Διάλογοι της Ράνιας Γάτου με τον Καθηγητή Κυριάκο Κυριαζόπουλο για τη μελέτη του με τίτλο «Συγκριτική Ανάλυση της Στρατηγικής των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας στο Πεδίο της Κβαντικής Τεχνολογίας, της Τεχνολογικής Ισχύος και της Εθνικής Ασφάλειας»

Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής
Πολιτιστική αρθρογράφος – Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου
Ποιήτρια – Εικαστικός (https://raniagatou.gr/).

Κυριάκος Κυριαζόπουλος
Διευθυντής του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών (ΠΜΣ) με τον τίτλο «Θεωρία Δικαίου και Διεπιστημονικές Νομικές Σπουδές» και Συντονιστής του Σεμιναρίου «Τεχνητή Νοημοσύνη, Ηθική και Δημοκρατία» της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.) (https://theory.law.auth.gr/ https://theory.law.auth.gr/).

 

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ;

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, πριν αρχίσουμε να εξετάζουμε τον ανταγωνισμό των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας και τις διαφορετικές στρατηγικές τους στο πεδίο της κβαντικής τεχνολογίας και καινοτομίας, θα ήθελα να ξεκινήσουμε από το απολύτως βασικό ερώτημα, ώστε ο διάλογός μας να είναι κατανοητός ακόμη και σε έναν αναγνώστη που δεν έχει ειδικές γνώσεις φυσικής. Τι είναι η κβαντική τεχνολογία και καινοτομία;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η κβαντική φυσική είναι ο κλάδος της φυσικής που μελετά πώς συμπεριφέρονται η ύλη και η ενέργεια σε εξαιρετικά μικρή κλίμακα, δηλαδή κυρίως στο επίπεδο των ατόμων, των ηλεκτρονίων, των φωτονίων και άλλων υποατομικών σωματιδίων.

Η βασική της ιδιαιτερότητα είναι ότι σε αυτή τη μικροσκοπική κλίμακα η φύση δεν συμπεριφέρεται όπως τη γνωρίζουμε από την καθημερινή εμπειρία. Ένα αυτοκίνητο, μία μπάλα ή ένας άνθρωπος έχουν συνήθως συγκεκριμένη θέση και συγκεκριμένη κατάσταση. Στην κβαντική φυσική, αντίθετα, ένα πολύ μικρό σωματίδιο μπορεί να περιγράφεται ως να βρίσκεται σε περισσότερες από μία πιθανές καταστάσεις ταυτόχρονα, μέχρι να γίνει μέτρηση. Αυτό ονομάζεται κβαντική υπέρθεση.

Ένα δεύτερο βασικό φαινόμενο είναι η κβαντική διεμπλοκή. Δύο κβαντικά σωματίδια μπορούν να συνδεθούν με τέτοιο τρόπο ώστε οι καταστάσεις τους να περιγράφονται από κοινού, ακόμη και όταν βρίσκονται σε μεγάλη απόσταση. Το φαινόμενο αυτό είναι θεμελιώδες για αρκετές σύγχρονες κβαντικές τεχνολογίες.

Ένα τρίτο βασικό χαρακτηριστικό είναι ότι η κβαντική φυσική δεν προβλέπει πάντοτε με απόλυτη βεβαιότητα ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Πολύ συχνά περιγράφει πιθανότητες. Δηλαδή δεν λέει πάντοτε «το σωματίδιο βρίσκεται ακριβώς εδώ», αλλά ποια είναι η πιθανότητα να βρεθεί σε μια συγκεκριμένη θέση όταν το μετρήσουμε.

Η κβαντική φυσική αναπτύχθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα επειδή η κλασική φυσική δεν μπορούσε να εξηγήσει ορισμένα φαινόμενα που παρατηρούνταν στα άτομα και στο φως. Από αυτήν προέκυψε μεγάλο μέρος της σύγχρονης τεχνολογίας: τα τρανζίστορ, τα μικροτσίπ, τα λέιζερ και πολλές τεχνολογίες ηλεκτρονικής βασίζονται σε κβαντικές αρχές.

Η λεγόμενη νέα γενιά κβαντικών τεχνολογιών προχωρά ακόμη περισσότερο: προσπαθεί να ελέγξει άμεσα φαινόμενα όπως η υπέρθεση και η διεμπλοκή για να δημιουργήσει κβαντικούς υπολογιστές, κβαντικούς αισθητήρες και κβαντικά δίκτυα.

Η κλασική φυσική περιγράφει κυρίως τον κόσμο όπως τον βλέπουμε γύρω μας. Η κβαντική φυσική περιγράφει τους παράξενους αλλά πραγματικούς κανόνες με τους οποίους λειτουργεί η φύση στη μικροσκοπική της κλίμακα.

Και γι’ αυτό η κβαντική τεχνολογία σημαίνει ουσιαστικά: χρησιμοποιούμε αυτούς τους κβαντικούς κανόνες για να κατασκευάσουμε νέες τεχνολογίες.

Αναλυτικότερα, η κβαντική τεχνολογία και καινοτομία σημαίνει την αξιοποίηση των ιδιοτήτων της κβαντικής φυσικής για τη δημιουργία νέων τεχνολογικών συστημάτων, προϊόντων και εφαρμογών. Για να γίνει όμως αυτό πραγματικά κατανοητό, πρέπει πρώτα να εξηγήσουμε τι είναι η κβαντική φυσική. Η κβαντική φυσική είναι ο κλάδος της φυσικής που μελετά τη συμπεριφορά της ύλης και της ενέργειας σε εξαιρετικά μικρή κλίμακα, κυρίως στο επίπεδο των ατόμων, των ηλεκτρονίων, των φωτονίων και άλλων υποατομικών σωματιδίων. Σε αυτή τη μικροσκοπική κλίμακα η φύση δεν συμπεριφέρεται πάντοτε με τον τρόπο που γνωρίζουμε από την καθημερινή μας εμπειρία.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα φαινόμενα είναι η κβαντική υπέρθεση. Πολύ απλουστευμένα, ένα κβαντικό σύστημα μπορεί να βρίσκεται σε συνδυασμό περισσότερων από μία δυνατών καταστάσεων μέχρι να πραγματοποιηθεί μέτρηση. Ένα δεύτερο θεμελιώδες φαινόμενο είναι η κβαντική διεμπλοκή, κατά την οποία δύο ή περισσότερα κβαντικά συστήματα μπορούν να συνδέονται κατά τέτοιον τρόπο ώστε η κατάστασή τους να πρέπει να περιγράφεται από κοινού, ακόμη και όταν βρίσκονται σε απόσταση μεταξύ τους. Παράλληλα, η κβαντική φυσική έχει έντονο πιθανοκρατικό χαρακτήρα: σε πολλές περιπτώσεις δεν μας λέει με απόλυτη βεβαιότητα ποιο συγκεκριμένο αποτέλεσμα θα προκύψει από μία μέτρηση, αλλά μας επιτρέπει να υπολογίσουμε τις πιθανότητες των διαφορετικών αποτελεσμάτων.

Η κβαντική φυσική αναπτύχθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα, όταν έγινε σαφές ότι η κλασική φυσική δεν μπορούσε να εξηγήσει επαρκώς ορισμένα φαινόμενα που αφορούσαν το φως, τα άτομα και τη συμπεριφορά της ύλης στη μικροσκοπική κλίμακα. Και πρέπει να διευκρινίσουμε κάτι σημαντικό: η κβαντική φυσική δεν αποτελεί σήμερα μία αφηρημένη θεωρία χωρίς πρακτικές εφαρμογές. Μεγάλο μέρος της σύγχρονης τεχνολογίας, όπως τα τρανζίστορ, τα μικροτσίπ, τα λέιζερ και γενικότερα η σύγχρονη ηλεκτρονική, στηρίζεται ήδη σε γνώσεις που προέρχονται από την κβαντική φυσική.

Η σημερινή όμως νέα γενιά κβαντικών τεχνολογιών επιχειρεί κάτι ακόμη περισσότερο. Δεν αρκείται στο γεγονός ότι η ύλη ακολουθεί κβαντικούς νόμους. Προσπαθεί να ελέγξει και να αξιοποιήσει συστηματικά συγκεκριμένα κβαντικά φαινόμενα, όπως την υπέρθεση και τη διεμπλοκή, προκειμένου να δημιουργήσει νέες τεχνολογικές δυνατότητες. Από αυτή την προσπάθεια προκύπτουν οι κβαντικοί υπολογιστές, οι κβαντικοί αισθητήρες, τα κβαντικά δίκτυα και οι κβαντικές επικοινωνίες, καθώς και γενικότερα οι τεχνολογίες της κβαντικής πληροφορίας.

Εδώ πρέπει να διακρίνουμε δύο έννοιες. Η πρώτη είναι η κβαντική τεχνολογία. Αυτή είναι το ίδιο το τεχνικό πεδίο: οι τεχνολογίες που βασίζονται στην ελεγχόμενη αξιοποίηση κβαντικών φαινομένων. Η δεύτερη είναι η κβαντική καινοτομία, η οποία έχει ευρύτερη έννοια. Δεν σημαίνει απλώς ότι ένας επιστήμονας πραγματοποιεί μία νέα ανακάλυψη ή αποδεικνύει ότι κάτι είναι θεωρητικά δυνατό. Σημαίνει ότι η επιστημονική αυτή γνώση μετατρέπεται σε πραγματικά χρησιμοποιήσιμη τεχνολογία, δηλαδή σε μηχάνημα, προϊόν, εφαρμογή, υπηρεσία, βιομηχανική διαδικασία ή νέα υποδομή.

Ας χρησιμοποιήσουμε ένα απλό παράδειγμα. Ένας επιστήμονας μπορεί να αποδείξει στο εργαστήριο ότι είναι δυνατόν να δημιουργηθεί ένας εξαιρετικά ευαίσθητος κβαντικός αισθητήρας. Αυτό αποτελεί σημαντική επιστημονική και τεχνολογική πρόοδο. Δεν σημαίνει όμως ακόμη ότι ο αισθητήρας μπορεί να χρησιμοποιηθεί ευρέως στην πραγματική οικονομία ή στις κρατικές υποδομές. Όταν ο αισθητήρας κατασκευαστεί με αξιοπιστία, μπορεί να παραχθεί, ενσωματωθεί σε ένα πραγματικό τεχνολογικό σύστημα και χρησιμοποιηθεί στην πράξη για συγκεκριμένο σκοπό, τότε η επιστημονική ανακάλυψη έχει μετατραπεί σε κβαντική καινοτομία. Με αυτή την έννοια, η καινοτομία είναι η πορεία από το εργαστήριο στην πραγματική εφαρμογή.

Στο πλαίσιο της μελέτης μας, επομένως, όταν μιλάμε για κβαντική καινοτομία δεν εξετάζουμε μόνο τι ανακαλύπτουν οι φυσικοί ή πόσο ισχυρός μπορεί να γίνει ένας κβαντικός υπολογιστής. Εξετάζουμε ολόκληρη τη διαδρομή από την επιστημονική έρευνα μέχρι την τεχνολογική ανάπτυξη, την παραγωγή, την εμπορική αξιοποίηση και την πρακτική εφαρμογή. Γι’ αυτό η κβαντική καινοτομία δεν αφορά μόνο τους επιστήμονες. Αφορά τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα, αλλά επίσης τις επιχειρήσεις, τη βιομηχανία, το κράτος, τη χρηματοδότηση, τις υποδομές και το εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό.

Και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για όσα θα συζητήσουμε στη συνέχεια σχετικά με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποια χώρα διαθέτει καλύτερους κβαντικούς επιστήμονες ή ποια θα επιτύχει πρώτη ένα σημαντικό εργαστηριακό αποτέλεσμα. Το ερώτημα είναι ποια χώρα μπορεί να δημιουργήσει ένα ολόκληρο οικοσύστημα κβαντικής καινοτομίας, δηλαδή ένα σύστημα μέσα στο οποίο η επιστημονική γνώση μπορεί να μετατρέπεται συστηματικά σε τεχνολογία, η τεχνολογία σε παραγωγή και η παραγωγή σε οικονομική, βιομηχανική και στρατηγική ικανότητα.

Επομένως, εάν θέλουμε να κρατήσουμε δύο πολύ απλούς ορισμούς πριν αρχίσουμε τον διάλογό μας, μπορούμε να πούμε το εξής: κβαντική τεχνολογία είναι η τεχνολογία που αξιοποιεί τις αρχές και τα φαινόμενα της κβαντικής φυσικής. Κβαντική καινοτομία είναι η διαδικασία με την οποία αυτή η επιστημονική και τεχνολογική γνώση μετατρέπεται σε χρήσιμες, λειτουργικές και αξιοποιήσιμες εφαρμογές.

Και υπάρχει μία τελευταία διευκρίνιση που είναι απαραίτητη για να κατανοήσουμε σωστά ολόκληρη τη μελέτη. Όταν μιλάμε για κβαντική τεχνολογία, δεν μιλάμε μόνο για κβαντικούς υπολογιστές. Μιλάμε επίσης για κβαντικούς αισθητήρες, κβαντικά δίκτυα, κβαντικές επικοινωνίες και ένα ευρύτερο τεχνολογικό οικοσύστημα. Επομένως, ο ανταγωνισμός γύρω από την κβαντική καινοτομία δεν είναι ένας απλός αγώνας για το ποιος θα κατασκευάσει πρώτος τον ισχυρότερο κβαντικό υπολογιστή. Είναι ένας πολύ ευρύτερος ανταγωνισμός για το ποιος θα μπορέσει να μετατρέψει τις δυνατότητες της κβαντικής φυσικής σε πραγματική και διαρκή επιστημονική, τεχνολογική, παραγωγική και στρατηγική ισχύ.

Η ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΚΑΙ Η ΝΕΑ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΙΣΧΥΟΣ

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, η μελέτη σας έχει έναν τίτλο «Συγκριτική Ανάλυση της Στρατηγικής των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας στο Πεδίο της Κβαντικής Τεχνολογίας, της Τεχνολογικής Ισχύος και της Εθνικής Ασφάλειας», ο οποίος συνδέει τρία πεδία τα οποία, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως, θα μπορούσαν να εξετασθούν χωριστά: την κβαντική τεχνολογία, την τεχνολογική ισχύ και την εθνική ασφάλεια. Γιατί επιλέξατε να τα αντιμετωπίσετε ως ένα ενιαίο αντικείμενο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι ακριβώς αυτή είναι μία από τις βασικές διαπιστώσεις της μελέτης. Η κβαντική τεχνολογία δεν μπορεί πλέον να εξετάζεται ως ένα απομονωμένο πεδίο επιστημονικής έρευνας. Στα κείμενα που αποτελούν τη βάση της συγκριτικής αναλύσεως, η επιστημονική γνώση, η τεχνολογική καινοτομία, η οικονομική ανάπτυξη, η βιομηχανική παραγωγή και η εθνική ασφάλεια εμφανίζονται ως αλληλένδετες όψεις της κρατικής ισχύος. Η κβαντική τεχνολογία είναι ίσως το καθαρότερο παράδειγμα αυτής της μεταβολής, επειδή συνδέει ταυτόχρονα την επιστήμη με την παραγωγή, την υπολογιστική ισχύ με την άμυνα, την οικονομική ανάπτυξη με την πληροφοριακή ασφάλεια και την εθνική πολιτική με τη διεθνή τυποποίηση. Η χώρα που θα είναι σε θέση όχι μόνο να πραγματοποιήσει επιστημονικές ανακαλύψεις, αλλά και να τις μετατρέψει σε λειτουργικά συστήματα, να τις παραγάγει σε βιομηχανική κλίμακα, να τις προστατεύσει και να επηρεάσει τα διεθνή πρότυπα εφαρμογής τους, θα αποκτήσει μία πολύ ευρύτερη δυνατότητα επιρροής επί της οικονομίας, της ασφάλειας και της διεθνούς πολιτικής.

Ράνια Γάτου: Επομένως, όταν μιλάμε για κβαντική τεχνολογία, δεν μιλάμε απλώς για γρηγορότερους υπολογιστές;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ασφαλώς όχι. Αυτό θα ήταν μία υπερβολικά περιορισμένη προσέγγιση. Η κβαντική υπολογιστική αποτελεί ασφαλώς κεντρικό τμήμα της κβαντικής επαναστάσεως, αλλά η στρατηγική σημασία της κβαντικής τεχνολογίας είναι πολύ ευρύτερη. Στη μελέτη εξετάζονται η κβαντική υπολογιστική, η κβαντική καινοτομία, η κβαντική βιομηχανική πολιτική, η μετα-κβαντική κρυπτογραφία, η εθνική ασφάλεια, η κρατική οργάνωση της καινοτομίας, η σχέση δημοσίου και ιδιωτικού τομέα, η βιομηχανική πολιτική, η τεχνολογική αυτάρκεια, η επιστήμη ως γεωπολιτικός παράγοντας και, τελικώς, ο τεχνολογικός ανταγωνισμός μεταξύ των δύο μεγάλων δυνάμεων. Αυτό σημαίνει ότι η κβαντική τεχνολογία λειτουργεί ως παράθυρο μέσα από το οποίο μπορούμε να παρατηρήσουμε έναν πολύ ευρύτερο μετασχηματισμό της έννοιας της ισχύος στον εικοστό πρώτο αιώνα.

Ράνια Γάτου: Τι εννοείτε όταν λέτε ότι μεταβάλλεται η ίδια η έννοια της ισχύος;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Εννοώ ότι η ισχύς ενός κράτους δεν μπορεί πλέον να μετράται αποκλειστικά με τις παραδοσιακές κατηγορίες. Ασφαλώς το μέγεθος της οικονομίας, οι στρατιωτικές δυνατότητες, ο πληθυσμός, η γεωγραφία και οι φυσικοί πόροι εξακολουθούν να έχουν τεράστια σημασία. Όμως η μελέτη δείχνει ότι η δυνατότητα παραγωγής επιστημονικής γνώσεως, μετατροπής της σε προηγμένη τεχνολογία, βιομηχανικής κατασκευής αυτής της τεχνολογίας, ασφαλούς ενσωματώσεώς της στις κρίσιμες υποδομές και διεθνούς επιβολής ή διαδόσεως των σχετικών τεχνολογικών προτύπων μετατρέπεται σε αυτοτελή διάσταση εθνικής ισχύος. Δεν αρκεί ένα κράτος να έχει πλούτο. Πρέπει να έχει τεχνολογική ικανότητα. Δεν αρκεί να έχει τεχνολογική ικανότητα. Πρέπει να μπορεί να τη μετατρέψει σε παραγωγή. Δεν αρκεί να έχει παραγωγή. Πρέπει να μπορεί να προστατεύσει τις πληροφοριακές και τεχνολογικές του υποδομές. Και δεν αρκεί ακόμη ούτε αυτό. Η πραγματικά μεγάλη δύναμη επιδιώκει να επηρεάζει τους κανόνες και τα πρότυπα μέσα στα οποία θα λειτουργούν και οι άλλοι.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η επιστήμη χάνει τον ουδέτερο χαρακτήρα της;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν υποστηρίζει ότι η επιστήμη παύει να είναι επιστήμη ούτε ότι κάθε επιστημονική δραστηριότητα είναι κατ’ ανάγκην γεωπολιτική. Υποστηρίζει, όμως, ότι στα στρατηγικά πεδία αιχμής η επιστημονική έρευνα εντάσσεται πλέον όλο και περισσότερο σε εθνικούς σκοπούς. Και στα αμερικανικά και στο κινεζικό κείμενο η τεχνολογία αντιμετωπίζεται ως στοιχείο εθνικής αναπτύξεως και εθνικής ισχύος. Ειδικότερα, στην αμερικανική προσέγγιση η κβαντική επιστήμη και τεχνολογία πληροφοριών συνδέεται ρητώς με την καινοτομία, την οικονομική ανάπτυξη, τη δημιουργία υψηλά αμειβόμενων θέσεων εργασίας και την εθνική ασφάλεια. Η επιστημονική ανακάλυψη δηλαδή δεν παρουσιάζεται ως τέλος καθ’ εαυτό. Εντάσσεται σε μία αλληλουχία μέσα στην οποία η γνώση μετατρέπεται σε τεχνολογική εφαρμογή, η εφαρμογή σε οικονομική και βιομηχανική αξία και αυτή με τη σειρά της σε στοιχείο κρατικής και εθνικής ισχύος.

Ράνια Γάτου: Στην Κίνα συμβαίνει το ίδιο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Υπάρχει μία βασική σύγκλιση και μία επίσης βασική διαφορά. Η σύγκλιση είναι ότι και η Κίνα αντιλαμβάνεται την τεχνολογία ως κεντρικό στοιχείο εθνικής ισχύος. Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο οργανώνει αυτή τη σχέση και, κυρίως, στην αφετηρία της στρατηγικής της. Η αμερικανική πλευρά εμφανίζεται ως δύναμη που επιδιώκει να διατηρήσει μία ήδη υφιστάμενη τεχνολογική πρωτοκαθεδρία. Η κινεζική πλευρά εκκινεί από την αντίληψη ότι η τεχνολογική εξάρτηση μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγική αδυναμία και γι’ αυτό επιδιώκει να την υπερβεί μέσω οργανωμένης επιστημονικής, βιομηχανικής και τεχνολογικής αυτοδυναμίας. Επομένως, οι δύο χώρες αποδίδουν εξαιρετικά μεγάλη σημασία στην τεχνολογία, αλλά το κάνουν από διαφορετική ιστορική και στρατηγική θέση.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θέλουν να κρατήσουν την πρώτη θέση και η Κίνα θέλει να την κατακτήσει;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ως πρώτη σχηματική προσέγγιση, ναι. Αλλά πρέπει να είμαστε προσεκτικοί. Η αμερικανική στρατηγική δεν περιορίζεται σε μία απλή επιθυμία διατηρήσεως της πρωτιάς. Επιχειρεί να οργανώσει ένα ολόκληρο οικοσύστημα έρευνας, παραγωγής, εμπορικής αξιοποιήσεως, κρατικής χρήσεως και διεθνών συνεργασιών, ώστε να διατηρήσει ένα στρατηγικό τεχνολογικό πλεονέκτημα. Αντιστοίχως, η κινεζική στρατηγική δεν μπορεί να περιορισθεί στην ιδέα ότι απλώς «θέλει να ξεπεράσει τις Ηνωμένες Πολιτείες». Το βαθύτερο στοιχείο που αναδεικνύεται από τη μελέτη είναι η επιδίωξη τεχνολογικής αυτοδυναμίας, ώστε η χώρα να μην εξαρτά τη λειτουργία, την ανάπτυξη και την ασφάλειά της από κρίσιμες τεχνολογίες που ελέγχονται από άλλους.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η τεχνολογική εξάρτηση μπορεί να γίνει ζήτημα εθνικής κυριαρχίας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα της συγκριτικής αναλύσεως. Η τεχνολογική εξάρτηση δεν είναι απλώς ένα πρόβλημα εμπορικού ισοζυγίου ή βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας. Μπορεί να περιορίσει ουσιαστικά την ελευθερία ενεργειών ενός κράτους. Αν μία χώρα εξαρτάται σε κρίσιμα πεδία από τεχνολογίες, εξαρτήματα, λογισμικό, συστήματα επικοινωνιών ή υποδομές που ελέγχονται από άλλες δυνάμεις, τότε αυτή η εξάρτηση μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό στρατηγικής πιέσεως. Γι’ αυτό η μελέτη υπογραμμίζει ότι και τα δύο συστήματα αναγνωρίζουν, με διαφορετικό τρόπο, ότι η τεχνολογική εξάρτηση μπορεί να περιορίσει την εθνική κυριαρχία. Η αμερικανική απάντηση είναι η διατήρηση ηγεσίας μέσα σε αξιόπιστα τεχνολογικά και συμμαχικά δίκτυα. Η κινεζική απάντηση είναι η ενίσχυση της αυτοδυναμίας και η επιδίωξη ισχυρής θέσεως στις διεθνείς αλυσίδες παραγωγής και τεχνολογίας.

