinale: μια γιορτή της διαφορετικότητας
Η τελετή απονομής των βραβείων επιβεβαίωσε το σημείο που θέλει να αναδείξει το φεστιβάλ: την ποικιλομορφία της τέχνης και του ανθρώπου. Ταυτόχρονα υπήρξε και μία εκδήλωση διαμαρτυρίας.H 67η Berlinale ολοκληρώθηκε χθες. Η βράβευση της ουγγαρέζας σκηνοθέτιδας Ιλντικό Ενιέντι για την ταινία «Για το σώμα και την ψυχή» με τη Χρυσή Άρκτο έδειξε ακόμη μια φορά ποιο είναι το δυνατό σημείο του φεστιβάλ. Η Berlinale διαθέτει μεγάλη ποικιλία «χρωμάτων»: έχει κανείς την αίσθηση ότι κάθε Φεβρουάριο συναντιούνται στο Βερολίνο λαοί και έθνη για να γιορτάσουν από κοινού την τέχνη.
Αυτό φαίνεται καθαρά στις επιλογές της κριτικής επιτροπής υπό τον ολλανδό σκηνοθέτη Πολ Φερχόφεν. Πρώτη ανέβηκε στη σκηνή για να παραλάβει την Αργυρή Άρκτο μία έκπληκτη και άφωνη ρουμάνα μοντέρ, η Ντάνα Μπουνέσκου, για μια ταινία που εξιστορεί τον έρωτα μεταξύ δύο ψυχικά ασθενών νέων ανθρώπων με τίτλο «Άνα, αγάπη μου». Την ακολούθησαν δύο Χιλιανοί, ο Σεμπάστιαν Λέλιο και ο Γκονζάλο Μάνζα, οι οποίοι διακρίθηκαν για την ταινία «Φανταστική Γυναίκα» με θέμα την ιστορία μιας τρανσέξουαλ. Μετά ένας αυστριακός ηθοποιός, o Γκέοργκ Φρίντριχ, πρωταγωνιστής της ταινίας «Λαμπερές νύχτες» του Τόμας Άρσλανο, οποίος μόλις πήρε την Αργυρή Άρκτο κόλλησε πάνω στο αγαλματίδιο την τσίχλα του. Τον ακολούθησε μία ηθοποιός από την Κορέα, η Κιμ Μίνχι, πρωταγωνίστρια στην ταινία του Χονγκ Σανγκ-Σου «Στην παραλία νύχτα, μόνη», η οποία κατόρθωσε να συγκρατήσει τα συναισθήματά της με αξιοθαύμαστο τρόπο.
Δεν έλειψαν τα ευτράπελα
Όλα αυτά ακολούθησε ένα ακόμη αξιομνημόνευτο πέρασμα στην αιωνιότητα: ο φινλανδός σκηνοθέτης Άκι Καουρισμάκι ήταν εμφανώς τόσο μεθυσμένος που δεν επιχείρησε καν να σκαρφαλώσει στη σκηνή. Έμεινε στη θέση του, σηκώθηκε για λίγο από την καρέκλα, πήγε να κάνει μια κίνηση, και τελικά έλαβε την Άρκτο του από τον διευθυντή του φεστιβάλ Ντίτερ Κόσλικ και τα μέλη της επιτροπής, τα οποία κατάλαβαν αμέσως τι τρέχει και πήγαν οι ίδιοι μέχρι τον Καουρισμάκι. Η ταινία του γνωστού σκηνοθέτη «Η άλλη πλευρά της ελπίδας» αφορά την περιπέτεια ενός σύρου πρόσφυγα.
Έπειτα από όλα αυτά ανέβηκε στη σκηνή η πολωνή Ανιέσκα Χόλαντ, η οποία βραβεύτηκε για το φεμινιστικής κατεύθυνσης δράμα «Spoor» που αφορά την προστασία των ζώων. Επιπλέον το κοινό χειροκρότησε τον γαλλο-σενεγαλέζο σκηνοθέτη Αλέν Γκομί, ο οποίος απεικόνισε το δραματικό πεπρωμένο μίας γυναίκας από το Κονγκό στην ταινία «Félicité». Ο γιος της ηρωίδας δεν έχει την κατάλληλη ιατρική φροντίδα μετά από ένα ατύχημα λόγω ελλείψεων σε φαρμακευτικά μέσα. Τέλος η ουγγαρέζα σκηνοθέτιδα Ιλντικό Ενιέντι τιμήθηκε με την Χρυσή Άρκτο για μία ταινία, η οποία δείχνει τη δειλή προσέγγιση μεταξύ δύο ταλαιπωρημένων τόσο ψυχικά όσο και σωματικά ανθρώπων.
Διαμαρτυρία και γιορτή
Θα πρέπει να κοιτάξει κανείς τη φετινή απονομή με όλες τις ιδιομορφίες της και τις μικρές λεπτομέρειες, για να καταλάβει αυτό που συμβαίνει στη Berlinale: η ποικιλία του κόσμου μας, των ανθρώπων και των φύλων αλλά και των διαφορετικών τρόπων καλλιτεχνικής έκφρασης, όλα αυτά φωτίστηκαν μέσα από τα βραβεία.
«Το πρόγραμμά μας περιλαμβάνει αρκετή διαμαρτυρία» είχε ανακοινώσει ο Ντίτερ Κόσλικ λίγο πριν ξεκινήσει η διοργάνωση. Με τη λέξη «διαμαρτυρία» υπαινισσόταν βέβαια τον Ντόναλντ Τραμπ. Οι περισσότεροι θεατές κατάλαβαν το σχόλιο ως νύξη για τις ταινίες με θέμα τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ωστόσο η Berlinale υπήρξε κυρίως μια διοργάνωση για την ανθρώπινη ποικιλομορφία, ένας ύμνος στη ζωή, μια γιορτή της τέχνης και της φαντασίας. Αλλά και μια εκδήλωση αντίστασης ενάντια στη μισαλλοδοξία και τον ρατσισμό, ενάντια στις προκαταλήψεις και το μίσος για τη διαφορετικότητα. Με άλλα λόγια, μία διαμαρτυρία την κατάλληλη χρονική στιγμή.
Γιόχεν Κίρτεν
Ακολουθήστε μας στα κοινωνικά δίκτυα
Μάρτιος 2025