Ράνια Γάτου: Μήπως όμως εδώ υπάρχει ένα παράδοξο; Η παγκόσμια επιστήμη βασίζεται στην ανταλλαγή γνώσεως, ενώ η τεχνολογική στρατηγική των κρατών φαίνεται να οδηγεί προς μεγαλύτερο έλεγχο και μεγαλύτερο ανταγωνισμό.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι πράγματι μία από τις βαθύτερες εντάσεις της νέας εποχής. Η επιστημονική πρόοδος βασίζεται συχνά στη συνεργασία, στη διεθνή κυκλοφορία ιδεών και στην αλληλεπίδραση επιστημονικών κοινοτήτων. Όμως όταν μία τεχνολογία αποκτά άμεση σχέση με την εθνική ασφάλεια, την άμυνα, τις κρίσιμες υποδομές ή την οικονομική πρωτοκαθεδρία, τα κράτη επιδιώκουν αναπόφευκτα να ελέγξουν ορισμένες πτυχές της. Στην αμερικανική στρατηγική αυτή η ένταση εμφανίζεται μέσα από την προσπάθεια συνδυασμού ενός ανοιχτού οικοσυστήματος επιστήμης και ιδιωτικής καινοτομίας με την προστασία ευαίσθητων τεχνολογιών και με τη συνεργασία κυρίως με αξιόπιστους συμμάχους. Στο κινεζικό υπόδειγμα η επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη εντάσσεται περισσότερο σε έναν συνολικό εθνικό σχεδιασμό τεχνολογικής αυτοδυναμίας.

Ράνια Γάτου: Επομένως, η κβαντική τεχνολογία γίνεται και ζήτημα γεωπολιτικής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι απλώς γίνεται. Στη μελέτη είναι ήδη γεωπολιτική. Και αυτό συμβαίνει επειδή οι τεχνολογικές ικανότητες επηρεάζουν την κατανομή της ισχύος. Εάν μία χώρα αποκτήσει αποφασιστικό πλεονέκτημα στην κβαντική υπολογιστική, στους κβαντικούς αισθητήρες, στα κβαντικά δίκτυα ή στη μετα-κβαντική ασφάλεια, το αποτέλεσμα δεν θα περιορισθεί στην αγορά τεχνολογίας. Θα επηρεάσει την επιστημονική έρευνα, τις βιομηχανικές δυνατότητες, την πληροφοριακή ασφάλεια, την άμυνα, τις διεθνείς συνεργασίες και τη δυνατότητα επιβολής τεχνολογικών προτύπων. Η τεχνολογία γίνεται γεωπολιτική όταν η κατοχή ή ο έλεγχός της μεταβάλλει τη σχετική ισχύ των κρατών.

Ράνια Γάτου: Και τι σημαίνει «τεχνολογικά πρότυπα» σε αυτό το πλαίσιο; Γιατί είναι τόσο σημαντικά;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι εκείνος που επηρεάζει τα πρότυπα δεν επηρεάζει μόνο μία τεχνική λεπτομέρεια. Επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο θα λειτουργήσουν αγορές, υποδομές, συστήματα πιστοποιήσεως και διεθνή δίκτυα. Αυτό φαίνεται χαρακτηριστικά στο ζήτημα της μετα-κβαντικής κρυπτογραφίας. Η μελέτη τονίζει ότι η χώρα ή ο θεσμός που συμβάλλει αποφασιστικά στον καθορισμό των αποδεκτών τεχνολογικών προτύπων δεν προσφέρει απλώς μία τεχνική λύση. Μπορεί να επηρεάσει τη δομή της αγοράς, τη διαλειτουργικότητα των συστημάτων και τις σχέσεις εμπιστοσύνης που αναπτύσσονται μεταξύ κρατών και οργανισμών.

Ράνια Γάτου: Άρα η τεχνολογική ηγεσία δεν σημαίνει μόνο ότι κατασκευάζεις το καλύτερο μηχάνημα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό είναι κρίσιμο. Ένα κράτος μπορεί να πραγματοποιήσει μία εντυπωσιακή επιστημονική ανακάλυψη και παρ’ όλα αυτά να μην αποκτήσει το αντίστοιχο στρατηγικό πλεονέκτημα, εάν δεν μπορεί να την ενσωματώσει σε ένα πλήρες οικοσύστημα. Η μελέτη καταλήγει ρητώς ότι η τελική επιτυχία δεν θα κριθεί μόνο από μία επιστημονική ανακάλυψη. Θα κριθεί από τη δυνατότητα κατασκευής, παραγωγής, τυποποιήσεως, διαδόσεως και ασφαλούς ενσωματώσεως της τεχνολογίας. Αυτό σημαίνει ότι το εργαστήριο είναι μόνο η αρχή. Μετά ακολουθούν η βιομηχανία, οι υποδομές, η αγορά, το κράτος, η ασφάλεια, η εκπαίδευση του ανθρώπινου δυναμικού και η διεθνής διάδοση.

Ράνια Γάτου: Αυτό μας οδηγεί σε ένα ενδιαφέρον ερώτημα. Τελικά, ποιοι ανταγωνίζονται; Οι επιστήμονες, οι επιχειρήσεις ή τα κράτη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η βαθύτερη απάντηση της μελέτης είναι ότι ανταγωνίζονται ολόκληρα θεσμικά οικοσυστήματα. Αυτή είναι ίσως η πιο σημαντική συνθετική θέση της. Δεν ανταγωνίζονται απλώς δύο κυβερνήσεις. Δεν ανταγωνίζονται μόνο δύο επιστημονικές κοινότητες. Δεν ανταγωνίζονται μόνο αμερικανικές και κινεζικές επιχειρήσεις. Ανταγωνίζονται δύο διαφορετικοί τρόποι οργανώσεως της σχέσεως μεταξύ κράτους, επιστήμης, αγοράς, βιομηχανίας και διεθνούς επιρροής.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ότι η πραγματική μονάδα του ανταγωνισμού δεν είναι πια η μεμονωμένη εταιρεία αλλά το εθνικό τεχνολογικό σύστημα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σε μεγάλο βαθμό, ναι. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι εταιρείες χάνουν την αυτονομία τους ούτε ότι όλες οι καινοτομίες σχεδιάζονται από το κράτος. Ιδίως στην αμερικανική περίπτωση, ο ιδιωτικός τομέας, τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα διατηρούν αποφασιστική σημασία. Όμως η στρατηγική ικανότητα ενός κράτους προκύπτει πλέον από το κατά πόσον μπορεί να συνδέσει αυτά τα διαφορετικά στοιχεία σε ένα λειτουργικό σύστημα. Το ίδιο ισχύει και για την κινεζική περίπτωση, έστω με διαφορετική θεσμική οργάνωση και ισχυρότερη κεντρική πολιτική καθοδήγηση.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει λοιπόν και μία σύγκλιση ανάμεσα στις δύο χώρες παρά τις τεράστιες διαφορές των πολιτικών και οικονομικών τους συστημάτων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Η τελική συγκριτική αποτίμηση της μελέτης δείχνει ακριβώς αυτό. Οι δύο στρατηγικές συγκλίνουν ως προς τη θεμελιώδη σημασία που αποδίδουν στην επιστήμη και στην τεχνολογία, αλλά αποκλίνουν ως προς τη θεσμική μορφή, τον χρονικό ορίζοντα, την πολιτική φιλοσοφία και τον τρόπο μετατροπής της τεχνολογικής γνώσεως σε εθνική ισχύ. Η σύγκλιση βρίσκεται στην παραδοχή ότι χωρίς τεχνολογική ισχύ δεν μπορεί να υπάρξει μακροπρόθεσμη στρατηγική ισχύς. Η απόκλιση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται αυτή η τεχνολογική ισχύς.

Ράνια Γάτου: Θα ήθελα να σταθούμε λίγο περισσότερο σε αυτή τη διαφορά. Πώς θα περιγράφατε, με μία πρώτη γενική διατύπωση, τα δύο μοντέλα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα ότι η αμερικανική στρατηγική εμφανίζεται ως στρατηγική οργανωμένης διατηρήσεως της τεχνολογικής πρωτοκαθεδρίας. Επιχειρεί να συνδέσει την ομοσπονδιακή διοίκηση, την επιστημονική κοινότητα, τα εθνικά εργαστήρια, τα πανεπιστήμια, την ιδιωτική βιομηχανία και τους διεθνείς συμμάχους σε ένα ισχυρό οικοσύστημα καινοτομίας και ασφαλείας. Η κινεζική στρατηγική εμφανίζεται ως στρατηγική ολοκληρωμένης οικοδομήσεως τεχνολογικής αυτοδυναμίας. Η τεχνολογία εντάσσεται σε μία πολύ ευρύτερη επιδίωξη βιομηχανικής αναβαθμίσεως, οικονομικής ανθεκτικότητας, παραγωγικής αυτονομίας και εθνικής ισχύος.

Ράνια Γάτου: Και ποιο από τα δύο μοντέλα θεωρείτε αποτελεσματικότερο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η συγκεκριμένη μελέτη δεν θέτει αυτό το ερώτημα με αξιολογικούς όρους και δεν επιχειρεί να αποφανθεί ποιο μοντέλο είναι αντικειμενικά αποτελεσματικότερο. Η μεθοδολογία της είναι συγκριτική και αναλυτική. Επιχειρεί να αποκαλύψει τη δομή των δύο στρατηγικών, όχι να προσθέσει στοιχεία που δεν υπάρχουν στα κείμενα ή να προβλέψει ποιος θα «κερδίσει». Αυτή η επιφύλαξη είναι ουσιώδης, επειδή μία σοβαρή συγκριτική ανάλυση πρέπει να διακρίνει ανάμεσα σε όσα πράγματι τεκμηριώνουν οι πηγές και σε όσα θα αποτελούσαν εξωτερική πολιτική ή οικονομική αξιολόγηση.

Ράνια Γάτου: Άρα δεν πρόκειται για μία μελέτη που προβλέπει τον νικητή του αμερικανοκινεζικού ανταγωνισμού.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Πρόκειται για μία μελέτη που προσπαθεί να κατανοήσει τι ακριβώς ανταγωνίζεται. Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι θεωρητικά σημαντικότερο. Διότι εάν θεωρήσουμε τον ανταγωνισμό απλώς ως έναν αγώνα για το ποιος θα κατασκευάσει πρώτος έναν ισχυρότερο κβαντικό υπολογιστή, χάνουμε το βασικό ζήτημα. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιο σύστημα θα αποδειχθεί ικανότερο να μετατρέπει διαρκώς την επιστημονική γνώση σε τεχνολογία, την τεχνολογία σε βιομηχανική παραγωγή, την παραγωγή σε οικονομική και στρατηγική ισχύ, και αυτή την ισχύ σε διεθνή επιρροή.

Ράνια Γάτου: Αν αυτή είναι η ουσία, τότε θα μπορούσαμε να πούμε ότι βρισκόμαστε ενώπιον ενός νέου είδους ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Και η κβαντική τεχνολογία καθιστά αυτή τη νέα μορφή ανταγωνισμού ιδιαίτερα ορατή. Δεν πρόκειται απλώς για έναν ανταγωνισμό όπλων, ούτε απλώς για οικονομικό ανταγωνισμό, ούτε απλώς για επιστημονικό ανταγωνισμό. Είναι όλα αυτά συγχρόνως. Είναι ένας ανταγωνισμός στον οποίο η επιστήμη, η βιομηχανία, η πληροφορία, η ασφάλεια, η παραγωγή και η διεθνής πολιτική συνδέονται σε μία ενιαία στρατηγική αλυσίδα.

Ράνια Γάτου: Και ίσως αυτό είναι τελικά το πιο ανησυχητικό αλλά και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της κβαντικής εποχής: ότι η ίδια τεχνολογία μπορεί να είναι συγχρόνως επιστημονική υπόσχεση και στρατηγικός κίνδυνος.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η κβαντική τεχνολογία είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα τεχνολογίας διττής στρατηγικής σημασίας. Μπορεί να δημιουργήσει νέες δυνατότητες επιστημονικής ανακαλύψεως, οικονομικής αναπτύξεως και βιομηχανικής καινοτομίας. Συγχρόνως όμως μπορεί να δημιουργήσει νέες απειλές για την ασφάλεια των πληροφοριών και των κρίσιμων υποδομών. Γι’ αυτό η κβαντική εποχή απαιτεί όχι μόνο πολιτική καινοτομίας αλλά και πολιτική προνοητικής ασφαλείας. Η μετα-κβαντική κρυπτογραφία είναι ίσως το καθαρότερο παράδειγμα αυτής της μεταβάσεως από την αντιδραστική στην προληπτική διακυβέρνηση: το κράτος οφείλει να προετοιμάζεται πριν ακόμη η απειλή αποκτήσει πλήρη επιχειρησιακή μορφή.

Ράνια Γάτου: Επομένως, το πρώτο ερώτημα της κβαντικής εποχής δεν είναι απλώς «τι μπορεί να κάνει αυτή η τεχνολογία;».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Το βαθύτερο ερώτημα είναι: ποιος θα μπορέσει να οργανώσει ολόκληρο το σύστημα που απαιτείται για να τη δημιουργήσει, να την αξιοποιήσει, να την προστατεύσει και να καθορίσει τους όρους της χρήσεώς της. Και από αυτό το σημείο αρχίζει ουσιαστικά η σύγκριση των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας.

Ράνια Γάτου: Άρα στην επόμενη συζήτησή μας πρέπει να περάσουμε από την κοινή παραδοχή της σημασίας της τεχνολογίας στη βασική τους διαφορά: στη διαφορετική στρατηγική φιλοσοφία των δύο δυνάμεων.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Εκεί βρίσκεται η αφετηρία ολόκληρης της συγκριτικής αναλύσεως: οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα αναγνωρίζουν και οι δύο ότι η τεχνολογία θα είναι καθοριστικός παράγοντας ισχύος στον εικοστό πρώτο αιώνα. Διαφέρουν όμως βαθιά ως προς το τι σημαίνει τεχνολογική ηγεσία, πώς οργανώνεται το κράτος για να την επιτύχει και ποια ιστορική αποστολή αποδίδει κάθε χώρα στη δική της τεχνολογική στρατηγική.

ΗΠΑ ΚΑΙ ΚΙΝΑ: ΔΥΟ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΙΣΧΥΟΣ

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στην προηγούμενη συζήτησή μας καταλήξαμε ότι η κβαντική τεχνολογία δεν είναι απλώς ένα επιστημονικό πεδίο, αλλά ένα σημείο στο οποίο συναντώνται η οικονομία, η βιομηχανία, η εθνική ασφάλεια και η γεωπολιτική. Θα ήθελα τώρα να περάσουμε στη βασική σύγκριση της μελέτης σας. Ποια είναι η θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στην αμερικανική και στην κινεζική στρατηγική φιλοσοφία;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η βασική διαφορά βρίσκεται στην ιστορική θέση από την οποία εκκινεί κάθε στρατηγική και στον σκοπό προς τον οποίο κατευθύνεται. Η αμερικανική στρατηγική φιλοσοφία εκκινεί από την πρωτοκαθεδρία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν ότι ήδη διαθέτουν ένα εξαιρετικά ανεπτυγμένο επιστημονικό, τεχνολογικό και επιχειρηματικό οικοσύστημα και επιδιώκουν να διατηρήσουν, να ενοποιήσουν και να ενισχύσουν το πλεονέκτημά τους. Η νέα πολιτική για την κβαντική τεχνολογία παρουσιάζεται ως συνέχεια και επιτάχυνση μιας ήδη θεμελιωμένης πορείας και όχι ως ένα εγχείρημα δημιουργίας τεχνολογικής ικανότητας από μηδενική βάση. Η πρόκληση είναι να μετατραπούν οι υπάρχουσες ερευνητικές δυνατότητες σε εμπορικές, βιομηχανικές και στρατηγικές εφαρμογές και ταυτόχρονα να αποτραπεί η απώλεια του πλεονεκτήματος έναντι ανταγωνιστών.

Ράνια Γάτου: Άρα το κεντρικό αμερικανικό ρήμα θα ήταν «διατηρώ»;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα «διατηρώ και ανανεώνω». Διότι η τεχνολογική πρωτοκαθεδρία δεν είναι μία στατική κατάσταση. Δεν αρκεί να βρίσκεσαι σήμερα στην πρώτη θέση. Σε πεδία τόσο ταχέως μεταβαλλόμενα όσο η κβαντική τεχνολογία, η πρωτοκαθεδρία πρέπει να αναπαράγεται συνεχώς. Αυτό σημαίνει νέα έρευνα, νέες υποδομές, νέες εφαρμογές, κατάλληλο ανθρώπινο δυναμικό, βιομηχανική παραγωγή, ασφαλείς αλυσίδες εφοδιασμού, συνεργασία με επιχειρήσεις και συμμάχους και προστασία κρίσιμων τεχνολογιών. Η αμερικανική στρατηγική είναι επομένως στρατηγική διατηρήσεως της ηγεσίας μέσω συνεχούς ανανεώσεως του οικοσυστήματος που παράγει αυτή την ηγεσία.

Ράνια Γάτου: Και ποιο θα ήταν το αντίστοιχο ρήμα για την Κίνα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: «Οικοδομώ». Ή, ακόμη ακριβέστερα, «μετασχηματίζω». Η κινεζική στρατηγική δεν παρουσιάζεται απλώς ως προσπάθεια αναπτύξεως ορισμένων τεχνολογικών κλάδων. Η τεχνολογία εντάσσεται σε ένα πολύ ευρύτερο σχέδιο μετασχηματισμού της οικονομίας, της βιομηχανικής βάσεως, της επιστημονικής ικανότητας και της διεθνούς θέσεως της χώρας. Το 15ο Πενταετές Πρόγραμμα εντάσσει την περίοδο 2026–2030 σε μία μακρόχρονη ιστορική πορεία που συνδέεται με τον στόχο του 2035 και, ευρύτερα, με την εθνική αναγέννηση. Η οικονομική ανάπτυξη, η κοινωνική σταθερότητα, η βιομηχανική ισχύς, η επιστημονική πρόοδος και η εθνική κυριαρχία παρουσιάζονται ως στοιχεία μιας ενιαίας ιστορικής διαδικασίας.

Ράνια Γάτου: Έχουμε δηλαδή από τη μία μια δύναμη που θέλει να διατηρήσει την ηγεσία της και από την άλλη μια δύναμη που θέλει να μετασχηματίσει τη θέση της στο διεθνές σύστημα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι το βασικό συγκριτικό σχήμα. Αλλά πρέπει να προσθέσουμε μία σημαντική διάσταση. Για την Κίνα, ο μετασχηματισμός δεν σημαίνει απλώς απόκτηση μεγαλύτερου μεριδίου αγοράς ή περισσότερων επιστημονικών επιτυχιών. Συνδέεται με την υπέρβαση κρίσιμων εξαρτήσεων. Η μελέτη επισημαίνει ότι η κινεζική στρατηγική εκκινεί από τη διαπίστωση πως η τεχνολογική εξάρτηση μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγική αδυναμία. Για τον λόγο αυτόν, η αυτοδυναμία δεν αποτελεί απλώς οικονομικό στόχο. Αποτελεί προϋπόθεση εθνικής ανθεκτικότητας και πολιτικής αυτονομίας.

Ράνια Γάτου: Όταν λέτε «τεχνολογική αυτοδυναμία», εννοείτε τεχνολογική απομόνωση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Αυτή θα ήταν μία λανθασμένη ταύτιση. Η αυτοδυναμία, όπως εμφανίζεται στο συγκριτικό σχήμα της μελέτης, δεν σημαίνει ότι ένα κράτος πρέπει να παράγει τα πάντα μόνο του και να αποσυρθεί από τη διεθνή συνεργασία. Σημαίνει ότι δεν πρέπει να διαθέτει τέτοιου μεγέθους κρίσιμες εξαρτήσεις ώστε ένας εξωτερικός περιορισμός να μπορεί να παραλύσει βασικές τεχνολογικές, παραγωγικές ή ασφαλείας λειτουργίες. Η διαφορά είναι σημαντική. Άλλο η αλληλεξάρτηση και άλλο η εξάρτηση χωρίς στρατηγικές εναλλακτικές.

Ράνια Γάτου: Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν ενδιαφέρονται για την αυτάρκεια;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ενδιαφέρονται για την αποτροπή κρίσιμων αδυναμιών, αλλά χρησιμοποιούν διαφορετικό στρατηγικό λεξιλόγιο και διαφορετική οργανωτική λογική. Η αμερικανική πολιτική καλύπτει ολόκληρη την αλυσίδα της κβαντικής επιστήμης και τεχνολογίας πληροφοριών: έρευνα, παραγωγή, εμπορική αξιοποίηση και εφαρμογή. Παράλληλα επιδιώκει να ενισχύσει τεχνολογίες που καθιστούν δυνατές τις κβαντικές εφαρμογές και να προωθήσει την παραγωγή και την εμπορική ετοιμότητα. Δεν χρησιμοποιεί όμως την έννοια της αυτάρκειας με τον ίδιο τρόπο όπως η κινεζική στρατηγική. Το αμερικανικό ζητούμενο είναι περισσότερο η διατήρηση ενός ισχυρού, αξιόπιστου και διεθνώς δικτυωμένου οικοσυστήματος χωρίς κρίσιμες ευπάθειες.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εμπιστεύονται περισσότερο τα δίκτυα, ενώ η Κίνα περισσότερο την εσωτερική συγκρότηση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ως γενική διατύπωση, ναι. Η αμερικανική στρατηγική στηρίζεται περισσότερο σε ένα δίκτυο δημοσίων οργανισμών, πανεπιστημίων, εθνικών εργαστηρίων, επιχειρήσεων και διεθνών συμμάχων. Η κινεζική στρατηγική δίνει μεγαλύτερη έμφαση στη συγκρότηση μιας ισχυρής εσωτερικής παραγωγικής και τεχνολογικής βάσεως υπό συνολική εθνική κατεύθυνση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Κίνα δεν ενδιαφέρεται για διεθνή παρουσία ούτε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αδιαφορούν για εγχώρια παραγωγή. Πρόκειται για διαφορετικές προτεραιότητες μέσα σε δύο πολύ πιο σύνθετα μοντέλα.

Ράνια Γάτου: Εδώ φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο και η διαφορετική αντίληψη για το κράτος.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Στην αμερικανική στρατηγική το κράτος δεν εμφανίζεται ως μοναδικός παραγωγός καινοτομίας. Λειτουργεί ως συντονιστής, χρηματοδότης, πρώτος χρήστης, δημιουργός υποδομών και σε ορισμένες περιπτώσεις δημιουργός αγοράς. Η λογική είναι να κινητοποιηθεί ένα ήδη πλουραλιστικό οικοσύστημα. Το κράτος συνδέει διαφορετικούς φορείς, επιταχύνει διαδικασίες και μειώνει την αβεβαιότητα, χωρίς να υποκαθιστά πλήρως την ιδιωτική πρωτοβουλία.

Ράνια Γάτου: Και στην Κίνα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Στην κινεζική στρατηγική το κράτος έχει σαφέστερα ολοκληρωτικό οργανωτικό ρόλο με την έννοια της συνολικής εντάξεως των επιμέρους φορέων σε μία ενιαία στρατηγική κατεύθυνση. Πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, επιχειρήσεις, χρηματοπιστωτικοί φορείς, βιομηχανικές αλυσίδες και κρατικές δομές αντιμετωπίζονται ως μέρη ενός εθνικού συστήματος καινοτομίας. Η αγορά δεν εξαφανίζεται, αλλά η λειτουργία της εντάσσεται σε μακροπρόθεσμους εθνικούς στόχους.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι το αμερικανικό μοντέλο είναι φιλελεύθερο και το κινεζικό κρατικιστικό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Μία τέτοια διατύπωση είναι υπερβολικά απλουστευτική για το αντικείμενο της μελέτης. Και τα δύο κράτη παρεμβαίνουν. Και τα δύο θεωρούν ότι η αγορά από μόνη της δεν επαρκεί για τη διασφάλιση της τεχνολογικής ισχύος σε ένα τόσο στρατηγικό πεδίο. Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο, στην ένταση και στην αρχιτεκτονική της παρεμβάσεως. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν να συντονίσουν ένα πολυκεντρικό οικοσύστημα. Η Κίνα επιδιώκει να εντάξει το οικοσύστημα σε μία ενιαία εθνική στρατηγική. Η σωστή σύγκριση επομένως δεν είναι «κράτος έναντι αγοράς», αλλά «δύο διαφορετικοί τρόποι συνδέσεως κράτους και αγοράς».

Ράνια Γάτου: Αυτό είναι σημαντικό, διότι συνήθως θεωρούμε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αφήνουν την τεχνολογία στις επιχειρήσεις.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η μελέτη δείχνει ότι σε στρατηγικές τεχνολογίες αυτή η εικόνα είναι ανεπαρκής. Η ομοσπονδιακή διοίκηση επιδιώκει ενεργά να διαμορφώσει υποδομές, να χρηματοδοτήσει έρευνα, να δημιουργήσει μηχανισμούς συνεργασίας, να ενισχύσει εμπορικές εφαρμογές και να προστατεύσει τεχνολογίες. Η αγορά παραμένει κρίσιμη, αλλά λειτουργεί μέσα σε ένα πλαίσιο στρατηγικής κατευθύνσεως.

Ράνια Γάτου: Άρα και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν, κατά κάποιο τρόπο, βιομηχανική πολιτική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Αλλά με διαφορετική μορφή. Η αμερικανική προσέγγιση επιδιώκει να ενισχύσει συγκεκριμένες κρίσιμες τεχνολογικές δυνατότητες, να δημιουργήσει ζήτηση, να επιταχύνει την εμπορική ωρίμανση και να διασφαλίσει ότι κρίσιμα τμήματα του οικοσυστήματος δεν θα αποτελέσουν ευπάθειες. Η κινεζική βιομηχανική πολιτική εντάσσεται σε πολύ ευρύτερη διαδικασία μετασχηματισμού της παραγωγικής βάσεως της χώρας.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει όμως μία βαθύτερη πολιτική διαφορά και στον τρόπο με τον οποίο οι δύο χώρες νομιμοποιούν τις στρατηγικές τους;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστά. Στις Ηνωμένες Πολιτείες η τεχνολογική στρατηγική νομιμοποιείται πρωτίστως μέσα από τέσσερις κατηγορίες: καινοτομία, οικονομική ανάπτυξη, θέσεις εργασίας και εθνική ασφάλεια. Η κβαντική τεχνολογία παρουσιάζεται ως πηγή μετασχηματιστικών δυνατοτήτων που πρέπει να ωφελήσουν την αμερικανική κοινωνία και ταυτόχρονα να διατηρήσουν τη στρατηγική υπεροχή της χώρας. Η ίδια η αμερικανική πολιτική τονίζει ότι η κβαντική επιστήμη αποτελεί νέο σύνορο της καινοτομίας και ότι απαιτείται συνολική κυβερνητική προσέγγιση επειδή άλλες χώρες κινούνται ταχέως για να αμφισβητήσουν την αμερικανική πρωτοκαθεδρία.

Ράνια Γάτου: Και στην κινεζική περίπτωση η νομιμοποίηση έχει περισσότερο ιστορικό χαρακτήρα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Εκεί η τεχνολογική στρατηγική εντάσσεται σε μία συνολική αφήγηση εθνικής αναπτύξεως και αναγεννήσεως. Η τεχνολογία δεν παρουσιάζεται απλώς ως μέσο αυξήσεως του ΑΕΠ ή δημιουργίας νέων επιχειρήσεων. Εντάσσεται στον κινεζικού τύπου εκσυγχρονισμό και στην προσπάθεια μετατροπής της χώρας σε πλήρως ανεπτυγμένη τεχνολογική και παραγωγική δύναμη. Γι’ αυτό και ο χρονικός ορίζοντας είναι διαφορετικός.

Ράνια Γάτου: Ας σταθούμε σε αυτό. Πόσο σημαντική είναι η διαφορετική αντίληψη του χρόνου;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι εξαιρετικά σημαντική. Τα αμερικανικά εκτελεστικά κείμενα έχουν έντονο επιχειρησιακό χαρακτήρα. Θέτουν συγκεκριμένες προθεσμίες, αρμοδιότητες, παραδοτέα και διοικητικές ενέργειες. Η στρατηγική μετατρέπεται γρήγορα σε συγκεκριμένα προγράμματα. Η κινεζική στρατηγική εντάσσεται σε μία πολύ μεγαλύτερη χρονική ακολουθία. Η πενταετία 2026–2030 δεν αντιμετωπίζεται ως αυτοτελής περίοδος, αλλά ως γέφυρα προς τον στόχο του 2035 και προς μία ευρύτερη ιστορική διαδικασία εθνικής αναπτύξεως.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες σκέφτονται περισσότερο με διοικητικές προθεσμίες και η Κίνα με ιστορικές περιόδους;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ως σχηματική εικόνα, ναι, αλλά και εδώ χρειάζεται προσοχή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ασφαλώς έχουν μακροπρόθεσμους στόχους. Η ανάπτυξη ερευνητικών υποδομών, ανθρώπινου δυναμικού και κβαντικών συστημάτων δεν είναι έργο λίγων μηνών. Αντιστοίχως, η Κίνα δεν περιορίζεται σε αφηρημένα μακροπρόθεσμα οράματα. Το πενταετές πρόγραμμα περιλαμβάνει συγκεκριμένες τεχνολογικές και παραγωγικές κατευθύνσεις. Η διαφορά βρίσκεται περισσότερο στη μορφή με την οποία διατυπώνεται και πολιτικά νομιμοποιείται η στρατηγική.

Ράνια Γάτου: Η αμερικανική στρατηγική φαίνεται περισσότερο πραγματιστική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα περισσότερο επιχειρησιακή στα συγκεκριμένα κείμενα που εξετάζονται. Αυτό είναι ασφαλέστερο. Τα αμερικανικά κείμενα είναι εκτελεστικές πράξεις και γι’ αυτό περιλαμβάνουν συγκεκριμένες διοικητικές εντολές. Το κινεζικό κείμενο είναι ένα γενικότερο πενταετές στρατηγικό πρόγραμμα. Η διαφορά της μορφής των πηγών πρέπει να λαμβάνεται πάντοτε υπόψη. Δεν πρέπει να μετατρέπουμε μία διαφορά του είδους των κειμένων σε απόλυτη διαφορά πολιτικής κουλτούρας.

Ράνια Γάτου: Αυτό είναι μία σημαντική μεθοδολογική προειδοποίηση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σημαντική. Η μελέτη συγκρίνει ανόμοια ως προς τη μορφή κείμενα. Από τη μία έχουμε εξειδικευμένα αμερικανικά εκτελεστικά κείμενα για την κβαντική καινοτομία και την κρυπτογραφική ασφάλεια. Από την άλλη ένα ευρύ κινεζικό πενταετές στρατηγικό πρόγραμμα. Επομένως δεν μπορούμε να συμπεράνουμε, για παράδειγμα, ότι η Κίνα δεν διαθέτει συγκεκριμένους διοικητικούς μηχανισμούς απλώς επειδή το γενικό κείμενο που εξετάζεται δεν τους αναλύει. Η σύγκριση πρέπει να παραμένει πιστή σε όσα πράγματι υποστηρίζουν οι πηγές.

Ράνια Γάτου: Και αντιστρόφως δεν πρέπει να αποδίδουμε στις Ηνωμένες Πολιτείες μια συνολική κοινωνική ή ιστορική φιλοσοφία απλώς από δύο εκτελεστικά διατάγματα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Γι’ αυτό η μελέτη μιλά για τα στρατηγικά υποδείγματα που αναδεικνύονται από τα συγκεκριμένα κείμενα και όχι για μία συνολική θεωρία των δύο πολιτικών συστημάτων.

Ράνια Γάτου: Θα ήθελα τώρα να σας θέσω μία πιο δύσκολη ερώτηση. Ποιο από τα δύο μοντέλα είναι περισσότερο ικανό να κινητοποιήσει εθνικούς πόρους;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν επιτρέπει μία εμπειρική κατάταξη αυτού του είδους. Μπορούμε όμως να περιγράψουμε τη διαφορά των μηχανισμών. Η κινεζική προσέγγιση εμφανίζει μεγαλύτερη δυνατότητα κεντρικής ευθυγραμμίσεως διαφορετικών τομέων γύρω από μακροπρόθεσμους εθνικούς στόχους. Η αμερικανική προσέγγιση εμφανίζει μεγαλύτερη έμφαση στη διασύνδεση ενός ήδη εξαιρετικά ανεπτυγμένου, πολυκεντρικού οικοσυστήματος. Το ένα σύστημα επιδιώκει περισσότερο συγκεντρωμένη στρατηγική κινητοποίηση. Το άλλο επιδιώκει συντονισμό κατανεμημένων δυνατοτήτων.

Ράνια Γάτου: Και ποιο είναι το πλεονέκτημα του αμερικανικού μοντέλου, όπως προκύπτει από τη μελέτη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μεγάλη του ισχύς βρίσκεται στην ύπαρξη ενός ήδη ανεπτυγμένου οικοσυστήματος επιστήμης, επιχειρήσεων, ερευνητικών υποδομών και διεθνών συνεργασιών, το οποίο μπορεί να κινητοποιηθεί μέσω συγκεκριμένων κρατικών παρεμβάσεων. Η αμερικανική στρατηγική δεν χρειάζεται να δημιουργήσει όλους αυτούς τους πόρους από την αρχή. Χρειάζεται να τους συντονίσει, να τους κατευθύνει προς στρατηγικούς στόχους και να αποτρέψει κρίσιμες απώλειες ή εξαρτήσεις.

Ράνια Γάτου: Και το πλεονέκτημα του κινεζικού μοντέλου;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η δυνατότητα εντάξεως πολλών τομέων —επιστήμης, βιομηχανίας, χρηματοδοτήσεως, υποδομών, ψηφιακής οικονομίας και παραγωγής— σε μία συνολική μακροπρόθεσμη εθνική στρατηγική. Η τεχνολογική πρόοδος δεν αντιμετωπίζεται ως απομονωμένος κλάδος αλλά ως οργανικό μέρος του οικονομικού και παραγωγικού μετασχηματισμού.

Ράνια Γάτου: Υπάρχουν όμως και αδυναμίες σε κάθε μοντέλο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Μπορούμε να εντοπίσουμε θεωρητικές εντάσεις, αλλά πρέπει να αποφύγουμε αξιολογήσεις που δεν τεκμηριώνονται από τις πηγές. Στο αμερικανικό μοντέλο, μία βασική πρόκληση είναι ο συντονισμός πολλών αυτόνομων φορέων και η αποφυγή κενών μέσα σε ένα κατανεμημένο οικοσύστημα. Στο κινεζικό μοντέλο, η μεγάλη συγκέντρωση στρατηγικών στόχων απαιτεί αντίστοιχα υψηλή ικανότητα ορθής επιλογής προτεραιοτήτων και αποτελεσματικής κατανομής πόρων. Αυτά όμως είναι αναλυτικά συμπεράσματα για τη δομή των μοντέλων και όχι εμπειρικές κρίσεις περί επιτυχίας ή αποτυχίας.

Ράνια Γάτου: Μου φαίνεται ότι τελικά η διαφορά δεν είναι απλώς οικονομική ή πολιτική. Είναι και διαφορετική αντίληψη για το τι σημαίνει τεχνολογική ηγεσία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Για την αμερικανική στρατηγική, η τεχνολογική ηγεσία σημαίνει κυρίως διατήρηση της πρωτοπορίας ενός ισχυρού οικοσυστήματος και επέκταση της επιρροής του μέσω συμμαχιών, προτύπων και αγορών. Για την κινεζική στρατηγική, σημαίνει υπέρβαση κρίσιμων εξαρτήσεων, δημιουργία ολοκληρωμένης εγχώριας ικανότητας και σταδιακή μετάβαση από τη θέση του μεγάλου παραγωγού στη θέση του συνδιαμορφωτή ή και αρχιτέκτονα των διεθνών τεχνολογικών οικοσυστημάτων. Η μελέτη επισημαίνει μάλιστα ότι η κινεζική επιδίωξη δεν είναι μόνο να ακολουθεί τεχνολογίες που δημιουργούνται αλλού, αλλά να αποκτήσει τη δυνατότητα να διαμορφώνει τα οικοσυστήματα μέσα στα οποία οργανώνεται η παγκόσμια παραγωγή.

Ράνια Γάτου: Επομένως, η μάχη δεν αφορά μόνο ποιος θα παράγει περισσότερο αλλά και ποιος θα ορίζει τους κανόνες.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της μελέτης. Η μετάβαση από την παραγωγή στον καθορισμό κανόνων αποτελεί μετάβαση από την οικονομική παρουσία στη στρατηγική επιρροή. Στην αμερικανική περίπτωση, η προώθηση τεχνολογικών προτύπων —χαρακτηριστικά των προτύπων του NIST— προς ξένες κυβερνήσεις και βιομηχανικούς φορείς συνδέει την τεχνική συμβατότητα με τη στρατηγική συνεργασία. Στην κινεζική περίπτωση, η επιδίωξη καθορισμού βιομηχανικών προτύπων, εφοδιαστικών αλυσίδων και οικοσυστημάτων καινοτομίας αποβλέπει επίσης στη μετατροπή της οικονομικής παρουσίας σε διεθνή επιρροή.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η τεχνολογική ισχύς μπορεί να λειτουργήσει σαν μία νέα μορφή γεωπολιτικής εξουσίας χωρίς να χρειάζεται κατ’ ανάγκην στρατιωτική χρήση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Ένα κράτος μπορεί να αποκτήσει τεράστια γεωπολιτική επιρροή εάν οι τεχνολογίες του, τα πρότυπά του, οι πλατφόρμες του, τα συστήματά του ή οι υποδομές του καταστούν αναγκαία στοιχεία της λειτουργίας άλλων οικονομιών. Η τεχνολογική εξουσία μπορεί να είναι ενσωματωμένη στην ίδια την αρχιτεκτονική της διεθνούς οικονομίας.

Ράνια Γάτου: Άρα το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο «ποιος έχει την τεχνολογία», αλλά «ποιος ελέγχει το οικοσύστημα γύρω από την τεχνολογία».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και εκεί οδηγεί τελικώς η σύγκριση. Η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζονται ανθρώπινο δυναμικό, παραγωγικές δυνατότητες, κεφάλαια, υποδομές, θεσμοί, πρότυπα, ασφάλεια, πρόσβαση σε αγορές και διεθνείς συνεργασίες. Εκείνος που μπορεί να οργανώσει αυτά τα στοιχεία σε ένα συνεκτικό σύστημα αποκτά πολύ μεγαλύτερη στρατηγική ισχύ από εκείνον που κατέχει απλώς μία απομονωμένη τεχνολογική ανακάλυψη.

Ράνια Γάτου: Εάν προσπαθούσαμε λοιπόν να συνοψίσουμε αυτή τη δεύτερη συζήτηση σε μία φράση, ποια θα ήταν;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα το εξής: οι Ηνωμένες Πολιτείες οργανώνουν μία στρατηγική διατηρήσεως και ανανεώσεως της τεχνολογικής πρωτοκαθεδρίας, ενώ η Κίνα οργανώνει μία στρατηγική οικοδομήσεως τεχνολογικής αυτοδυναμίας και μετασχηματισμού της θέσεώς της στο διεθνές σύστημα. Δεν πρόκειται απλώς για δύο διαφορετικές τεχνικές πολιτικές. Πρόκειται για δύο διαφορετικούς τρόπους μετατροπής της επιστήμης σε εθνική ισχύ.

Ράνια Γάτου: Και το επόμενο ερώτημα είναι πλέον αναπόφευκτο. Εφόσον η επιστήμη μετατρέπεται σε εθνική ισχύ, ποια ακριβώς είναι τα στοιχεία αυτής της νέας ισχύος;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι ακριβώς το επόμενο στάδιο. Πρέπει να δούμε πώς η επιστημονική γνώση, η παραγωγή, η βιομηχανική ικανότητα, η πληροφοριακή ασφάλεια, οι τεχνολογικές υποδομές και η διεθνής επιρροή συνδέονται μεταξύ τους. Μόνον τότε μπορούμε να κατανοήσουμε γιατί η τεχνολογία έχει μετατραπεί σε έναν από τους θεμελιώδεις συντελεστές της εθνικής ισχύος στον εικοστό πρώτο αιώνα.

Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΙΣΧΥΟΣ

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στη δεύτερη συζήτησή μας διαπιστώσαμε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα ακολουθούν διαφορετικές στρατηγικές φιλοσοφίες, αλλά συγκλίνουν σε ένα σημείο: θεωρούν την τεχνολογία κρίσιμο στοιχείο εθνικής ισχύος. Τι ακριβώς σημαίνει όμως αυτό; Πότε μια τεχνολογία παύει να είναι απλώς επιστημονικό ή οικονομικό επίτευγμα και μετατρέπεται σε στοιχείο ισχύος ενός κράτους;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό συμβαίνει όταν η τεχνολογία επηρεάζει ουσιωδώς την ικανότητα ενός κράτους να παράγει, να προστατεύεται, να αποφασίζει αυτόνομα και να επηρεάζει το διεθνές περιβάλλον. Η μελέτη καταλήγει σε μία πολύ συγκεκριμένη αντίληψη περί τεχνολογικής ισχύος. Η μελλοντική διεθνής ισχύς δεν θα καθορίζεται αποκλειστικά από το μέγεθος της οικονομίας, το στρατιωτικό δυναμικό ή τους φυσικούς πόρους. Θα εξαρτάται επίσης από την ικανότητα ενός κράτους να παράγει επιστημονική γνώση, να τη μετατρέπει σε λειτουργικά τεχνολογικά συστήματα, να οργανώνει τη βιομηχανική παραγωγή τους, να προστατεύει τις πληροφοριακές του υποδομές και να διαμορφώνει ή να διεθνοποιεί τεχνολογικά πρότυπα.

Ράνια Γάτου: Άρα μιλάμε για μία αλυσίδα και όχι για ένα μεμονωμένο επίτευγμα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο. Η εθνική ισχύς δεν γεννιέται απλώς επειδή ένας επιστήμονας ή ένα ερευνητικό κέντρο πραγματοποιεί μία σημαντική ανακάλυψη. Η γνώση πρέπει να μετατραπεί σε εφαρμοσμένη τεχνολογία. Η τεχνολογία πρέπει να μπορεί να παραχθεί αξιόπιστα. Η παραγωγή πρέπει να μπορεί να διατεθεί και να ενσωματωθεί σε πραγματικά συστήματα. Τα συστήματα πρέπει να είναι ασφαλή. Και, τελικώς, το κράτος πρέπει να μπορεί να αξιοποιήσει αυτή την τεχνολογία σε οικονομικό, διοικητικό, στρατηγικό ή διεθνές επίπεδο. Η μελέτη εκφράζει ακριβώς αυτή τη λογική όταν τονίζει ότι το εργαστήριο, η βιομηχανική παραγωγή, η αγορά, οι υποδομές και η κρατική χρήση αποτελούν κρίκους της ίδιας αλυσίδας ισχύος.

Ράνια Γάτου: Επομένως, μία χώρα μπορεί να έχει εξαιρετική επιστημονική έρευνα και παρ’ όλα αυτά να μην είναι τεχνολογικά ισχυρή;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Εάν η επιστημονική γνώση δεν μετατρέπεται σε τεχνική ικανότητα, εάν δεν υπάρχει βιομηχανική βάση ή εάν η χώρα εξαρτάται από ξένους φορείς για κρίσιμα εξαρτήματα και υποδομές, τότε η επιστημονική υπεροχή δεν μετατρέπεται πλήρως σε εθνική ισχύ. Η μελέτη επιμένει ακριβώς σε αυτή τη διάκριση. Η επιστημονική ανακάλυψη δεν εξασφαλίζει αυτομάτως παραγωγική ικανότητα. Για να υπάρξει εμπορική και στρατηγική αξιοποίηση απαιτούνται τεχνικές διαδικασίες, υποδομές, εφοδιαστικές αλυσίδες και επιχειρήσεις που να μπορούν να μετατρέψουν την καινοτομία σε επαναλήψιμο και αξιόπιστο προϊόν.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η βιομηχανία επιστρέφει στο κέντρο της συζητήσεως;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Απολύτως. Και αυτό αποτελεί μία από τις πιο σημαντικές συνέπειες της τεχνολογικής μεταβολής. Για αρκετό χρονικό διάστημα υπήρξε η εντύπωση ότι η επιστημονική πρωτοπορία και οι υπηρεσίες υψηλής προστιθέμενης αξίας μπορούσαν να αποσυνδεθούν σε σημαντικό βαθμό από τη βιομηχανική παραγωγή. Στη μελέτη όμως η κβαντική τεχνολογία καταδεικνύει το αντίθετο. Εάν μία χώρα δεν μπορεί να κατασκευάσει, να συντηρήσει και να επεκτείνει τα συστήματα που δημιουργεί, τότε η τεχνολογική της αυτονομία παραμένει περιορισμένη.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή δεν αρκεί να έχεις την πατέντα. Πρέπει να έχεις και το εργοστάσιο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και όχι μόνο το εργοστάσιο. Πρέπει να έχεις τις πρώτες ύλες ή ασφαλή πρόσβαση σε αυτές, τα εξαρτήματα, τα εργαλεία, το εξειδικευμένο προσωπικό, τις εφοδιαστικές αλυσίδες, τις διαδικασίες ποιοτικού ελέγχου και την ικανότητα μαζικής ή τουλάχιστον επαναλαμβανόμενης παραγωγής. Μία τεχνολογία που μπορεί να κατασκευασθεί μόνο μία φορά σε εργαστηριακές συνθήκες δεν έχει την ίδια στρατηγική σημασία με μία τεχνολογία που μπορεί να ενσωματωθεί σε πραγματικά δίκτυα και υποδομές.

Ράνια Γάτου: Και στην αμερικανική στρατηγική αυτό φαίνεται καθαρά;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ καθαρά. Η αμερικανική πολιτική δεν περιορίζεται στην έρευνα. Επιζητεί ηγεσία σε ολόκληρο το φάσμα της έρευνας, της παραγωγής, της εμπορικής αξιοποιήσεως και της εφαρμογής. Αυτό ακριβώς δείχνει ότι η τεχνολογική ισχύς νοείται ως ολοκληρωμένη ικανότητα.

Ράνια Γάτου: Και εδώ εντάσσεται η πρωτοβουλία QC-ADDS;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Η QC-ADDS, δηλαδή η πρωτοβουλία «Κβαντικός Υπολογιστής για την Ανάπτυξη Εφαρμογών και την Επιστήμη Ανακαλύψεων», είναι εξαιρετικά χαρακτηριστική. Ο στόχος δεν είναι απλώς να χρηματοδοτηθεί έρευνα για κβαντικούς υπολογιστές. Η πολιτική επιδιώκει την ανάπτυξη ενός συστήματος τέτοιας κλίμακας ώστε να εγκαινιάσει μία νέα εποχή επιστημονικής ανακαλύψεως και να υπερβεί τις δυνατότητες των υφιστάμενων κλασικών υπολογιστών. Το σημαντικό είναι ότι τουλάχιστον ένα τέτοιο σύστημα προβλέπεται να εγκατασταθεί στο Υπουργείο Ενέργειας και να συνδεθεί με την επιστημονική κοινότητα.

Ράνια Γάτου: Γιατί έχει σημασία να εγκατασταθεί σε κρατική υποδομή;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι αυτό μεταβάλλει τη φύση του. Δεν πρόκειται απλώς για ένα εμπορικό προϊόν που μία επιχείρηση θα διαθέσει στην αγορά. Μετατρέπεται σε εθνική ερευνητική υποδομή. Η ίδια η μελέτη επισημαίνει ότι η τοποθέτηση του συστήματος σε εγκατάσταση του Υπουργείου Ενέργειας και η διαθεσιμότητά του στην επιστημονική κοινότητα μετατρέπουν τον κβαντικό υπολογιστή σε δημόσιο κόμβο επιστημονικής και τεχνολογικής αναπτύξεως.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή το κράτος δημιουργεί την υποδομή και μετά γύρω της δημιουργείται το οικοσύστημα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και εδώ εμφανίζεται μία βαθύτερη στρατηγική λογική. Η αξία ενός προηγμένου κβαντικού υπολογιστή δεν εξαρτάται μόνο από το ίδιο το μηχάνημα. Εξαρτάται από το ποιοι θα έχουν πρόσβαση, ποιοι θα αναπτύξουν εφαρμογές, ποιοι θα δημιουργήσουν λογισμικό, ποιοι θα δοκιμάσουν επιστημονικές μεθόδους και ποιοι θα εκπαιδευθούν στη χρήση του. Ένα σύστημα χωρίς κοινότητα χρηστών θα ήταν ένα εντυπωσιακό αλλά απομονωμένο τεχνικό επίτευγμα. Η αμερικανική πολιτική επιχειρεί να το μετατρέψει σε κόμβο ενός ευρύτερου οικοσυστήματος γνώσεως.

Ράνια Γάτου: Άρα η τεχνολογική ισχύς εξαρτάται και από τους ανθρώπους.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πάρα πολύ. Η τεχνολογία δεν λειτουργεί μόνη της. Απαιτεί επιστήμονες, μηχανικούς, προγραμματιστές, τεχνικούς, διοικητικά στελέχη και ειδικούς ασφαλείας. Η μελέτη επισημαίνει μάλιστα ότι το ανθρώπινο δυναμικό αποτελεί ουσιαστικά υποδομή ασφαλείας. Στη μετα-κβαντική μετάβαση, για παράδειγμα, δεν αρκεί η αγορά νέων τεχνολογικών λύσεων. Οι αρμόδιοι πρέπει να γνωρίζουν πώς να τις αξιολογούν, πώς να οργανώνουν τη μετάβαση και πώς να αντιμετωπίζουν τα προβλήματα εφαρμογής.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η εκπαίδευση είναι μέρος της εθνικής ασφάλειας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σε κρίσιμες τεχνολογίες, βεβαίως. Εάν ένα κράτος διαθέτει τα πιο προηγμένα συστήματα αλλά δεν διαθέτει επαρκώς εκπαιδευμένο προσωπικό για να τα λειτουργήσει, να τα συντηρήσει και να τα ασφαλίσει, η τεχνολογική του ισχύς είναι σε μεγάλο βαθμό ονομαστική. Ο ανθρώπινος παράγοντας συνδέει την τεχνολογία με την πραγματική κρατική ικανότητα.

Ράνια Γάτου: Στην αμερικανική στρατηγική εμφανίζεται όμως και κάτι ακόμη: το κράτος όχι μόνο χρηματοδοτεί αλλά λειτουργεί και ως πελάτης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστά. Αυτό είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό στοιχείο. Η μελέτη επισημαίνει ότι το κράτος μπορεί να λειτουργήσει ως πρώτος χρήστης, πρώτος επενδυτής και δημιουργός αγοράς. Το Υπουργείο Ενέργειας μπορεί να φιλοξενήσει προηγμένο κβαντικό σύστημα. Το Υπουργείο Εμπορίου μπορεί να εξετάσει δεσμεύσεις προκαταβολικής δημιουργίας αγοράς. Κρατικοί φορείς μπορούν να αναπτύξουν εφαρμογές εθνικής ασφαλείας. Με αυτό τον τρόπο, η δημόσια ζήτηση μειώνει την αβεβαιότητα για τις επιχειρήσεις και επιταχύνει την τεχνολογική ωρίμανση.

Ράνια Γάτου: Άρα το κράτος μπορεί να δημιουργήσει μία αγορά πριν ακόμη υπάρξει πλήρως η αγορά.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Αυτό είναι το νόημα των προκαταβολικών δεσμεύσεων αγοράς. Το κράτος στέλνει το μήνυμα ότι, εάν επιτευχθούν ορισμένες τεχνικές δυνατότητες, θα υπάρξει ζήτηση. Αυτό μειώνει τον επενδυτικό κίνδυνο και μπορεί να επιταχύνει την ανάπτυξη τεχνολογιών που διαφορετικά ίσως χρειάζονταν περισσότερο χρόνο για να γίνουν εμπορικά βιώσιμες.

Ράνια Γάτου: Αυτό δεν είναι κατά κάποιον τρόπο ένας συνδυασμός αγοράς και κρατικού σχεδιασμού;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και γι’ αυτό είπαμε ότι η απλή αντίθεση «κράτος ή αγορά» δεν είναι επαρκής. Η πραγματική στρατηγική ερώτηση είναι πώς το κράτος χρησιμοποιεί τους μηχανισμούς της αγοράς για να υπηρετήσει στρατηγικούς στόχους. Η αμερικανική προσέγγιση επιδιώκει να κατευθύνει και να επιταχύνει την αγορά χωρίς να την υποκαταστήσει πλήρως. Αυτό φαίνεται πολύ καθαρά στην QC-ADDS.

Ράνια Γάτου: Η κινεζική προσέγγιση είναι διαφορετική ως προς αυτό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι περισσότερο άμεσα ενταγμένη στον κεντρικό σχεδιασμό. Η κινεζική οικονομία χρησιμοποιεί την αγορά και τις ιδιωτικές επιχειρήσεις, αλλά η μελέτη δείχνει ότι αυτές εντάσσονται σαφέστερα στις προτεραιότητες της εθνικής αναπτύξεως. Η διάκριση μεταξύ κρατικού και ιδιωτικού τομέα δεν εξαφανίζεται, αλλά λειτουργεί μέσα σε μία γενικότερη στρατηγική κατεύθυνση.

Ράνια Γάτου: Τότε ποιο είναι το κοινό στοιχείο των δύο μοντέλων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ότι και τα δύο απορρίπτουν την ιδέα πως οι κρίσιμες τεχνολογίες είναι απλά εμπορεύματα. Ένας κβαντικός υπολογιστής, ένα κρυπτογραφικό πρότυπο ή μία κρίσιμη παραγωγική υποδομή δεν αξιολογούνται μόνο βάσει τιμής ή αποδόσεως. Αξιολογούνται με βάση τον έλεγχο, την αξιοπιστία, την προέλευση και τη στρατηγική τους σημασία.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η φθηνότερη λύση δεν είναι πάντοτε η ασφαλέστερη ή η στρατηγικά καλύτερη.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό αποτελεί μεγάλη μεταβολή στη λογική της οικονομικής πολιτικής. Στις κρίσιμες τεχνολογίες, η οικονομική αποτελεσματικότητα δεν εξαφανίζεται ως κριτήριο, αλλά παύει να είναι το μοναδικό. Εάν μία φθηνότερη τεχνολογία δημιουργεί εξάρτηση από έναν μη αξιόπιστο προμηθευτή ή εάν μπορεί να διακοπεί η πρόσβαση σε κρίσιμο εξοπλισμό, τότε το οικονομικό όφελος μπορεί να συνοδεύεται από στρατηγικό κίνδυνο.

Ράνια Γάτου: Άρα η τεχνολογία αλλάζει και την ίδια την έννοια της οικονομικής ορθολογικότητας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Η επιλογή δεν γίνεται πλέον μόνο με όρους κόστους. Εισέρχονται κριτήρια ανθεκτικότητας, ασφαλείας, αξιοπιστίας, ελέγχου των αλυσίδων και πολιτικής σχέσεως με τον προμηθευτή. Η μελέτη δείχνει ότι μία χώρα που ελέγχει κρίσιμα πρότυπα, πλατφόρμες, υλικά ή παραγωγικές υποδομές μπορεί να επηρεάζει τη συμπεριφορά άλλων κρατών. Αντιστρόφως, μία χώρα που εξαρτάται από αυτά πρέπει να υπολογίζει τον κίνδυνο περιορισμού της προσβάσεώς της.

Ράνια Γάτου: Αυτό μας επαναφέρει στην κυριαρχία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η τεχνολογική κυριαρχία δεν σημαίνει ότι κάθε κράτος πρέπει να είναι απολύτως αυτάρκες σε όλα. Σημαίνει όμως ότι σε κρίσιμα πεδία πρέπει να έχει αρκετό έλεγχο ώστε οι αποφάσεις τρίτων να μην μπορούν να ακυρώσουν βασικές κρατικές λειτουργίες.

Ράνια Γάτου: Και γιατί η κβαντική τεχνολογία είναι τόσο χαρακτηριστική περίπτωση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι μπορεί να επηρεάσει ταυτόχρονα πολλούς διαφορετικούς τομείς: την υπολογιστική ισχύ, την κρυπτογραφία, τις επικοινωνίες, τους αισθητήρες και τις κρίσιμες υποδομές. Δεν είναι απλώς ένας νέος βιομηχανικός κλάδος. Μπορεί να λειτουργήσει ως υποδομή πολλών άλλων κλάδων και κρατικών λειτουργιών.

Ράνια Γάτου: Μπορείτε να το εξηγήσετε αυτό πιο απλά;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Σκεφθείτε μία συνηθισμένη τεχνολογία που βελτιώνει μόνο ένα προϊόν. Η στρατηγική της επίδραση μπορεί να είναι περιορισμένη. Η κβαντική τεχνολογία όμως ενδέχεται να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο υπολογίζουμε, επικοινωνούμε, προστατεύουμε δεδομένα και μετράμε φυσικά φαινόμενα. Εάν μία τεχνολογία εισέρχεται ταυτόχρονα σε τόσες βασικές λειτουργίες, τότε η κατοχή της επηρεάζει συνολικά την κρατική ικανότητα.

Ράνια Γάτου: Επομένως, μιλάμε για τεχνολογία υποδομής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και οι τεχνολογίες υποδομής έχουν πολύ μεγαλύτερη γεωπολιτική σημασία από ένα απλό καταναλωτικό προϊόν. Όποιος ελέγχει μία υποδομή δεν ελέγχει μόνο ένα αντικείμενο. Επηρεάζει το περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργούν πολλά άλλα συστήματα.

Ράνια Γάτου: Ποιο είναι λοιπόν το πρώτο στοιχείο της τεχνολογικής ισχύος;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η παραγωγή επιστημονικής γνώσεως.

Ράνια Γάτου: Το δεύτερο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μετατροπή της γνώσεως σε λειτουργική τεχνολογία.

Ράνια Γάτου: Το τρίτο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η παραγωγική και βιομηχανική ικανότητα.

Ράνια Γάτου: Το τέταρτο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η προστασία των πληροφοριακών και κρίσιμων υποδομών.

Ράνια Γάτου: Και το πέμπτο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η ικανότητα διεθνούς επιρροής μέσω προτύπων, δικτύων, αγορών και τεχνολογικών οικοσυστημάτων. Αυτές οι διαστάσεις είναι αλληλένδετες. Η απουσία μιας από αυτές μπορεί να περιορίσει την αξία των υπολοίπων.

Ράνια Γάτου: Άρα ένα κράτος μπορεί να είναι επιστημονικά ισχυρό αλλά βιομηχανικά αδύναμο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι.

Ράνια Γάτου: Μπορεί να είναι βιομηχανικά ισχυρό αλλά τεχνολογικά εξαρτημένο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ασφαλώς.

Ράνια Γάτου: Και μπορεί να είναι τεχνολογικά προηγμένο αλλά ευάλωτο ως προς την ασφάλεια.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Γι’ αυτό η τεχνολογική ισχύς είναι σύνθετη έννοια. Δεν αποτελεί ένα μόνο πλεονέκτημα. Είναι συνδυασμός επιστήμης, παραγωγής, ασφαλείας και διεθνούς επιρροής.

Ράνια Γάτου: Επομένως, όταν μιλάμε για ανταγωνισμό ΗΠΑ και Κίνας, δεν πρέπει να ρωτάμε μόνο ποια χώρα έχει περισσότερες επιστημονικές δημοσιεύσεις ή περισσότερες εταιρείες.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η σωστή ερώτηση είναι πολύ ευρύτερη: ποιο σύστημα έχει μεγαλύτερη ικανότητα να μετατρέπει την επιστημονική γνώση σε τεχνολογική, παραγωγική, οικονομική και στρατηγική ισχύ σε σταθερή βάση.

Ράνια Γάτου: Και εδώ φαίνεται πάλι ότι η πραγματική μονάδα του ανταγωνισμού είναι το οικοσύστημα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Διότι κανένα από τα στοιχεία που περιγράψαμε δεν λειτουργεί μόνο του. Ερευνητές, πανεπιστήμια, εργαστήρια, επιχειρήσεις, κράτος, επενδυτές, βιομηχανικές υποδομές, τεχνικά πρότυπα και διεθνείς συνεργασίες πρέπει να μπορούν να συνδεθούν μεταξύ τους. Όσο πιο λειτουργική είναι αυτή η σύνδεση, τόσο μεγαλύτερη είναι η ικανότητα ενός κράτους να μετατρέπει τη γνώση σε ισχύ.

Ράνια Γάτου: Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι η τεχνολογική ισχύς δεν βρίσκεται στο αντικείμενο αλλά στο σύστημα που υπάρχει γύρω από το αντικείμενο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι εξαιρετικά εύστοχο. Ο κβαντικός υπολογιστής, για παράδειγμα, είναι ασφαλώς κρίσιμος. Αλλά ακόμη σημαντικότερο είναι το σύστημα που μπορεί να τον σχεδιάσει, να τον κατασκευάσει, να τον χρησιμοποιήσει, να αναπτύξει εφαρμογές επάνω του, να τον προστατεύσει και να δημιουργήσει την επόμενη γενιά του.

Ράνια Γάτου: Άρα η τεχνολογική πρωτοκαθεδρία είναι μία διαδικασία και όχι ένα τρόπαιο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Δεν κερδίζεται μία φορά. Πρέπει να αναπαράγεται διαρκώς.

Ράνια Γάτου: Και αυτό εξηγεί γιατί ο ανταγωνισμός μπορεί να διαρκέσει δεκαετίες.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Επειδή δεν αφορά την κατάκτηση ενός μόνο τεχνολογικού στόχου. Αφορά τη δημιουργία ικανότητας συνεχούς παραγωγής καινοτομίας. Το κράτος ή το σύστημα που θα αποδειχθεί ικανότερο να δημιουργεί επανειλημμένως νέα επιστημονική γνώση, να την ενσωματώνει σε παραγωγή και να προστατεύει τις εφαρμογές της θα έχει διαρκέστερο στρατηγικό πλεονέκτημα από εκείνο που θα επιτύχει απλώς μία μεμονωμένη τεχνολογική πρωτιά.

Ράνια Γάτου: Και κάπου εδώ περνάμε αναγκαστικά στην ίδια την κβαντική υπολογιστική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Διότι μέχρι τώρα μιλούσαμε για την τεχνολογία ως γενικό στοιχείο εθνικής ισχύος. Στο επόμενο στάδιο πρέπει να εξετάσουμε τον πυρήνα του ανταγωνισμού: γιατί η κβαντική υπολογιστική θεωρείται τόσο σημαντική, ποια θέση της αποδίδουν οι δύο στρατηγικές και γιατί η ανάπτυξη ενός προηγμένου κβαντικού συστήματος μπορεί να έχει συνέπειες πολύ πέρα από την επιστήμη των υπολογιστών.

Ράνια Γάτου: Άρα η επόμενη συζήτησή μας θα είναι η μετάβαση από τη γενική θεωρία της τεχνολογικής ισχύος στο συγκεκριμένο πεδίο όπου αυτή η ισχύς δοκιμάζεται.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Στην κβαντική υπολογιστική θα δούμε με τη μεγαλύτερη καθαρότητα πώς μία επιστημονική δυνατότητα μπορεί να μετατραπεί σε εθνική υποδομή, οικονομικό πλεονέκτημα, εργαλείο επιστημονικής ανακαλύψεως και, ενδεχομένως, παράγοντα ανακατανομής της στρατηγικής ισχύος.

Η ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΩΣ ΠΕΔΙΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΥ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΥ

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στην προηγούμενη συζήτησή μας καταλήξαμε ότι η τεχνολογική ισχύς δεν εξαρτάται μόνο από μία επιστημονική ανακάλυψη, αλλά από την ικανότητα ενός κράτους να μετατρέπει τη γνώση σε τεχνολογία, την τεχνολογία σε παραγωγή και την παραγωγή σε οικονομική, στρατηγική και διεθνή ισχύ. Γιατί όμως η κβαντική υπολογιστική κατέχει τόσο ιδιαίτερη θέση μέσα σε αυτή την αλυσίδα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι η κβαντική υπολογιστική συγκεντρώνει στο ίδιο πεδίο σχεδόν όλες τις διαστάσεις της τεχνολογικής ισχύος που εξετάσαμε. Η μελέτη την αντιμετωπίζει ταυτόχρονα ως πεδίο θεμελιώδους επιστημονικής έρευνας, ως πιθανή βάση νέων βιομηχανικών εφαρμογών, ως μέσο επιταχύνσεως της επιστημονικής ανακαλύψεως, ως παράγοντα οικονομικής ανταγωνιστικότητας και ως πηγή δυνητικά σοβαρών προκλήσεων για την εθνική ασφάλεια. Επομένως η σημασία της δεν περιορίζεται στην απλουστευμένη εικόνα ενός υπολογιστή που απλώς εκτελεί γρηγορότερα τους ίδιους υπολογισμούς.

Ράνια Γάτου: Αυτό είναι ίσως η πιο συνηθισμένη αντίληψη: ότι ο κβαντικός υπολογιστής είναι απλώς ένας εξαιρετικά γρήγορος υπολογιστής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Και ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή. Η μελέτη δεν επιχειρεί να παρουσιάσει μία τεχνική πραγματεία περί κβαντικής φυσικής ή αρχιτεκτονικής κβαντικών υπολογιστών. Εκείνο που ενδιαφέρει είναι η στρατηγική λειτουργία της τεχνολογίας. Η ουσία δεν βρίσκεται απλώς στο εάν ένας κβαντικός υπολογιστής είναι «ταχύτερος». Βρίσκεται στη δυνατότητα αναπτύξεως νέων μορφών υπολογιστικής ικανότητας, οι οποίες μπορούν να μεταβάλουν τον τρόπο αντιμετωπίσεως ορισμένων προβλημάτων και, εφόσον ωριμάσουν επαρκώς, να δημιουργήσουν νέα επιστημονικά, οικονομικά και στρατηγικά πλεονεκτήματα.

Ράνια Γάτου: Επομένως το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πόσο γρήγορα λειτουργεί, αλλά τι νέες δυνατότητες μπορεί να δημιουργήσει.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και γι’ αυτό το αμερικανικό κείμενο μιλά για κβαντικό υπολογιστή ικανό να εγκαινιάσει μία νέα εποχή επιστημονικής ανακαλύψεως. Δεν παρουσιάζει το ζήτημα ως απλή αύξηση της υπολογιστικής ταχύτητας. Το παρουσιάζει ως δυνατότητα υπερβάσεως των δυνατοτήτων των υφιστάμενων κλασικών συστημάτων σε εφαρμογές όπου η κβαντική προσέγγιση μπορεί να προσφέρει πραγματική αξία.

Ράνια Γάτου: Και εδώ εμφανίζεται ξανά η QC-ADDS.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Η QC-ADDS είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η αμερικανική στρατηγική μετατρέπει έναν επιστημονικό στόχο σε εθνικό πρόγραμμα. Η πρωτοβουλία επιδιώκει την ανάπτυξη κβαντικού υπολογιστή τέτοιας κλίμακας ώστε να δημιουργήσει νέες δυνατότητες εφαρμογών και επιστημονικής ανακαλύψεως. Το σημαντικό είναι ότι δεν αρκείται στη χρηματοδότηση έρευνας. Προβλέπει πραγματικό σύστημα, πραγματική εγκατάσταση και πραγματική πρόσβαση από την επιστημονική κοινότητα. Έτσι ο κβαντικός υπολογιστής μετατρέπεται από πιθανό προϊόν μιας μελλοντικής αγοράς σε εθνική υποδομή επιστημονικής και τεχνολογικής αναπτύξεως.

Ράνια Γάτου: Γιατί η πρόσβαση της επιστημονικής κοινότητας είναι τόσο σημαντική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι κανένα προηγμένο υπολογιστικό σύστημα δεν αποκτά πραγματική στρατηγική αξία εάν δεν δημιουργηθεί γύρω του γνώση χρήσεως. Απαιτούνται ερευνητές που θα αναζητήσουν εφαρμογές, προγραμματιστές που θα αναπτύξουν εργαλεία, επιστήμονες που θα δοκιμάσουν μεθόδους, μηχανικοί που θα αξιολογήσουν περιορισμούς και ολόκληρη κοινότητα χρηστών που θα μάθει τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει το σύστημα. Η ίδια η μελέτη επισημαίνει ότι ένας κβαντικός υπολογιστής χωρίς επιστημονική πρόσβαση και χωρίς κοινότητα χρηστών θα μπορούσε να παραμείνει ένα απομονωμένο τεχνικό επίτευγμα. Η αμερικανική πολιτική επιχειρεί αντιθέτως να τον καταστήσει κόμβο παραγωγής ενός ευρύτερου οικοσυστήματος γνώσεως.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η στρατηγική ισχύς δεν βρίσκεται μόνο στο μηχάνημα, αλλά και στη γνώση που παράγεται γύρω του.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Θα έλεγα μάλιστα ότι η γνώση γύρω από το μηχάνημα είναι εξίσου σημαντική με το ίδιο το μηχάνημα. Εάν ένα κράτος αποκτήσει ένα προηγμένο σύστημα αλλά δεν δημιουργήσει επιστημονικές κοινότητες, μεθόδους, λογισμικό, εφαρμογές και ανθρώπινο δυναμικό, τότε το πλεονέκτημά του μπορεί να αποδειχθεί βραχύβιο. Αντιθέτως, εάν γύρω από μία υποδομή αναπτυχθεί ολόκληρο οικοσύστημα, τότε κάθε νέα γενιά τεχνολογίας μπορεί να δημιουργεί την επόμενη.

Ράνια Γάτου: Άρα το κβαντικό πλεονέκτημα είναι σωρευτικό.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Μπορεί να γίνει σωρευτικό εάν ενσωματωθεί σε θεσμούς. Αυτό είναι το κρίσιμο. Η τεχνολογική ισχύς γίνεται διαρκής όταν δεν εξαρτάται από μία μόνο ανακάλυψη ή από μία μόνο επιχείρηση, αλλά εγκαθίσταται σε πανεπιστήμια, εργαστήρια, εκπαιδευτικά προγράμματα, βιομηχανικές υποδομές και διοικητικούς μηχανισμούς.

Ράνια Γάτου: Αυτό εξηγεί και γιατί η κβαντική εποχή δεν θα κριθεί απλώς από το ποιος θα διαθέτει το ισχυρότερο μηχάνημα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η μελέτη καταλήγει σε μία πολύ ενδιαφέρουσα θέση: η κβαντική εποχή δεν θα ανήκει απλώς στη χώρα που θα κατασκευάσει το ισχυρότερο σύστημα. Θα ανήκει περισσότερο στη χώρα που θα μπορεί να εκπαιδεύει κατάλληλο ανθρώπινο δυναμικό, να οργανώνει αποτελεσματικούς θεσμούς, να μεταφέρει ταχύτερα τη γνώση από το εργαστήριο στην παραγωγή και να διατηρεί συνεπή στρατηγική πέρα από βραχυπρόθεσμες πολιτικές και οικονομικές διακυμάνσεις.

Ράνια Γάτου: Αυτό αλλάζει εντελώς την εικόνα του ανταγωνισμού. Δεν έχουμε δύο μηχανές που αγωνίζονται μεταξύ τους αλλά δύο κοινωνίες οργανώσεως της τεχνολογίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Γι’ αυτό η μελέτη μιλά ουσιαστικά για την πολιτική κοινωνιολογία της τεχνολογίας. Δεν ανταγωνίζονται μόνο δύο προϊόντα. Ανταγωνίζονται διαφορετικοί τρόποι οργανώσεως της γνώσεως, της εργασίας, της διοικήσεως, της βιομηχανίας και της εθνικής φιλοδοξίας.

Ράνια Γάτου: Ας επιστρέψουμε όμως στο συγκεκριμένο. Ποια είναι η αμερικανική φιλοδοξία στην κβαντική υπολογιστική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η διατήρηση στρατηγικής πρωτοκαθεδρίας μέσω αναπτύξεως όχι μόνο κβαντικού υλικού αλλά ενός πλήρους οικοσυστήματος εφαρμογών, επιστημονικής χρήσεως και εμπορικής αξιοποιήσεως. Η αμερικανική προσέγγιση συνδέει την κβαντική επιστήμη με την εθνική ασφάλεια, την οικονομική ευημερία και την επιστημονική ηγεσία. Αυτές οι τρεις διαστάσεις παρουσιάζονται ως αλληλένδετες και όχι ως χωριστές πολιτικές.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η επιστημονική επιτυχία ενισχύει την οικονομία και η οικονομία ενισχύει με τη σειρά της την εθνική ασφάλεια;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι το σχήμα. Η επιστημονική γνώση δημιουργεί δυνατότητες. Οι δυνατότητες μετατρέπονται σε εφαρμογές. Οι εφαρμογές μπορούν να οδηγήσουν σε επιχειρήσεις, βιομηχανίες και νέες υποδομές. Αυτές αυξάνουν την οικονομική και τεχνική ικανότητα του κράτους. Και αυτή η ικανότητα αποτελεί μέρος της εθνικής του ασφάλειας.

Ράνια Γάτου: Επομένως η έννοια της εθνικής ασφάλειας διευρύνεται.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σημαντικά. Δεν περιορίζεται πλέον μόνο στις ένοπλες δυνάμεις ή στην προστασία των συνόρων. Η επιστημονική βάση, η βιομηχανική παραγωγή, οι πληροφοριακές υποδομές και η τεχνολογική ανεξαρτησία αποτελούν πλέον στοιχεία ασφαλείας. Αυτό ακριβώς αποτυπώνεται στη μελέτη.

Ράνια Γάτου: Πού τοποθετείται η Κίνα στο ίδιο πεδίο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η κινεζική προσέγγιση είναι διαφορετική ως προς τη μορφή των πηγών που εξετάζονται. Το κινεζικό πρόγραμμα δεν μας δίνει ένα αντίστοιχο εξειδικευμένο διοικητικό σχέδιο για έναν συγκεκριμένο κβαντικό υπολογιστή. Μας δίνει όμως κάτι άλλο: την ένταξη της κβαντικής τεχνολογίας στις στρατηγικές τεχνολογίες που θεωρούνται αναγκαίες για τη μελλοντική παραγωγική, επιστημονική και κρατική ισχύ της Κίνας.

Ράνια Γάτου: Άρα δεν πρέπει να προσπαθούμε να κατασκευάσουμε μία ψεύτικη συμμετρία ανάμεσα στις πηγές.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Αυτό είναι ουσιώδες. Η αμερικανική πηγή μάς παρέχει εξειδικευμένο πρόγραμμα. Η κινεζική πηγή μάς παρέχει συνολικό στρατηγικό πλαίσιο. Επομένως μπορούμε να συγκρίνουμε τις στρατηγικές λογικές, αλλά δεν επιτρέπεται να αποδώσουμε στην Κίνα συγκεκριμένο κβαντικό πρόγραμμα ή συγκεκριμένες τεχνικές προδιαγραφές εάν δεν υπάρχουν στο εξεταζόμενο κείμενο.

Ράνια Γάτου: Τι μπορούμε λοιπόν να πούμε με ασφάλεια για την κινεζική λογική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ότι η κβαντική τεχνολογία εντάσσεται στην επιδίωξη τεχνολογικής αυτοδυναμίας. Το κινεζικό πρόγραμμα θεωρεί ότι η εξάρτηση από ξένες τεχνολογίες μπορεί να αποτελέσει στρατηγική αδυναμία. Επομένως, μία τεχνολογία που μπορεί στο μέλλον να επηρεάσει την παραγωγή, την επικοινωνία και την κρατική ισχύ δεν μπορεί, κατά τη λογική αυτή, να αφεθεί σε κρίσιμη εξάρτηση από εξωτερικά οικοσυστήματα.

Ράνια Γάτου: Άρα η αμερικανική ερώτηση είναι «πώς διατηρούμε την πρωτοκαθεδρία;» και η κινεζική «πώς εξασφαλίζουμε ότι δεν θα εξαρτηθούμε από την πρωτοκαθεδρία των άλλων;».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτή είναι μία πολύ καλή συμπύκνωση. Και βεβαίως, στο βάθος, η κινεζική φιλοδοξία δεν περιορίζεται στην αποφυγή εξαρτήσεως. Η αυτοδυναμία αποτελεί βάση για ισότιμη ή και ηγετική παρουσία. Αλλά με βάση τα εξεταζόμενα κείμενα, η αφετηρία των δύο στρατηγικών είναι διαφορετική.

Ράνια Γάτου: Μπορεί η κβαντική υπολογιστική να οδηγήσει σε νέα βιομηχανική επανάσταση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν διατυπώνει μία τόσο απόλυτη πρόβλεψη. Παρουσιάζει όμως την κβαντική τεχνολογία ως δυνητικά μετασχηματιστική. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να δημιουργήσει νέες επιστημονικές και οικονομικές δυνατότητες, χωρίς να υποστηρίζεται ότι κάθε προσδοκία έχει ήδη πραγματοποιηθεί ή ότι γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιο θα είναι το τελικό εύρος των εφαρμογών. Η διάκριση αυτή είναι απαραίτητη.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή πρέπει να αποφεύγουμε την τεχνολογική υπερβολή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η στρατηγική σημασία μιας αναδυόμενης τεχνολογίας μπορεί να είναι μεγάλη ακόμη και όταν η πλήρης εμπορική της ωρίμανση δεν έχει επιτευχθεί. Τα κράτη δεν μπορούν να περιμένουν έως ότου όλα είναι απολύτως βέβαια, διότι τότε μπορεί να είναι ήδη αργά για να δημιουργήσουν επιστημονική και βιομηχανική ικανότητα. Από την άλλη πλευρά, η στρατηγική ανάλυση δεν πρέπει να μετατρέπει πιθανότητες σε βεβαιότητες.

Ράνια Γάτου: Άρα έχουμε ένα παράδοξο: πρέπει να επενδύεις πριν γνωρίζεις με βεβαιότητα ποια θα είναι η τελική αξία της τεχνολογίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι μία βασική δυσκολία κάθε πολιτικής αναδυόμενων τεχνολογιών. Το κράτος πρέπει να ενεργεί υπό συνθήκες αβεβαιότητας. Εάν περιμένει μέχρι να αποδειχθούν όλες οι εφαρμογές, ενδέχεται να έχει χάσει το στρατηγικό παράθυρο. Εάν επενδύσει χωρίς αξιολόγηση, μπορεί να διοχετεύσει τεράστιους πόρους σε τεχνολογικές κατευθύνσεις που δεν θα αποδώσουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα.

Ράνια Γάτου: Και εδώ πάλι εμφανίζεται η σημασία των θεσμών.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Ισχυρή τεχνολογική πολιτική δεν σημαίνει μόνο μεγάλη χρηματοδότηση. Σημαίνει ικανότητα συνεχούς αξιολογήσεως, αναπροσαρμογής, συνδέσεως έρευνας και εφαρμογής και επιλογής εκείνων των πεδίων όπου η δημόσια παρέμβαση μπορεί να δημιουργήσει πραγματική πρόσθετη αξία.

Ράνια Γάτου: Στην αμερικανική στρατηγική, ο κβαντικός υπολογιστής εμφανίζεται και ως δημόσιο αγαθό γνώσεως;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σε σημαντικό βαθμό, ναι, εφόσον προβλέπεται η αξιοποίησή του από την επιστημονική κοινότητα. Αυτό δεν σημαίνει απεριόριστη ή ανεξέλεγκτη πρόσβαση. Σημαίνει όμως ότι το σύστημα δεν νοείται απλώς ως κλειστή κρατική ή εταιρική εγκατάσταση. Η επιστημονική χρήση θεωρείται μέρος της στρατηγικής αξίας του.

Ράνια Γάτου: Γιατί αυτό είναι στρατηγικά χρήσιμο στις Ηνωμένες Πολιτείες;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι πολλαπλασιάζει τους φορείς που μπορούν να δημιουργήσουν καινοτομία. Αντί το κράτος να προσπαθεί μόνο του να ανακαλύψει όλες τις πιθανές εφαρμογές, δίνει τη δυνατότητα σε πανεπιστήμια, εργαστήρια και ερευνητές να χρησιμοποιήσουν την υποδομή. Έτσι ένα κρατικό επενδυτικό πρόγραμμα μπορεί να δημιουργήσει κατανεμημένη καινοτομία.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή το κράτος δεν επιλέγει υποχρεωτικά εκ των προτέρων όλες τις εφαρμογές.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Δημιουργεί την υποδομή και τις προϋποθέσεις μέσα στις οποίες μπορούν να αναδυθούν εφαρμογές που ίσως σήμερα δεν είναι ακόμη γνωστές. Αυτή είναι μία σημαντική διαφορά μεταξύ χρηματοδοτήσεως ενός συγκεκριμένου προϊόντος και δημιουργίας μιας γενικής ερευνητικής υποδομής.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσε τότε ένας προηγμένος κβαντικός υπολογιστής να λειτουργεί για ένα κράτος όπως λειτουργούσαν σε άλλες εποχές τα μεγάλα ερευνητικά εργαστήρια;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σε επίπεδο στρατηγικής λογικής, ναι. Δηλαδή ως τόπος συγκεντρώσεως ανθρώπων, γνώσεως, εφαρμογών και τεχνολογικής μάθησης. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ιστορικές περιπτώσεις ταυτίζονται. Αλλά η λειτουργία της μεγάλης επιστημονικής υποδομής ως κόμβου παραγωγής γνώσεως είναι σαφώς παρούσα.

Ράνια Γάτου: Και τι συμβαίνει όταν η τεχνολογία περάσει από την επιστημονική χρήση στην εμπορική εφαρμογή;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Τότε εμφανίζεται το επόμενο κρίσιμο στάδιο: η βιομηχανική ωρίμανση. Η στρατηγική αξία δεν ολοκληρώνεται με το εργαστηριακό σύστημα. Χρειάζονται αξιόπιστη παραγωγή, τεχνικά πρότυπα, επιχειρηματικές εφαρμογές, εφοδιαστικές αλυσίδες και οικονομίες κλίμακας όπου αυτές είναι εφικτές.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή ο μεγάλος κίνδυνος είναι να κερδίσεις την επιστημονική κούρσα και να χάσεις τη βιομηχανική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Αυτό είναι ένα από τα βαθύτερα ζητήματα της μελέτης. Η επιστημονική πρωτιά έχει πραγματική στρατηγική αξία μόνο εάν μπορεί να μεταφερθεί σε παραγωγική και θεσμική ικανότητα.

Ράνια Γάτου: Και αντιστρόφως; Μπορεί μια χώρα να μην έχει πραγματοποιήσει πρώτη μία ανακάλυψη, αλλά να κυριαρχήσει τελικά επειδή την παράγει καλύτερα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σε επίπεδο γενικής στρατηγικής λογικής, ασφαλώς. Η ιστορία της τεχνολογίας δείχνει ότι η επιστημονική ανακάλυψη, η εφεύρεση, η βιομηχανική παραγωγή και η εμπορική κυριαρχία δεν συμπίπτουν πάντοτε στον ίδιο φορέα. Η συγκεκριμένη μελέτη ακριβώς γι’ αυτό δίνει τόσο μεγάλη σημασία στην πλήρη αλυσίδα από την έρευνα μέχρι την παραγωγή και την εφαρμογή.

Ράνια Γάτου: Άρα η κβαντική υπολογιστική είναι και δοκιμασία βιομηχανικής πολιτικής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Διότι εάν η τεχνολογία αποκτήσει ευρύτερες εφαρμογές, θα απαιτηθούν τεχνικά υποσυστήματα, εξειδικευμένη παραγωγή, υλικά, συστήματα ελέγχου, λογισμικό, υπηρεσίες και ανθρώπινο δυναμικό. Η χώρα που θα ελέγχει μεγάλο μέρος αυτής της αλυσίδας θα έχει ισχυρότερη θέση από εκείνη που θα εξαρτάται από εξωτερικούς προμηθευτές για κρίσιμα στοιχεία.

Ράνια Γάτου: Η συζήτηση αυτή αρχίζει λοιπόν να μας μεταφέρει από την κβαντική υπολογιστική στην κβαντική καινοτομία συνολικά.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό είναι σημαντικό, διότι η κβαντική στρατηγική δεν εξαντλείται στους υπολογιστές. Η ίδια η μελέτη επισημαίνει ότι η αμερικανική προσέγγιση περιλαμβάνει επίσης κβαντικούς αισθητήρες και κβαντικά δίκτυα. Η κβαντική επανάσταση αντιμετωπίζεται ως ευρύτερος μετασχηματισμός της μετρήσεως, της επικοινωνίας, της επιστημονικής έρευνας, της παραγωγής και της εθνικής ασφαλείας.

Ράνια Γάτου: Άρα εάν εστιάσουμε μόνο στον κβαντικό υπολογιστή, βλέπουμε ένα μέρος και όχι το σύνολο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η κβαντική υπολογιστική είναι το πιο εντυπωσιακό και ίσως το πιο γνωστό τμήμα της συζητήσεως. Όμως μία ολοκληρωμένη εθνική κβαντική στρατηγική πρέπει να εξετάζει ένα ευρύτερο οικοσύστημα τεχνολογιών.

Ράνια Γάτου: Και ίσως εκεί βρίσκεται και η πραγματική διαφορά ανάμεσα σε μία χώρα που έχει ένα σημαντικό ερευνητικό επίτευγμα και σε μία χώρα που έχει κβαντική στρατηγική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστά. Μία κβαντική στρατηγική δεν είναι ένας κατάλογος ερευνητικών επιτευγμάτων. Είναι μηχανισμός συνδέσεως έρευνας, υποδομών, ανθρώπινου δυναμικού, παραγωγής, εφαρμογών, ασφαλείας και διεθνούς συνεργασίας.

Ράνια Γάτου: Θα ήθελα όμως να επιστρέψουμε στην εθνική ασφάλεια. Γιατί ένας κβαντικός υπολογιστής θεωρείται ζήτημα ασφαλείας πριν ακόμη αποκτήσει πλήρη επιχειρησιακή χρήση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι η στρατηγική πολιτική πρέπει να λαμβάνει υπόψη όχι μόνο τις σημερινές δυνατότητες αλλά και τις πιθανές μελλοντικές συνέπειες. Η κβαντική υπολογιστική συνδέεται, στο αμερικανικό στρατηγικό σχήμα, με την ανάγκη προετοιμασίας των πληροφοριακών υποδομών για μία μελλοντική εποχή στην οποία ορισμένα σημερινά κρυπτογραφικά συστήματα μπορεί να μην παρέχουν το ίδιο επίπεδο ασφαλείας.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή πρέπει να αμυνθείς πριν εμφανισθεί πλήρως το όπλο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα χρησιμοποιούσα πιο ουδέτερη διατύπωση: πρέπει να αναβαθμίσεις την άμυνά σου πριν ωριμάσει πλήρως η τεχνολογική απειλή. Αυτό είναι το πνεύμα της μετα-κβαντικής προετοιμασίας.

Ράνια Γάτου: Η κινεζική πηγή αναπτύσσει το ίδιο θέμα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι με την ίδια ειδικότητα. Και πρέπει να το τονίσουμε. Το εξεταζόμενο κινεζικό κείμενο δεν παρέχει αντίστοιχο λεπτομερές σχέδιο αντιμετωπίσεως της μετα-κβαντικής απειλής. Μπορούμε μόνο να παρατηρήσουμε ότι η γενική κινεζική στρατηγική θεωρεί κρίσιμη την αποφυγή τεχνολογικής εξαρτήσεως και τον έλεγχο σημαντικών τεχνολογικών υποδομών. Δεν πρέπει να της αποδώσουμε ειδικό πρόγραμμα που η πηγή δεν περιέχει.

Ράνια Γάτου: Άρα η ασυμμετρία των πηγών παραμένει σε όλη τη μελέτη.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι, και αυτή η ασυμμετρία δεν είναι πρόβλημα εφόσον αντιμετωπίζεται με μεθοδολογική πειθαρχία. Το πρόβλημα θα δημιουργούνταν μόνο εάν προσπαθούσαμε να εξαναγκάσουμε τις πηγές να απαντήσουν στα ίδια ακριβώς ερωτήματα με το ίδιο επίπεδο λεπτομέρειας.

Ράνια Γάτου: Τότε, αν έπρεπε να συνοψίσετε γιατί η κβαντική υπολογιστική αποτελεί πεδίο στρατηγικού ανταγωνισμού, τι θα λέγατε;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα ότι αποτελεί πεδίο στρατηγικού ανταγωνισμού επειδή ενώνει πέντε διαφορετικές δυνατότητες. Πρώτον, την παραγωγή νέας επιστημονικής γνώσεως. Δεύτερον, την πιθανότητα δημιουργίας νέων εφαρμογών και νέων αγορών. Τρίτον, την ανάπτυξη προηγμένων βιομηχανικών οικοσυστημάτων. Τέταρτον, την επίδραση στην πληροφοριακή και εθνική ασφάλεια. Και πέμπτον, τη δυνατότητα μιας χώρας να αποκτήσει επιρροή πάνω σε τεχνολογίες που μπορεί να λειτουργήσουν ως υποδομές πολλών άλλων τομέων.

Ράνια Γάτου: Και τι κρίνει τελικά ποιος θα υπερισχύσει;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι ένας μεμονωμένος δείκτης. Δεν θα αρκεί ποιος θα παρουσιάσει πρώτος ένα εντυπωσιακό μηχάνημα. Θα κριθεί από το ποιος θα μπορέσει να δημιουργήσει σταθερότερο οικοσύστημα γνώσεως, ανθρώπων, παραγωγής, εφαρμογών, θεσμών και ασφαλείας. Αυτό είναι το βαθύτερο μήνυμα της συγκρίσεως.

Ράνια Γάτου: Άρα, για άλλη μία φορά, επιστρέφουμε στην ίδια έννοια: οικοσύστημα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η τεχνολογία δεν γίνεται ισχύς μόνη της. Γίνεται ισχύς όταν μία κοινωνία και ένα κράτος μπορούν να την οργανώσουν.

Ράνια Γάτου: Και η επόμενη συζήτησή μας θα διευρύνει αυτό το πεδίο πέρα από τον υπολογιστή;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Θα περάσουμε στην κβαντική καινοτομία συνολικά: στους κβαντικούς αισθητήρες, στα κβαντικά δίκτυα, στην εμπορική ετοιμότητα και στη σχέση ανάμεσα στην επιστημονική ανακάλυψη και στην πραγματική τεχνολογική εφαρμογή. Εκεί θα φανεί ακόμη καθαρότερα ότι η κβαντική στρατηγική δεν αφορά ένα μόνο μηχάνημα, αλλά τη δημιουργία ενός ολόκληρου τεχνολογικού πεδίου.

Η ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ, ΟΙ ΚΒΑΝΤΙΚΟΙ ΑΙΣΘΗΤΗΡΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΒΑΝΤΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, μέχρι τώρα έχουμε εστιάσει κυρίως στην κβαντική υπολογιστική. Η μελέτη σας όμως δείχνει ότι η κβαντική στρατηγική είναι πολύ ευρύτερη. Ποια είναι η σημασία των κβαντικών αισθητήρων και των κβαντικών δικτύων μέσα σε αυτό το ευρύτερο πεδίο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η σημασία τους είναι ουσιώδης, διότι αποδεικνύουν ότι η κβαντική επανάσταση δεν πρέπει να ταυτίζεται με τον κβαντικό υπολογιστή. Το αμερικανικό στρατηγικό κείμενο αντιμετωπίζει την κβαντική επιστήμη και τεχνολογία πληροφοριών ως ένα σύνθετο οικοσύστημα που περιλαμβάνει την κβαντική υπολογιστική, την κβαντική αισθητηριακή τεχνολογία και τα κβαντικά δίκτυα. Η συνύπαρξη αυτών των πεδίων στο ίδιο στρατηγικό πλαίσιο δείχνει ότι η κβαντική τεχνολογία θεωρείται ικανή να μετασχηματίσει όχι μόνο την υπολογιστική, αλλά και τη μέτρηση, την επικοινωνία, την παραγωγή, την επιστημονική έρευνα και την εθνική ασφάλεια.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή ο κβαντικός υπολογιστής είναι μόνο μία από τις εκφάνσεις της κβαντικής τεχνολογίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτή η διάκριση είναι σημαντική για τη στρατηγική ανάλυση. Αν εστιάσουμε αποκλειστικά στους κβαντικούς υπολογιστές, ενδέχεται να παραβλέψουμε άλλες τεχνολογίες που μπορεί να ωριμάσουν διαφορετικά, να αποκτήσουν εφαρμογές σε διαφορετικό χρόνο και να δημιουργήσουν διαφορετικά είδη οικονομικού ή στρατηγικού πλεονεκτήματος.

Ράνια Γάτου: Ποια είναι η ιδιαίτερη σημασία των κβαντικών αισθητήρων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν επιχειρεί να δώσει τεχνικό κατάλογο εφαρμογών, αλλά αναδεικνύει τη στρατηγική σημασία τους μέσα από τον τρόπο με τον οποίο τους αντιμετωπίζει η αμερικανική πολιτική. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι δεν αντιμετωπίζονται ως απλό ερευνητικό αντικείμενο. Προβλέπεται η ανάπτυξη πενταετών σχεδίων που συνδέουν την κβαντική αισθητηριακή τεχνολογία με την εμπορική ετοιμότητα, την τεχνολογία παραγωγής και τον χρονισμό που ενισχύεται μέσω κβαντικών δικτύων. Αυτό σημαίνει ότι η στρατηγική επιδιώκει να μεταφέρει την τεχνολογία από το εργαστήριο στην παραγωγή και από την παραγωγή στην πραγματική χρήση.

Ράνια Γάτου: Άρα εδώ εμφανίζεται ξανά η έννοια της «εμπορικής ετοιμότητας».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και είναι κρίσιμη έννοια. Η τεχνολογική καινοτομία δεν ολοκληρώνεται όταν αποδεικνύεται ότι κάτι είναι επιστημονικά δυνατό. Ολοκληρώνεται, από την άποψη της βιομηχανικής και στρατηγικής πολιτικής, όταν μπορεί να κατασκευασθεί αξιόπιστα, να παραχθεί με επαναλήψιμο τρόπο, να ενσωματωθεί σε λειτουργικά συστήματα και να χρησιμοποιηθεί από πραγματικούς χρήστες.

Ράνια Γάτου: Επομένως υπάρχει μεγάλη απόσταση ανάμεσα στο «λειτουργεί στο εργαστήριο» και στο «αποτελεί τεχνολογική ισχύ».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Τεράστια. Και ακριβώς αυτή την απόσταση επιχειρεί να καλύψει η βιομηχανική πολιτική. Εάν μία τεχνολογία λειτουργεί μόνο υπό εξαιρετικά ελεγχόμενες εργαστηριακές συνθήκες, δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε παραγωγική δυνατότητα. Πρέπει να υπάρξουν διαδικασίες κατασκευής, τυποποίηση, αξιοπιστία, προμηθευτές, ανθρώπινο δυναμικό και δυνατότητα συντηρήσεως. Γι’ αυτό η αμερικανική στρατηγική καλύπτει ολόκληρο τον κύκλο: έρευνα, παραγωγή, εμπορική αξιοποίηση και εφαρμογή.

Ράνια Γάτου: Και τα κβαντικά δίκτυα πού εντάσσονται;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Εντάσσονται στην ίδια λογική του ολοκληρωμένου οικοσυστήματος. Η ύπαρξη κβαντικών δικτύων στο στρατηγικό σχέδιο δείχνει ότι η κβαντική τεχνολογία αντιμετωπίζεται και ως τεχνολογία επικοινωνίας και συνδέσεως. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι μία τεχνολογία αποκτά πολύ μεγαλύτερη στρατηγική αξία όταν δεν λειτουργεί ως μεμονωμένο σύστημα αλλά ως μέρος δικτύου.

Ράνια Γάτου: Γιατί το δίκτυο είναι τόσο σημαντικό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι τα δίκτυα δημιουργούν πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα. Ένα μεμονωμένο τεχνολογικό σύστημα έχει συγκεκριμένη χρησιμότητα. Ένα σύνολο διασυνδεδεμένων συστημάτων μπορεί να δημιουργήσει νέα αρχιτεκτονική λειτουργιών. Αυτό ακριβώς μετατρέπει μία τεχνολογία από εξειδικευμένο εργαλείο σε πιθανή υποδομή.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή ξαναβρίσκουμε την έννοια της τεχνολογίας υποδομής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και εκεί βρίσκεται μεγάλο μέρος της στρατηγικής σημασίας της κβαντικής καινοτομίας. Η μελέτη δεν παρουσιάζει τους κβαντικούς αισθητήρες ή τα δίκτυα ως περιφερειακά θέματα. Τα αντιμετωπίζει ως βασικά πεδία της ευρύτερης τεχνολογικής αντιπαραθέσεως. Μέσα από αυτά φαίνεται ότι ο ανταγωνισμός μετακινείται από τη μεμονωμένη εφεύρεση προς το ολοκληρωμένο κρατικό, επιστημονικό και βιομηχανικό σύστημα.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι μία χώρα δεν αρκεί να έχει έναν πολύ καλό κβαντικό υπολογιστή. Πρέπει να έχει και τις υπόλοιπες τεχνολογίες γύρω του.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και ακόμη περισσότερο, πρέπει να μπορεί να τις συνδέει μεταξύ τους. Η πραγματική τεχνολογική ισχύς δεν είναι άθροισμα απομονωμένων επιτευγμάτων. Είναι η δυνατότητα δημιουργίας λειτουργικής αλληλεξαρτήσεως ανάμεσα στην έρευνα, στην παραγωγή, στα δίκτυα, στις εφαρμογές και στους θεσμούς.

Ράνια Γάτου: Στην αμερικανική περίπτωση, η έννοια της καινοτομίας φαίνεται να έχει τρία διαδοχικά στάδια: ανάπτυξη, διάδοση και εμπορική αξιοποίηση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστά. Η μελέτη το επισημαίνει ρητώς. Η ανάπτυξη αφορά τη δημιουργία της τεχνολογίας. Η διάδοση αφορά τη μεταφορά της πέρα από τον περιορισμένο χώρο των ερευνητικών εργαστηρίων. Και η εμπορική αξιοποίηση αφορά τη μετατροπή της σε προϊόντα, υπηρεσίες και παραγωγικές δυνατότητες. Η αμερικανική στρατηγική επιδιώκει επομένως να ολοκληρώσει ολόκληρο τον κύκλο της καινοτομίας.

Ράνια Γάτου: Γιατί είναι τόσο σημαντική η διάδοση; Δεν αρκεί η εμπορική αξιοποίηση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Η διάδοση έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή μία τεχνολογία πρέπει να διαπεράσει διαφορετικούς θεσμούς και κλάδους για να αποκτήσει πραγματική οικονομική και κοινωνική επίδραση. Πρέπει να τη γνωρίσουν οι επιχειρήσεις, να την αξιολογήσουν οι δημόσιες υπηρεσίες, να εκπαιδευθούν χρήστες, να δημιουργηθούν πρότυπα και να αναπτυχθούν συμπληρωματικές εφαρμογές.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η διάδοση είναι το σημείο όπου η καινοτομία παύει να ανήκει μόνο στους δημιουργούς της;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Μία τεχνολογία αποκτά ευρύτερη ισχύ όταν αρχίζουν να την χρησιμοποιούν φορείς που δεν συμμετείχαν στην αρχική της δημιουργία. Τότε αποκτά οικονομικό οικοσύστημα, κοινωνική παρουσία και στρατηγική ανθεκτικότητα.

Ράνια Γάτου: Και η εμπορική αξιοποίηση είναι πάντοτε απαραίτητη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Στο στρατηγικό πλαίσιο της μελέτης, έχει εξαιρετικά μεγάλη σημασία, διότι χωρίς οικονομική και παραγωγική βάση είναι δύσκολο να υπάρξει βιώσιμη τεχνολογική πρωτοκαθεδρία. Η δημόσια χρηματοδότηση μπορεί να δημιουργήσει την αρχική ώθηση, αλλά ένα ώριμο οικοσύστημα χρειάζεται επιχειρήσεις, προμηθευτές, χρήστες και επενδύσεις.

Ράνια Γάτου: Άρα η καινοτομία δεν είναι μόνο επιστημονική διαδικασία αλλά και οικονομική διαδικασία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Και αυτό είναι μία βασική θέση της μελέτης. Η κβαντική επιστήμη παρουσιάζεται στο αμερικανικό κείμενο ως θεμελιώδης ταυτόχρονα για την εθνική ασφάλεια, την οικονομική ευημερία και την επιστημονική πρωτοκαθεδρία. Αυτές οι τρεις σφαίρες δεν αντιμετωπίζονται ως χωριστές. Η επιστημονική γνώση είναι οικονομικός πόρος, η οικονομική αξιοποίηση ενισχύει την εθνική ικανότητα και η εθνική ασφάλεια εξαρτάται από την επιστημονική και βιομηχανική βάση.

Ράνια Γάτου: Αυτό δημιουργεί μία ενδιαφέρουσα σχέση ανάμεσα στην επιστήμη και στην αγορά. Υπάρχει κίνδυνος η στρατηγική λογική να περιορίσει την ελεύθερη επιστημονική έρευνα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν αναπτύσσει μία γενική θεωρία της ακαδημαϊκής ελευθερίας και δεν θα ήταν ορθό να της αποδώσουμε τέτοιο συμπέρασμα. Εκείνο που μπορούμε να πούμε είναι ότι στα εξεταζόμενα κείμενα η καινοτομία συνδέεται ολοένα περισσότερο με στρατηγικές επιλογές. Όταν μία τεχνολογία αποκτά σημασία για την εθνική ασφάλεια και την τεχνολογική πρωτοκαθεδρία, η πολιτική αναπόφευκτα ενδιαφέρεται περισσότερο για την κατεύθυνση, την προστασία και την αξιοποίησή της.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η επιστήμη παραμένει επιστήμη, αλλά ορισμένα πεδία της αποκτούν πολύ μεγαλύτερο κρατικό ενδιαφέρον.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και η κβαντική τεχνολογία είναι ένα από αυτά.

Ράνια Γάτου: Ποιος είναι ο ρόλος του χρόνου στην καινοτομία; Η μελέτη σας φαίνεται να δίνει μεγάλη σημασία στην ταχύτητα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ μεγάλη. Η τεχνολογική στρατηγική είναι πάντοτε και στρατηγική του χρόνου. Οι τεχνολογικές ευκαιρίες δεν παραμένουν ανοικτές επ’ αόριστον. Εάν ένα κράτος καθυστερήσει, μπορεί να χάσει επιστημονική πρωτοκαθεδρία, να καταστεί βιομηχανικά εξαρτημένο ή να χάσει τη δυνατότητα να επηρεάσει τα πρότυπα που θα κυριαρχήσουν.

Ράνια Γάτου: Άρα η καθυστέρηση δεν σημαίνει απλώς ότι θα φτάσεις λίγο αργότερα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Σε ορισμένες τεχνολογίες μπορεί να σημαίνει ότι όταν φτάσεις, το οικοσύστημα θα έχει ήδη οργανωθεί από άλλους. Οι τεχνικές προδιαγραφές θα έχουν καθορισθεί, οι βασικές επιχειρήσεις θα έχουν αποκτήσει κλίμακα, οι χρήστες θα έχουν εξοικειωθεί με συγκεκριμένες λύσεις και οι διεθνείς συνεργασίες θα έχουν αποκτήσει σταθερή δομή.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή υπάρχει και ένα πλεονέκτημα του πρώτου που δεν είναι απλώς τεχνικό.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Είναι θεσμικό, εμπορικό και γεωπολιτικό. Εκείνος που εισέρχεται νωρίς σε ένα στρατηγικό πεδίο μπορεί να επηρεάσει το λεξιλόγιο, τα πρότυπα, τις αγορές και τις συμμαχίες που θα δημιουργηθούν γύρω από αυτό.

Ράνια Γάτου: Και γι’ αυτό οι αμερικανικές πράξεις περιλαμβάνουν τόσο συγκεκριμένες προθεσμίες;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι μέρος της εξηγήσεως. Τα αμερικανικά κείμενα μετατρέπουν τη στρατηγική σε συγκεκριμένες διοικητικές υποχρεώσεις: προθεσμίες, αρμοδιότητες, εκθέσεις, πενταετή σχέδια. Η κινεζική πηγή οργανώνει τον χρόνο διαφορετικά, μέσω της πενταετίας 2026–2030 και της συνδέσεώς της με τον στόχο του 2035. Και στις δύο περιπτώσεις όμως υπάρχει η ίδια αναγνώριση: η τεχνολογική ισχύς χρειάζεται χρονικό σχεδιασμό.

Ράνια Γάτου: Ας περάσουμε τώρα στην Κίνα. Μπορούμε να κάνουμε την ίδια λεπτομερή ανάλυση για κβαντικούς αισθητήρες και δίκτυα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι στον ίδιο βαθμό. Και πρέπει να διατηρήσουμε τη μεθοδολογική επιφύλαξη που έχουμε ήδη αναφέρει. Το κινεζικό κείμενο δεν παρέχει το ίδιο επίπεδο εξειδικεύσεως για κάθε κβαντική τεχνολογία. Μπορούμε όμως να εντάξουμε τους κβαντικούς αισθητήρες και τα δίκτυα στη γενικότερη κινεζική στρατηγική τεχνολογικής αυτοδυναμίας, διότι το πρόγραμμα αντιμετωπίζει την κβαντική τεχνολογία ως στρατηγικό τομέα.

Ράνια Γάτου: Ποια είναι τότε η βασική κινεζική λογική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η οικοδόμηση εγχώριας ικανότητας και η αποφυγή κρίσιμης εξαρτήσεως. Στο συγκριτικό σχήμα της μελέτης, η Κίνα επιδιώκει να διαθέτει τεχνολογική και παραγωγική βάση ικανή να αντέχει σε ένα περιβάλλον αυξανόμενου ανταγωνισμού και πιθανής τεχνολογικής αποσυνδέσεως. Αντιστοίχως, η αμερικανική πλευρά επιδιώκει να διατηρήσει την πρωτοκαθεδρία μέσα από εθνική και συμμαχική κινητοποίηση.

Ράνια Γάτου: Η έννοια της τεχνολογικής αποσυνδέσεως είναι ιδιαίτερα σημαντική. Τι σημαίνει για την κβαντική καινοτομία;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σημαίνει ότι η διεθνής επιστημονική και τεχνολογική συνεργασία δεν μπορεί πλέον να θεωρείται ανεξάρτητη από τη γεωπολιτική. Όταν οι τεχνολογίες αντιμετωπίζονται ως κρίσιμες για την εθνική ασφάλεια, αυξάνεται η σημασία του ελέγχου, της προστασίας και της επιλογής συνεργατών. Η ίδια η μελέτη επισημαίνει ότι η καινοτομία παύει να εμφανίζεται ως πλήρως ανοικτή και ουδέτερη διαδικασία και συνδέεται περισσότερο με στρατηγικές επιλογές συνεργασίας.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή μπορεί να δημιουργηθούν διαφορετικά κβαντικά οικοσυστήματα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι μία πιθανή συνέπεια που επιτρέπει η λογική της μελέτης: τεχνολογικά οικοσυστήματα με διαφορετικές αλυσίδες εφοδιασμού, διαφορετικές συνεργασίες και, ενδεχομένως, διαφορετικά πρότυπα. Η μελέτη μιλά για ευρύτερη γεωπολιτική διαίρεση των τεχνολογικών οικοσυστημάτων.

Ράνια Γάτου: Αυτό δεν θα μπορούσε να είναι πρόβλημα για την ίδια την επιστήμη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα μπορούσε να έχει συνέπειες για τον τρόπο οργανώσεως της συνεργασίας, αλλά η συγκεκριμένη μελέτη δεν εξετάζει εμπειρικά αυτές τις συνέπειες. Εκείνο που καταγράφει είναι την αυξανόμενη σύνδεση τεχνολογίας και γεωπολιτικής.

Ράνια Γάτου: Και τι γίνεται με τα πρότυπα; Πότε θα αρχίσουν να έχουν αποφασιστική σημασία;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Από τη στιγμή που οι τεχνολογίες αρχίζουν να μετατρέπονται σε συστήματα που πρέπει να συνεργάζονται μεταξύ τους. Όσο μία τεχνολογία βρίσκεται αποκλειστικά στο εργαστήριο, τα πρότυπα μπορεί να έχουν μικρότερη πολιτική σημασία. Όταν όμως δημιουργούνται δίκτυα, προϊόντα, υποδομές και διεθνείς αγορές, η τυποποίηση γίνεται κρίσιμο ζήτημα.

Ράνια Γάτου: Άρα οι κβαντικοί αισθητήρες και τα δίκτυα μας οδηγούν αναγκαστικά στη βιομηχανική πολιτική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Διότι δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι μία τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει. Πρέπει να μπορούμε να την παράγουμε. Και στο σημείο αυτό το ερώτημα αλλάζει. Δεν είναι πλέον «ποιος έχει την καλύτερη επιστημονική ιδέα;». Είναι «ποιος μπορεί να δημιουργήσει ολόκληρη την παραγωγική αλυσίδα;».

Ράνια Γάτου: Τι περιλαμβάνει αυτή η παραγωγική αλυσίδα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Υλικά, εξαρτήματα, εξειδικευμένα εργαλεία, τεχνικές παραγωγής, εξειδικευμένο προσωπικό, διαδικασίες πιστοποιήσεως, επιχειρήσεις, χρηματοδότηση και τελικά χρήστες. Η μελέτη επιμένει ότι η πραγματική κβαντική ισχύς δεν ανήκει απλώς σε εκείνον που πραγματοποιεί πρώτος μία επιστημονική ανακάλυψη, αλλά σε εκείνον που μπορεί να τη μετατρέψει σε παραγωγή, δίκτυο, εφαρμογή, θεσμική ικανότητα και διαρκές στρατηγικό πλεονέκτημα.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι εδώ βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στην εφεύρεση και στην ισχύ;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η εφεύρεση είναι επιστημονικό ή τεχνικό γεγονός. Η ισχύς είναι θεσμική και παραγωγική ικανότητα.

Ράνια Γάτου: Και γι’ αυτό η μελέτη σας ενδιαφέρεται τόσο πολύ για το οικοσύστημα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Το αμερικανικό διάταγμα μάλιστα διατυπώνει ρητώς την επιδίωξη δημιουργίας ισχυρού και αξιόπιστου κβαντικού οικοσυστήματος που καλύπτει από την έρευνα και την παραγωγή μέχρι την εμπορική αξιοποίηση και την εφαρμογή. Αυτό προϋποθέτει λειτουργική σύνδεση πολλών διαφορετικών θεσμών.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή το κράτος, τα πανεπιστήμια και οι επιχειρήσεις πρέπει να λειτουργούν σαν διαφορετικά τμήματα μιας ενιαίας μηχανής;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα χρησιμοποιούσα ίσως τη λέξη «σύστημα» και όχι «μηχανή», διότι τα μέρη διατηρούν διαφορετικούς ρόλους. Αλλά η βασική ιδέα είναι σωστή. Η τεχνολογική ισχύς εξαρτάται από τη δυνατότητα συντονισμού διαφορετικών φορέων χωρίς να χάνεται η ιδιαίτερη λειτουργία καθενός.

Ράνια Γάτου: Σε αυτό το σημείο, ποια είναι η μεγαλύτερη διαφορά ΗΠΑ και Κίνας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η διαφορετική αρχιτεκτονική συντονισμού. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν να κινητοποιήσουν ένα πλουραλιστικό οικοσύστημα μέσω κρατικών επενδύσεων, κινήτρων, υποδομών και συνεργασιών. Η Κίνα εντάσσει την επιστημονική και βιομηχανική ανάπτυξη σε ένα περισσότερο κεντρικά οργανωμένο εθνικό σχέδιο τεχνολογικής αυτοδυναμίας.

Ράνια Γάτου: Αλλά και οι δύο καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα: η αγορά μόνη της δεν αρκεί.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι μία βασική σύγκλιση της μελέτης. Σε τεχνολογίες τόσο υψηλού στρατηγικού κινδύνου και τόσο μακράς χρονικής ωριμάνσεως, και τα δύο συστήματα θεωρούν αναγκαίο κάποιο είδος κρατικής οργανώσεως και μακροπρόθεσμης κατευθύνσεως.

Ράνια Γάτου: Και αυτό μας φέρνει στην επόμενη συζήτηση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Έχουμε πλέον δει πώς η κβαντική τεχνολογία επεκτείνεται από την υπολογιστική στους αισθητήρες και στα δίκτυα και πώς η καινοτομία πρέπει να μετατραπεί σε παραγωγή και εμπορική ετοιμότητα. Το επόμενο βήμα είναι να εξετάσουμε ακόμη βαθύτερα τη βιομηχανική διάσταση: πώς οργανώνεται η κβαντική βιομηχανική πολιτική, ποιος είναι ο ρόλος του κράτους και του ιδιωτικού τομέα και γιατί η παραγωγική ικανότητα γίνεται όρος τεχνολογικής κυριαρχίας.

Ράνια Γάτου: Άρα η επόμενη ερώτηση δεν θα είναι πια «ποιος ανακαλύπτει;», αλλά «ποιος μπορεί να παράγει;».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και ίσως ακόμη ακριβέστερα: ποιος μπορεί να παράγει σε σταθερή βάση, να ελέγχει κρίσιμες αλυσίδες, να δημιουργεί αγορά και να μετατρέπει την τεχνολογία σε διαρκή εθνική ικανότητα.

Η ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ, Ο ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΔΙΩΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΑΥΤΟΔΥΝΑΜΙΑ

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στην προηγούμενη συζήτησή μας φτάσαμε στο σημείο όπου η επιστημονική καινοτομία πρέπει να μετατραπεί σε παραγωγή. Θα ήθελα λοιπόν να ξεκινήσουμε από το βασικό ερώτημα: γιατί η βιομηχανική πολιτική αποκτά τόσο κεντρική θέση στην κβαντική εποχή;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι η επιστημονική υπεροχή δεν μετατρέπεται αυτόματα σε τεχνολογική κυριαρχία. Μία χώρα μπορεί να διαθέτει κορυφαίους επιστήμονες, πρωτοποριακά εργαστήρια και σημαντικές εφευρέσεις και παρ’ όλα αυτά να παραμένει εξαρτημένη, εάν δεν μπορεί να παράγει τα συστήματα, τα εξαρτήματα και τις υποδομές που απαιτούνται για την πραγματική εφαρμογή της τεχνολογίας. Αυτό είναι μία από τις βασικές θέσεις της μελέτης. Στην αμερικανική στρατηγική η επιδίωξη ηγεσίας καλύπτει ολόκληρη την αλυσίδα από την έρευνα έως την παραγωγή, την εμπορική αξιοποίηση και την εφαρμογή. Το εργαστήριο, η βιομηχανική παραγωγή, η αγορά, οι υποδομές και η κρατική χρήση αποτελούν κρίκους μιας ενιαίας αλυσίδας ισχύος.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή το αποφασιστικό σημείο είναι η μετάβαση από το «γνωρίζω πώς γίνεται» στο «μπορώ να το παράγω».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και μάλιστα όχι απλώς να το παραγάγω μία φορά, αλλά να το παράγω με αξιοπιστία, συνέχεια, επαρκή ποιότητα και δυνατότητα επεκτάσεως. Η τεχνολογική ισχύς χρειάζεται επαναληψιμότητα. Ένα εργαστηριακό επίτευγμα μπορεί να είναι επιστημονικά εντυπωσιακό, αλλά στρατηγικά η αξία του αυξάνεται όταν μπορεί να ενσωματωθεί σε ένα παραγωγικό οικοσύστημα.

Ράνια Γάτου: Γιατί χρησιμοποιείτε τόσο συχνά τη λέξη «οικοσύστημα» και όχι απλώς «βιομηχανία»;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι η βιομηχανική ικανότητα σε τόσο σύνθετες τεχνολογίες δεν βρίσκεται σε μία μόνο επιχείρηση ή σε ένα μόνο εργοστάσιο. Χρειάζεται ένα σύνολο αλληλοσυνδεόμενων φορέων: ερευνητικά κέντρα, πανεπιστήμια, εταιρείες, προμηθευτές, επενδυτές, δημόσιες υπηρεσίες, πρότυπα, υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό. Η αμερικανική στρατηγική μάλιστα επιδιώκει ρητώς ηγεσία σε ολόκληρο το φάσμα της έρευνας, της παραγωγής, της εμπορικής αξιοποιήσεως και της εφαρμογής, ακριβώς επειδή μία μεμονωμένη τεχνολογική επιτυχία δεν αρκεί.

Ράνια Γάτου: Τότε η κβαντική βιομηχανική πολιτική είναι ουσιαστικά πολιτική συνδέσεως αυτών των κρίκων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Αυτό είναι ένα πολύ ακριβές σχήμα. Η βιομηχανική πολιτική επιχειρεί να εξασφαλίσει ότι η επιστημονική γνώση δεν θα παραμείνει απομονωμένη στο εργαστήριο, αλλά θα συνδεθεί με τις παραγωγικές δυνατότητες και με την αγορά. Για τον λόγο αυτόν, η αμερικανική στρατηγική δεν περιορίζεται στην έρευνα, αλλά επιδιώκει και την εμπορική ετοιμότητα των τεχνολογιών.

Ράνια Γάτου: Τι ακριβώς σημαίνει «εμπορική ετοιμότητα»;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σημαίνει ότι μία τεχνολογία έχει προχωρήσει πέρα από το στάδιο της επιστημονικής αποδείξεως και μπορεί να μετατραπεί σε λειτουργικό προϊόν ή υπηρεσία. Αυτό απαιτεί δυνατότητα αξιόπιστης παραγωγής, τεχνικής υποστηρίξεως, πιστοποιήσεως, ενσωματώσεως σε πραγματικά συστήματα και ανταποκρίσεως σε συγκεκριμένες ανάγκες χρηστών. Η μελέτη δείχνει ότι τα αμερικανικά πενταετή σχέδια για τους κβαντικούς αισθητήρες συνδέουν ρητώς την παραγωγή με την εμπορική ετοιμότητα.

Ράνια Γάτου: Άρα η αγορά είναι απαραίτητη.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι απαραίτητη για τη βιωσιμότητα του οικοσυστήματος, αλλά η μελέτη δείχνει ότι το κράτος δεν περιμένει παθητικά να δημιουργηθεί η αγορά. Μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης. Μπορεί να χρηματοδοτεί έρευνα, να δημιουργεί υποδομές, να αναλαμβάνει πρώιμη ζήτηση, να οργανώνει δημόσιες προμήθειες και να μειώνει τον κίνδυνο για τις ιδιωτικές επενδύσεις.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή το κράτος μπορεί να δημιουργήσει το πρώτο κύμα ζήτησης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η εσωτερική αγορά αποτελεί στρατηγικό εργαλείο. Η μελέτη επισημαίνει ότι η αμερικανική ομοσπονδιακή κυβέρνηση μπορεί να δημιουργεί ζήτηση μέσω των προμηθειών της, ενώ στην κινεζική περίπτωση η τεράστια εγχώρια αγορά μπορεί να λειτουργήσει ως μεγάλη βάση εφαρμογής και παραγωγής.

Ράνια Γάτου: Αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον, διότι σημαίνει ότι η αγορά δεν είναι απλώς οικονομικό περιβάλλον αλλά και στρατηγικός πόρος.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Μία μεγάλη αγορά επιτρέπει στις επιχειρήσεις να αποκτούν κλίμακα, να μαθαίνουν από την εφαρμογή της τεχνολογίας, να μειώνουν το κόστος και να δημιουργούν πρότυπα που στη συνέχεια μπορούν να εξαχθούν. Η εσωτερική ζήτηση μπορεί να μετατραπεί σε διεθνή ανταγωνιστικότητα.

Ράνια Γάτου: Και εδώ εμφανίζεται μια σημαντική διαφορά μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Στις Ηνωμένες Πολιτείες η δημόσια ζήτηση μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης σε ένα πλουραλιστικό οικοσύστημα ιδιωτικών επιχειρήσεων και ερευνητικών φορέων. Στην Κίνα, η μεγάλη εσωτερική αγορά συνδυάζεται με περισσότερο κεντρικό στρατηγικό σχεδιασμό και με μία τεράστια παραγωγική βάση. Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο οργανώσεως αυτών των πόρων.

Ράνια Γάτου: Η Κίνα όμως ήδη θεωρείται τεράστια βιομηχανική δύναμη. Γιατί τότε η μελέτη δίνει τόσο μεγάλη σημασία στην τεχνολογική αυτοδυναμία της;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι η μεγάλη παραγωγική κλίμακα δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με τεχνολογική κυριαρχία. Η ίδια η κινεζική στρατηγική, όπως την αναλύει η μελέτη, αναγνωρίζει ότι μία χώρα μπορεί να παράγει τεράστιο μέρος των παγκόσμιων προϊόντων και ταυτόχρονα να εξαρτάται από κρίσιμα εξαρτήματα, τεχνικές γνώσεις ή πρότυπα που ελέγχονται από άλλους.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή μπορείς να είσαι το εργοστάσιο του κόσμου χωρίς να είσαι ο τεχνολογικός αρχιτέκτονας του κόσμου.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης. Η Κίνα επιδιώκει να μετακινηθεί από τη θέση του μεγάλου παραγωγού προς τη θέση του αρχιτέκτονα του παγκόσμιου παραγωγικού συστήματος. Δεν αρκείται στην παραγωγή προϊόντων. Επιδιώκει να επηρεάζει ή να καθορίζει τεχνολογικές προδιαγραφές, βιομηχανικά πρότυπα, εφοδιαστικές αλυσίδες και οικοσυστήματα καινοτομίας.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η κινεζική βιομηχανική πολιτική έχει και γεωπολιτική διάσταση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Διότι εάν μία χώρα επηρεάζει τις τεχνικές προδιαγραφές, τα πρότυπα και τις αλυσίδες παραγωγής, αποκτά επιρροή που υπερβαίνει την απλή οικονομική δραστηριότητα. Η μελέτη περιγράφει ακριβώς αυτή τη μετάβαση: από την τεχνολογική πρόοδο στη γεωπολιτική ισχύ και από εκεί στη διεθνή επιρροή.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ότι η βιομηχανική πολιτική είναι μία μορφή εξωτερικής πολιτικής;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σε στρατηγικούς τεχνολογικούς τομείς μπορεί να αποκτήσει σαφείς εξωτερικοπολιτικές συνέπειες. Δεν ταυτίζεται με την εξωτερική πολιτική, αλλά επηρεάζει τη διεθνή θέση ενός κράτους. Όταν οι βιομηχανικές του επιλογές καθορίζουν ποια πρότυπα θα χρησιμοποιούνται, ποιες αλυσίδες θα δημιουργούνται και ποια κράτη θα εξαρτώνται από ποιους προμηθευτές, η βιομηχανική πολιτική αποκτά γεωπολιτική λειτουργία.

Ράνια Γάτου: Τότε η παραγωγή δεν είναι πια ουδέτερη οικονομική δραστηριότητα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Στις κρίσιμες τεχνολογίες, όχι. Η παραγωγή συνδέεται με τον έλεγχο, την ασφάλεια και την αυτονομία.

Ράνια Γάτου: Ποια είναι η αμερικανική απάντηση σε αυτό το πρόβλημα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η αμερικανική στρατηγική χρησιμοποιεί διαφορετικό λεξιλόγιο από την κινεζική έννοια της αυτοδυναμίας, αλλά επιδιώκει επίσης την αποτροπή κρίσιμων αδυναμιών στο εθνικό οικοσύστημα. Η πολιτική για την κβαντική επιστήμη και τεχνολογία πληροφοριών καλύπτει έρευνα, παραγωγή, εμπορική αξιοποίηση και εφαρμογή, ενώ οι σχεδιασμοί πρέπει να ενισχύουν τις τεχνολογίες που καθιστούν δυνατές τις κβαντικές εφαρμογές.

Ράνια Γάτου: Άρα και οι Ηνωμένες Πολιτείες ανησυχούν για τις εξαρτήσεις.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως, αλλά η απάντηση δεν παρουσιάζεται ως πλήρης αυτάρκεια. Η αμερικανική λογική στηρίζεται περισσότερο σε ένα ισχυρό εγχώριο οικοσύστημα που συμπληρώνεται από αξιόπιστα διεθνή δίκτυα και συμμαχίες.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η αμερικανική αυτονομία είναι περισσότερο δικτυακή και η κινεζική περισσότερο εσωτερικά θεμελιωμένη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ως συγκριτική διατύπωση, ναι. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν ανθεκτικότητα μέσα από εγχώρια ισχύ και δίκτυα αξιόπιστων συνεργατών. Η Κίνα δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην ικανότητα του εσωτερικού της παραγωγικού και τεχνολογικού συστήματος να αντέχει σε εξωτερικούς περιορισμούς.

Ράνια Γάτου: Πώς διαφέρει ο ρόλος του ιδιωτικού τομέα στα δύο μοντέλα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Στην αμερικανική περίπτωση, ο ιδιωτικός τομέας έχει κεντρικό ρόλο στην τεχνολογική ανάπτυξη, στην παραγωγή και στην εμπορική αξιοποίηση. Το κράτος επιχειρεί να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις, να χρηματοδοτήσει, να συντονίσει και να λειτουργήσει ως πρώιμος χρήστης, χωρίς να υποκαταστήσει την επιχειρηματική δραστηριότητα. Στην κινεζική περίπτωση, επίσης υπάρχουν ιδιωτικές επιχειρήσεις και αγορά, αλλά εντάσσονται περισσότερο άμεσα στις εθνικές στρατηγικές προτεραιότητες.

Ράνια Γάτου: Άρα δεν έχουμε δημόσιο τομέα εναντίον ιδιωτικού τομέα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Αυτή θα ήταν υπερβολικά απλή αντίθεση. Και τα δύο συστήματα βασίζονται σε σύνδεση δημόσιων και ιδιωτικών δυνατοτήτων. Η διαφορά βρίσκεται στο πώς οργανώνεται αυτή η σύνδεση.

Ράνια Γάτου: Μπορούμε να πούμε ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες το κράτος περισσότερο ενεργοποιεί το οικοσύστημα, ενώ στην Κίνα περισσότερο το εντάσσει σε συνολικό σχεδιασμό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι μία πολύ χρήσιμη διατύπωση, εφόσον δεν την απολυτοποιήσουμε. Η αμερικανική λογική είναι περισσότερο κατανεμημένη και βασίζεται στη λειτουργική σύνδεση διαφορετικών φορέων. Η κινεζική λογική είναι περισσότερο ολοκληρωμένη υπό κεντρική στρατηγική κατεύθυνση.

Ράνια Γάτου: Και ποιος είναι ο ρόλος των προτύπων στη βιομηχανική πολιτική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Καθοριστικός. Μία χώρα δεν αποκτά πλήρη τεχνολογική ισχύ απλώς επειδή μπορεί να παράγει μεγάλες ποσότητες. Πρέπει να μπορεί να παράγει τεχνολογίες και προδιαγραφές που οι άλλοι είναι διατεθειμένοι να χρησιμοποιήσουν. Η διεθνής κανονιστική ισχύς είναι συνδυασμός επιστημονικής αξιοπιστίας, βιομηχανικής κλίμακας, οικονομικών κινήτρων και πολιτικής εμπιστοσύνης.

Ράνια Γάτου: Άρα το πρότυπο είναι μία μορφή εξουσίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Μπορεί να γίνει μορφή επιρροής. Εάν η τεχνολογία σου μετατραπεί σε διεθνές πρότυπο, τότε επιχειρήσεις, διοικήσεις και αγορές άλλων χωρών οργανώνονται γύρω από αυτήν.

Ράνια Γάτου: Στην αμερικανική περίπτωση υπάρχει συγκεκριμένο θεσμικό πλεονέκτημα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη αναδεικνύει το παράδειγμα του NIST, δηλαδή ενός θεσμού που μπορεί να μετατρέψει την επιστημονική αξιολόγηση σε πρότυπα με διεθνή αποδοχή. Αντιστοίχως, η Κίνα διαθέτει το πλεονέκτημα της τεράστιας εσωτερικής αγοράς και παραγωγικής κλίμακας, που μπορεί να δώσει μεγάλη διάδοση στις δικές της τεχνολογικές επιλογές.

Ράνια Γάτου: Άρα οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν περισσότερο θεσμική ισχύ προτύπων και η Κίνα περισσότερο ισχύ κλίμακας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι μία χρήσιμη διάκριση στο πλαίσιο της συγκεκριμένης μελέτης. Αλλά πρέπει να θυμόμαστε ότι τα δύο είδη ισχύος μπορούν να αλληλοεπικαλύπτονται. Η μεγάλη παραγωγική κλίμακα μπορεί να δημιουργήσει πρότυπα και η ισχύς των προτύπων μπορεί να ενισχύσει την παραγωγική κλίμακα.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή δημιουργείται ένας κύκλος αυτοενισχύσεως.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Όσο περισσότερο χρησιμοποιείται μία τεχνολογία, τόσο περισσότερο δημιουργείται εμπειρία, επενδύσεις και υποδομή γύρω της. Και όσο ισχυρότερο γίνεται το οικοσύστημα, τόσο δυσκολότερη μπορεί να είναι η αντικατάστασή του.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι ο πρώτος που πετυχαίνει κλίμακα μπορεί να αποκτήσει πολύ μακροχρόνιο πλεονέκτημα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Μπορεί, αλλά η μελέτη δεν υποστηρίζει ότι αυτό συμβαίνει αυτομάτως σε κάθε τεχνολογία. Εκείνο που αναδεικνύει είναι ότι η παραγωγική κλίμακα και η υιοθέτηση προτύπων αποτελούν κρίσιμες πηγές στρατηγικής ισχύος.

Ράνια Γάτου: Ας επιστρέψουμε στην Κίνα. Όταν λέτε ότι επιδιώκει «τεχνολογική αυτοδυναμία», τι σημαίνει στην πιο πλήρη μορφή του;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σημαίνει ότι δεν θέλει απλώς να κατασκευάζει προϊόντα που βασίζονται σε τεχνολογίες άλλων. Θέλει να παράγει βασική επιστημονική γνώση, να δημιουργεί πρωτογενείς τεχνολογίες, να καθορίζει προδιαγραφές και να ελέγχει κρίσιμα σημεία των παγκόσμιων αλυσίδων. Αυτό ακριβώς περιγράφει η μελέτη ως μετάβαση από τη μεγάλη παραγωγική δύναμη στην τεχνολογική κυριαρχία.

Ράνια Γάτου: Άρα ο τελικός στόχος δεν είναι να μην εισάγει τίποτε.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Αυτό θα ήταν λανθασμένη ερμηνεία. Ο στόχος είναι να μην υπάρχει κρίσιμη εξάρτηση τέτοιας μορφής ώστε να μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο πιέσεως.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η αυτοδυναμία είναι περισσότερο στρατηγική ασφάλιση παρά οικονομική απομόνωση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Είναι ικανότητα συνέχισης της λειτουργίας, της παραγωγής και της καινοτομίας υπό δυσμενείς εξωτερικές συνθήκες.

Ράνια Γάτου: Και στην κβαντική τεχνολογία αυτό είναι ακόμη πιο σημαντικό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι, διότι η κβαντική τεχνολογία αντιμετωπίζεται ως πιθανή κρίσιμη υποδομή του μέλλοντος. Εάν μία χώρα εξαρτάται πλήρως από εξωτερικούς φορείς για μία τεχνολογία που μπορεί να επηρεάσει την υπολογιστική, την ασφάλεια ή τις επικοινωνίες, τότε η εξάρτηση αυτή αποκτά στρατηγικό χαρακτήρα.

Ράνια Γάτου: Από την άλλη πλευρά, υπάρχει κίνδυνος η προσπάθεια αυτάρκειας να οδηγήσει σε σπατάλη ή απομόνωση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό θα ήταν ένα ευρύτερο οικονομικό και πολιτικό ερώτημα, αλλά δεν πρέπει να το απαντήσουμε πέρα από όσα επιτρέπει η πηγή. Η μελέτη δεν αξιολογεί εμπειρικά το κόστος της αυτοδυναμίας. Αναλύει τη στρατηγική λογική της. Και αυτή η λογική είναι ότι η εξάρτηση σε κρίσιμες τεχνολογίες μπορεί να περιορίσει την εθνική αυτονομία.

Ράνια Γάτου: Άρα και εδώ ισχύει η μεθοδολογική σας αρχή: δεν προσθέτουμε κρίσεις που δεν τεκμηριώνονται από τα κείμενα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η συγκριτική ανάλυση πρέπει να παραμένει εντός των ορίων των πηγών.

Ράνια Γάτου: Πώς διαφοροποιείται η αμερικανική από την κινεζική βιομηχανική πολιτική ως προς τη μορφή της;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η αμερικανική προσέγγιση, όπως εμφανίζεται στα εξεταζόμενα κείμενα, είναι περισσότερο εξειδικευμένη και διοικητικά κατανεμημένη. Προβλέπει συγκεκριμένες αρμοδιότητες, υπηρεσίες, σχέδια και προθεσμίες. Η κινεζική προσέγγιση είναι περισσότερο θεματικά ολοκληρωμένη: η κβαντική τεχνολογία εντάσσεται σε ένα συνολικό πρόγραμμα ανασχηματισμού της παραγωγικής βάσεως και της εθνικής ισχύος.

Ράνια Γάτου: Άρα η μία στρατηγική μοιάζει περισσότερο με λεπτομερή επιχειρησιακό χάρτη και η άλλη με συνολικό αναπτυξιακό σχέδιο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι μία πολύ καλή περιγραφή της διαφοράς των συγκεκριμένων πηγών.

Ράνια Γάτου: Και αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούμε να συγκρίνουμε πάντοτε αριθμό προς αριθμό ή πρόγραμμα προς πρόγραμμα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η σύγκριση πρέπει να γίνεται στο επίπεδο της στρατηγικής λογικής όταν οι πηγές δεν έχουν ίδια μορφή και ίδιο βαθμό εξειδικεύσεως.

Ράνια Γάτου: Αν συνοψίζαμε λοιπόν τη βιομηχανική διάσταση, ποιο είναι το βασικό συμπέρασμα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ότι η τεχνολογική ισχύς δεν κρίνεται μόνο από το ποιος ανακαλύπτει αλλά από το ποιος μπορεί να οργανώσει ολόκληρη τη διαδικασία μετατροπής της γνώσεως σε πραγματική παραγωγική ικανότητα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες αυτό επιχειρείται μέσω συνδυασμού δημόσιας έρευνας, ιδιωτικής καινοτομίας, κρατικής ζήτησης, εμπορικής αξιοποιήσεως και διεθνών δικτύων. Στην Κίνα επιχειρείται μέσω μακροπρόθεσμης βιομηχανικής αναβαθμίσεως, εσωτερικής κλίμακας, τεχνολογικής αυτοδυναμίας και προσπάθειας ελέγχου κρίσιμων αλυσίδων και προτύπων.

Ράνια Γάτου: Άρα ο πραγματικός ανταγωνισμός δεν είναι «ποιος έχει το καλύτερο εργαστήριο», αλλά «ποιος μπορεί να δημιουργήσει το πιο ανθεκτικό σύστημα από το εργαστήριο μέχρι την παγκόσμια αγορά».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό είναι ένα από τα κεντρικά συμπεράσματα της μελέτης.

Ράνια Γάτου: Και η επόμενη συζήτησή μας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα περάσουμε στη μετα-κβαντική κρυπτογραφία και στην προστασία του ψηφιακού κράτους. Εκεί η κβαντική τεχνολογία εμφανίζεται από την άλλη πλευρά: όχι μόνο ως πηγή ισχύος και καινοτομίας, αλλά και ως μελλοντική απειλή για τα υφιστάμενα συστήματα ασφαλείας.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή από την παραγωγή του μέλλοντος περνάμε στην προστασία του παρόντος από το ίδιο αυτό μέλλον.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτή είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική αντίφαση της κβαντικής εποχής: η ίδια τεχνολογική εξέλιξη που δημιουργεί νέες δυνατότητες μπορεί ταυτόχρονα να καταστήσει ανεπαρκείς υποδομές πάνω στις οποίες στηρίζεται σήμερα ολόκληρο το ψηφιακό κράτος.

Η ΜΕΤΑ-ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΨΗΦΙΑΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, μέχρι τώρα εξετάσαμε την κβαντική τεχνολογία κυρίως ως πηγή καινοτομίας, βιομηχανικής αναπτύξεως και εθνικής ισχύος. Στη μετα-κβαντική κρυπτογραφία όμως η εικόνα φαίνεται να αντιστρέφεται. Η ίδια τεχνολογική πρόοδος εμφανίζεται πλέον και ως απειλή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτή είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες αντιφάσεις της κβαντικής εποχής. Η κβαντική τεχνολογία μπορεί να δημιουργεί νέες δυνατότητες επιστημονικής και οικονομικής αναπτύξεως, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να καταστήσει ανεπαρκή ορισμένα συστήματα πάνω στα οποία στηρίζεται η σημερινή ψηφιακή ασφάλεια. Γι’ αυτό η μετάβαση στη μετα-κβαντική κρυπτογραφία αποτελεί στη μελέτη ένα από τα καθαρότερα παραδείγματα μετατροπής ενός τεχνικού ζητήματος σε ζήτημα κρατικής κυριαρχίας. Η κρυπτογραφία δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένα περιορισμένο αντικείμενο των υπηρεσιών πληροφοριών ή των στρατιωτικών επικοινωνιών. Παρουσιάζεται ως υποδομή που προστατεύει ευαίσθητα δεδομένα, ομοσπονδιακά πληροφοριακά συστήματα, κρίσιμες υποδομές και την ίδια την ψηφιακή οικονομία.

Ράνια Γάτου: Γιατί όμως η κρυπτογραφία συνδέεται τόσο άμεσα με την κρατική κυριαρχία;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι το σύγχρονο κράτος λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό μέσω ψηφιακών συστημάτων. Διοικητικές διαδικασίες, οικονομικές συναλλαγές, δημόσιες υπηρεσίες, κρίσιμες υποδομές, αποθήκευση δεδομένων και ασφαλείς επικοινωνίες στηρίζονται στην εμπιστευτικότητα, στην ακεραιότητα και στην αξιοπιστία των πληροφοριών. Εάν τα κρυπτογραφικά συστήματα που προστατεύουν αυτές τις λειτουργίες καταστούν ανεπαρκή, τότε δεν αντιμετωπίζουμε απλώς ένα τεχνικό πρόβλημα πληροφορικής. Αντιμετωπίζουμε πρόβλημα λειτουργίας του ίδιου του κράτους.

Ράνια Γάτου: Άρα θα μπορούσαμε να πούμε ότι η κρυπτογραφία είναι ένα είδος αόρατης κρατικής υποδομής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η φυσική υποδομή ενός κράτους είναι ορατή: δρόμοι, λιμάνια, δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, δημόσια κτίρια. Η ψηφιακή υποδομή είναι λιγότερο ορατή, αλλά εξίσου σημαντική. Και η κρυπτογραφία αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς εμπιστοσύνης που επιτρέπουν σε αυτή την υποδομή να λειτουργεί.

Ράνια Γάτου: Τότε η κβαντική απειλή δεν αφορά μόνο μυστικά στρατιωτικά δεδομένα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Αυτό είναι ακριβώς το σημείο που τονίζει η μελέτη. Η μετα-κβαντική μετάβαση αφορά πολύ ευρύτερο φάσμα λειτουργιών. Η τεχνολογική πρωτοπορία μπορεί μάλιστα να μετατραπεί σε αδυναμία εάν ένα κράτος διαθέτει προηγμένη ψηφιακή οικονομία και εκτεταμένες ψηφιακές υποδομές, αλλά δεν ανανεώσει έγκαιρα τους μηχανισμούς ασφαλείας πάνω στους οποίους στηρίζονται.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή όσο περισσότερο ψηφιοποιημένο είναι ένα κράτος, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να είναι και η έκθεσή του.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η τεχνολογική πρόοδος δημιουργεί δυνατότητες αλλά και εξαρτήσεις. Όσο περισσότερες κρατικές και οικονομικές λειτουργίες εξαρτώνται από ψηφιακά συστήματα, τόσο σημαντικότερη γίνεται η προστασία τους. Η ισχύς και η ευπάθεια μπορούν να αποτελούν δύο όψεις της ίδιας τεχνολογικής αναπτύξεως.

Ράνια Γάτου: Αυτό οδηγεί σε μία έννοια που εμφανίζεται συχνά στη συζήτηση περί κβαντικής ασφάλειας: να συλλέγονται πληροφορίες σήμερα ώστε να αποκρυπτογραφηθούν στο μέλλον.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη πράγματι αναδεικνύει αυτή τη λογική του μελλοντικού κινδύνου. Το κρίσιμο στρατηγικό σημείο είναι ότι η απειλή δεν αρχίζει αναγκαστικά τη στιγμή κατά την οποία ένας μεγάλης κλίμακας κβαντικός υπολογιστής καθίσταται επιχειρησιακά διαθέσιμος. Εάν δεδομένα μεγάλης χρονικής αξίας υποκλαπούν σήμερα και διατηρηθούν, μπορεί να αποκτήσουν διαφορετικό επίπεδο ευπάθειας στο μέλλον. Επομένως, η ασφάλεια του αύριο μπορεί να απαιτεί ενέργειες ήδη από σήμερα.

Ράνια Γάτου: Αυτό είναι εντυπωσιακό, διότι σημαίνει ότι το κράτος καλείται να αντιμετωπίσει μία απειλή πριν ακόμη αυτή υλοποιηθεί πλήρως.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και γι’ αυτό η μετα-κβαντική κρυπτογραφία αποτελεί στη μελέτη παράδειγμα μεταβάσεως από την αντιδραστική στην προληπτική διακυβέρνηση. Το κράτος δεν περιμένει να αποδειχθεί η πλήρης επιχειρησιακή δυνατότητα του κινδύνου. Προσπαθεί να προσαρμόσει έγκαιρα την αρχιτεκτονική ασφαλείας του.

Ράνια Γάτου: Άρα η λογική είναι: δεν περιμένω να σπάσει το σύστημα για να το αλλάξω.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Διότι σε ένα κράτος μεγάλης κλίμακας η μετάβαση χρειάζεται χρόνια. Δεν μπορείς να αντικαταστήσεις σε μία ημέρα όλα τα κρυπτογραφικά συστήματα μιας διοικήσεως, των κρίσιμων υποδομών και της οικονομίας.

Ράνια Γάτου: Γιατί είναι τόσο δύσκολη αυτή η μετάβαση; Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή ενός αλγορίθμου;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Και η μελέτη είναι σαφής σε αυτό. Η μετα-κβαντική μετάβαση δεν είναι απλή αντικατάσταση λογισμικού. Απαιτεί καταγραφή των υφιστάμενων συστημάτων, εντοπισμό των κρυπτογραφικών εξαρτήσεων, καθορισμό προτεραιοτήτων, προμήθεια νέων εργαλείων, δοκιμές, επικύρωση, τεχνική υποστήριξη και εκπαίδευση του προσωπικού.

Ράνια Γάτου: Γιατί η καταγραφή των υφιστάμενων συστημάτων είναι τόσο σημαντική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι ένα μεγάλο κράτος μπορεί να μην γνωρίζει με απόλυτη ακρίβεια πού ακριβώς χρησιμοποιούνται συγκεκριμένες κρυπτογραφικές τεχνολογίες. Υπάρχουν παλαιά συστήματα, συμβάσεις, εξωτερικοί προμηθευτές, εφαρμογές νέφους, εξειδικευμένες συσκευές και αλληλεξαρτήσεις. Πριν αλλάξεις κάτι πρέπει πρώτα να γνωρίζεις τι ακριβώς διαθέτεις και ποια λειτουργία επιτελεί.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή το πρώτο πρόβλημα της κυβερνοασφάλειας μπορεί να είναι ακόμη και η γνώση του ίδιου του κράτους για τον εαυτό του.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστά. Η διοικητική αυτογνωσία είναι προϋπόθεση τεχνολογικής ασφαλείας. Εάν δεν γνωρίζεις ποια συστήματα χρησιμοποιείς, ποια δεδομένα προστατεύουν και ποιες εξαρτήσεις έχουν, δεν μπορείς να σχεδιάσεις αποτελεσματικά τη μετάβασή τους.

Ράνια Γάτου: Και μετά την καταγραφή ακολουθεί η ιεράρχηση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Δεν είναι όλα τα συστήματα εξίσου κρίσιμα και δεν μπορούν όλα να μεταβούν ταυτόχρονα. Πρέπει να προσδιορισθούν οι προτεραιότητες με βάση τη σημασία των δεδομένων, τη διάρκεια κατά την οποία πρέπει να παραμένουν απόρρητα, τη λειτουργία των συστημάτων και τις συνέπειες μιας πιθανής παραβιάσεως.

Ράνια Γάτου: Άρα η μετα-κβαντική μετάβαση είναι και διαδικασία διαχειρίσεως κινδύνου.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Είναι τεχνική, διοικητική, οικονομική και στρατηγική διαδικασία ταυτόχρονα.

Ράνια Γάτου: Εδώ φαίνεται και το πλεονέκτημα της αμερικανικής διοικητικής εξειδικεύσεως που επισημαίνετε στη μελέτη.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Το αμερικανικό διάταγμα δεν περιορίζεται στη γενική διακήρυξη ότι υπάρχει κβαντικός κίνδυνος. Προσδιορίζει την απειλή, κατανέμει αρμοδιότητες, καθορίζει κατηγορίες συστημάτων, προβλέπει προθεσμίες και οργανώνει μηχανισμούς υποστηρίξεως. Αυτή είναι μία πολύ σημαντική διάσταση, διότι η στρατηγική αποκτά αξία μόνο όταν μετατρέπεται σε διοικητική δράση.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η πραγματική τεχνολογική ισχύς δοκιμάζεται όχι μόνο στο εργαστήριο αλλά και στη δημόσια διοίκηση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Ένα κράτος μπορεί να αναγνωρίσει σωστά μία απειλή και παρ’ όλα αυτά να αποτύχει εάν δεν μπορεί να οργανώσει προϋπολογισμούς, συμβάσεις, προμήθειες, εκπαιδευτικά προγράμματα και τεχνική υποστήριξη. Η μελέτη υπογραμμίζει ότι η αναγνώριση της απειλής από μόνη της δεν αρκεί. Η στρατηγική πρέπει να συνδεθεί με χρηματοδότηση και διοικητική ικανότητα.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η κυβερνοασφάλεια είναι τελικά και πρόβλημα διοικητικού δικαίου και οργανώσεως του κράτους.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σε ένα ευρύτερο θεσμικό επίπεδο, ασφαλώς. Η εφαρμογή οποιασδήποτε μεγάλης τεχνολογικής μεταβάσεως πραγματοποιείται μέσω αρμοδιοτήτων, οργανωτικών δομών, δημοσίων συμβάσεων, προϋπολογισμών και κανόνων λογοδοσίας. Η τεχνολογία δεν βρίσκεται έξω από το κράτος. Ενσωματώνεται στους θεσμούς του.

Ράνια Γάτου: Η μελέτη επισημαίνει ότι η μετα-κβαντική μετάβαση δεν δημιουργεί ένα νέο κράτος έξω από το υπάρχον θεσμικό πλαίσιο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η μετάβαση πρέπει να γίνει μέσω των υφιστάμενων αρμοδιοτήτων και θεσμών. Αυτό είναι σημαντικό, διότι δείχνει ότι η τεχνολογική προσαρμογή δεν αναιρεί τη θεσμική συνέχεια. Αντιθέτως, απαιτεί από τους υπάρχοντες θεσμούς να αποκτήσουν νέες ικανότητες.

Ράνια Γάτου: Ποιος είναι ο ρόλος του NIST σε αυτή τη διαδικασία;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Στη μελέτη το NIST έχει διπλή σημασία. Αφενός λειτουργεί ως θεσμός επιστημονικής και τεχνικής τυποποιήσεως. Αφετέρου, μέσω των προτύπων και των διαδικασιών επικυρώσεως, συμβάλλει στη δημιουργία εμπιστοσύνης γύρω από τη νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας. Η επιλογή αλγορίθμων, οι διαδικασίες επικυρώσεως και τα χρονοδιαγράμματα μεταβάσεως μπορούν να επηρεάσουν για δεκαετίες τη δομή του ψηφιακού κράτους.

Ράνια Γάτου: Άρα ένα τεχνικό πρότυπο μπορεί να έχει μακροχρόνια πολιτική συνέπεια.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Διότι όταν ένα κράτος οργανώσει τις υποδομές του γύρω από συγκεκριμένα πρότυπα, δημιουργούνται επενδύσεις, τεχνικές γνώσεις, συστήματα επικυρώσεως και οικονομικά συμφέροντα γύρω από αυτά. Η επιλογή δεν είναι στιγμιαία. Διαμορφώνει την αρχιτεκτονική της εμπιστοσύνης.

Ράνια Γάτου: Επομένως, η κρυπτογραφία δεν είναι απλώς μαθηματικό ζήτημα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η ίδια η μελέτη τη χαρακτηρίζει ουσιαστικά θεσμικό θεμέλιο εμπιστοσύνης. Το σημαντικό δεν είναι μόνο αν ένας αλγόριθμος θεωρείται τεχνικά ασφαλής. Είναι επίσης ποιος τον αξιολογεί, ποιος τον επικυρώνει, ποιος τον υποστηρίζει και πώς ενσωματώνεται στις κρίσιμες λειτουργίες.

Ράνια Γάτου: Και κάπου εδώ η τεχνική τυποποίηση γίνεται διεθνής ισχύς.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η αμερικανική στρατηγική δεν επιδιώκει μόνο την εσωτερική μετάβαση. Επιδιώκει και τη διεθνή διάδοση των προτύπων του NIST. Έτσι η προστασία του αμερικανικού ψηφιακού κράτους συνδέεται με την προσπάθεια διαμορφώσεως της ευρύτερης διεθνούς μετα-κβαντικής αρχιτεκτονικής. Η μελέτη επισημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν να μετατρέψουν την κβαντική απειλή σε ευκαιρία τεχνολογικής και θεσμικής ηγεσίας.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή, εάν πολλές χώρες υιοθετήσουν τα ίδια αμερικανικά πρότυπα, ενισχύεται και η αμερικανική επιρροή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Διότι δημιουργείται κοινό τεχνικό περιβάλλον, κοινή γλώσσα ασφαλείας και μεγαλύτερη διαλειτουργικότητα. Παράλληλα όμως ενισχύονται και οι θεσμοί που έχουν διαμορφώσει τα πρότυπα.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η παγκόσμια μετα-κβαντική μετάβαση μπορεί να γίνει νέο πεδίο ανταγωνισμού προτύπων.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ως στρατηγική δυνατότητα, ναι. Η μελέτη όμως είναι πολύ προσεκτική σε σχέση με την Κίνα. Το κινεζικό κείμενο που χρησιμοποιείται δεν παρέχει συγκεκριμένα στοιχεία για ανταγωνιστικά κινεζικά πρότυπα μετα-κβαντικής κρυπτογραφίας. Επομένως δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι υπάρχει συγκεκριμένο κινεζικό εναλλακτικό σύστημα που ανταγωνίζεται τα πρότυπα του NIST. Μπορούμε μόνο να διαπιστώσουμε ότι η γενικότερη κινεζική στρατηγική επιδιώκει τη δυνατότητα διαμορφώσεως τεχνολογικών προδιαγραφών και άρα δημιουργεί θεωρητικά πεδίο ανταγωνισμού στο επίπεδο των προτύπων.

Ράνια Γάτου: Αυτό είναι μία από τις περιπτώσεις όπου η μεθοδολογική επιφύλαξη είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Απολύτως. Δεν πρέπει να συμπληρώνουμε το κινεζικό κείμενο με πληροφορίες που δεν περιέχει. Η μελέτη μπορεί να συγκρίνει την εξειδικευμένη αμερικανική μετα-κβαντική στρατηγική με τη γενικότερη κινεζική λογική ψηφιακής κυριαρχίας και τεχνολογικής αυτοδυναμίας. Δεν μπορεί όμως να κατασκευάσει τεχνητά μία συμμετρική κρυπτογραφική πολιτική.

Ράνια Γάτου: Ποια είναι λοιπόν η κινεζική θέση που πράγματι υποστηρίζεται από το κείμενο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ότι η τεχνολογική πρόοδος πρέπει να συνδυάζεται με εθνικό έλεγχο, ανθεκτικότητα, βιομηχανική βάση και δυνατότητα διαμορφώσεως προτύπων. Με άλλα λόγια, η κινεζική στρατηγική αντιμετωπίζει τη ψηφιακή και τεχνολογική κυριαρχία σε συνολικό επίπεδο. Η αμερικανική πηγή προσφέρει συγκεκριμένο σχέδιο μεταβάσεως. Η κινεζική πηγή προσφέρει ευρύτερο σχέδιο τεχνολογικής κυριαρχίας.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες παρουσιάζουν το «πώς» και η Κίνα περισσότερο το «γιατί»;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ως προς το συγκεκριμένο θέμα και τα συγκεκριμένα κείμενα, αυτό είναι μία χρήσιμη διατύπωση. Το αμερικανικό διάταγμα προσδιορίζει διαδικασίες και μηχανισμούς. Το κινεζικό πρόγραμμα εντάσσει την τεχνολογική ασφάλεια σε μία συνολική στρατηγική εθνικής αυτονομίας.

Ράνια Γάτου: Ας επιστρέψουμε στο αμερικανικό σύστημα. Η μετάβαση αφορά μόνο την ομοσπονδιακή κυβέρνηση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό. Η μελέτη επισημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει εθνική μετα-κβαντική ασφάλεια εάν προστατευθούν μόνο τα συστήματα της ομοσπονδιακής κυβερνήσεως. Οι κρίσιμες υποδομές βρίσκονται σε μεγάλο βαθμό και έξω από την άμεση κρατική λειτουργία. Επομένως η τεχνογνωσία πρέπει να διαχυθεί σε ιδιωτικές επιχειρήσεις, προμηθευτές και διαχειριστές υποδομών.

Ράνια Γάτου: Άρα εδώ επιστρέφει η σχέση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η ασφάλεια ενός σύγχρονου κράτους δεν μπορεί να οργανωθεί αποκλειστικά μέσα στα υπουργεία. Εάν κρίσιμες λειτουργίες παρέχονται από ιδιωτικούς φορείς ή στηρίζονται σε ιδιωτικές τεχνολογικές υποδομές, η μετα-κβαντική μετάβαση απαιτεί συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.

Ράνια Γάτου: Και χρειάζεται ανθρώπινο δυναμικό.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ μεγάλο και κατάλληλα εκπαιδευμένο ανθρώπινο δυναμικό. Οι τεχνικοί φορείς πρέπει να γνωρίζουν πώς να εντοπίζουν εξαρτήσεις, να αξιολογούν νέα εργαλεία και να υλοποιούν τη μετάβαση. Για τον λόγο αυτόν η εκπαίδευση δεν αποτελεί δευτερεύον στοιχείο. Αποτελεί κρίσιμη υποδομή ασφαλείας.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή μπορεί να διαθέτεις τα σωστά πρότυπα και παρ’ όλα αυτά να αποτύχεις επειδή δεν έχεις τους ανθρώπους για να τα εφαρμόσουν.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η τεχνολογική μετάβαση είναι πάντοτε και οργανωτική μετάβαση.

Ράνια Γάτου: Η μελέτη αναφέρει και κεντρικοποιημένες μορφές υποστηρίξεως. Γιατί έχουν σημασία;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι εάν κάθε υπηρεσία προσπαθήσει να επιλύσει μόνη της όλα τα προβλήματα, θα δημιουργηθούν επαναλήψεις, ασυνέπειες και πιθανώς διαφορετικά επίπεδα ασφαλείας. Η αμερικανική στρατηγική προβλέπει δυνατότητες κοινών προμηθειών, κοινών εκπαιδευτικών προγραμμάτων, κεντρικής τεχνικής υποστηρίξεως και κοινής μεταβάσεως ορισμένων τεχνολογιών. Έτσι η μετάβαση αντιμετωπίζεται ως συλλογικό ομοσπονδιακό εγχείρημα και όχι ως σύνολο ανεξάρτητων έργων.

Ράνια Γάτου: Αυτό μας δείχνει πάλι ότι η τεχνολογία απαιτεί κρατική οργανωτική ικανότητα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και ίσως αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα αυτής της ενότητας. Η τεχνολογική ισχύς δεν είναι μόνο η ικανότητα να δημιουργείς νέα τεχνολογία. Είναι και η ικανότητα να αλλάζεις εγκαίρως τις υπάρχουσες δομές σου όταν η τεχνολογία μεταβάλλει το περιβάλλον.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η προσαρμοστικότητα είναι μέρος της εθνικής ισχύος.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Απολύτως. Ένα κράτος μπορεί να είναι ισχυρό όχι μόνο επειδή διαθέτει προηγμένα μέσα, αλλά επειδή μπορεί να αναγνωρίζει εγκαίρως νέους κινδύνους και να προσαρμόζει θεσμούς, υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό.

Ράνια Γάτου: Και αυτό είναι ίσως το βαθύτερο νόημα της προληπτικής διακυβερνήσεως.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η κρατική ικανότητα δεν μετράται μόνο από το πόσο αποτελεσματικά αντιμετωπίζει μία κρίση όταν ξεσπάσει, αλλά και από το κατά πόσον μπορεί να προβλέψει μεταβολές και να μειώσει εγκαίρως τις μελλοντικές ευπάθειες.

Ράνια Γάτου: Τότε η μετα-κβαντική κρυπτογραφία αποτελεί σχεδόν πρότυπο για το πώς θα πρέπει να αντιμετωπίζονται και άλλες αναδυόμενες τεχνολογίες.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ως προς τη λογική της έγκαιρης προετοιμασίας, ναι. Η μελέτη όμως περιορίζεται στο συγκεκριμένο αντικείμενο. Εκείνο που μπορούμε να εξαγάγουμε είναι ότι η κβαντική τεχνολογία δείχνει καθαρά την ανάγκη μεταβάσεως από το μοντέλο «αντιμετωπίζω όταν συμβεί» στο μοντέλο «προετοιμάζομαι πριν συμβεί».

Ράνια Γάτου: Και η τελική σημασία της μετα-κβαντικής κρυπτογραφίας για τον ανταγωνισμό ΗΠΑ–Κίνας ποια είναι;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ότι μας δείχνει πως ο τεχνολογικός ανταγωνισμός δεν αφορά μόνο ποιος θα αναπτύξει πρώτος νέες τεχνολογίες. Αφορά και ποιος θα μπορέσει να οργανώσει ταχύτερα την προσαρμογή του στις συνέπειές τους, να προστατεύσει κρίσιμες υποδομές, να κινητοποιήσει κράτος και βιομηχανία και να επηρεάσει τα διεθνή πρότυπα. Η μελέτη διατυπώνει πολύ καθαρά ότι η μετα-κβαντική κρυπτογραφία είναι πεδίο όπου συναντώνται επιστήμη, διοίκηση, οικονομία, εθνική ασφάλεια και διεθνής ισχύς.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η προστασία του ψηφιακού κράτους δεν είναι πλέον τεχνική υποστήριξη του κράτους. Είναι μέρος της ίδιας της δημόσιας εξουσίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Εάν το κράτος δεν μπορεί να προστατεύσει τις πληροφορίες, τα συστήματα και τις κρίσιμες ψηφιακές λειτουργίες του, περιορίζεται η ίδια η ικανότητά του να ασκεί εξουσία. Γι’ αυτό η προστασία του ψηφιακού κράτους γίνεται μία από τις βασικές μορφές διατηρήσεως της κρατικής κυριαρχίας στην κβαντική εποχή.

Ράνια Γάτου: Και ποιο είναι το επόμενο βήμα στη συζήτησή μας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Τώρα πρέπει να περάσουμε από την τεχνολογική ασφάλεια στη συνολική εθνική ασφάλεια και στην κρατική οργάνωση της καινοτομίας. Θα εξετάσουμε πώς η επιστήμη, η διοίκηση, το ανθρώπινο δυναμικό, οι δημόσιες και ιδιωτικές δομές και οι εθνικές προτεραιότητες οργανώνονται σε δύο διαφορετικά συστήματα στρατηγικής κινητοποιήσεως.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή μετά τον υπολογιστή, το εργοστάσιο και την κρυπτογραφία, θα εξετάσουμε τον ίδιο τον θεσμό.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Διότι στο τέλος η κβαντική εποχή δεν θα κριθεί μόνο από το ποιος διαθέτει καλύτερη τεχνολογία, αλλά και από το ποιος διαθέτει θεσμούς ικανούς να τη δημιουργούν, να την εφαρμόζουν, να την προστατεύουν και να προσαρμόζονται στις συνέπειές της.

Η ΕΘΝΙΚΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑ, Η ΚΡΑΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, στις προηγούμενες συζητήσεις μας είδαμε την κβαντική τεχνολογία ως επιστήμη, ως βιομηχανία, ως αγορά και ως ζήτημα κυβερνοασφάλειας. Τώρα θα ήθελα να φτάσουμε στο πιο θεσμικό επίπεδο. Τι σημαίνει ακριβώς ότι η εθνική ασφάλεια στην κβαντική εποχή εξαρτάται από την κρατική οργάνωση της καινοτομίας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σημαίνει ότι η εθνική ασφάλεια δεν μπορεί πλέον να θεωρείται ως μία απομονωμένη λειτουργία του κράτους, η οποία ασκείται μόνο από τις ένοπλες δυνάμεις ή τις υπηρεσίες ασφαλείας. Η μελέτη δείχνει ότι η επιστημονική γνώση, η βιομηχανική παραγωγή, το ανθρώπινο δυναμικό, οι ψηφιακές υποδομές και η ικανότητα διοικητικής προσαρμογής αποτελούν πλέον συστατικά στοιχεία της εθνικής ασφαλείας. Στο αμερικανικό στρατηγικό κείμενο η κβαντική επιστήμη και τεχνολογία πληροφοριών συνδέεται ταυτόχρονα με την εθνική ασφάλεια, την οικονομική ευημερία και την επιστημονική πρωτοκαθεδρία. Αυτό σημαίνει ότι οι τρεις αυτές σφαίρες παύουν να αντιμετωπίζονται απολύτως χωριστά.

Ράνια Γάτου: Άρα η εθνική ασφάλεια δεν είναι πλέον μόνο στρατιωτική ισχύς.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η στρατιωτική ισχύς εξακολουθεί βεβαίως να είναι θεμελιώδης, αλλά η έννοια της ασφαλείας διευρύνεται. Ένα κράτος μπορεί να διαθέτει ισχυρές ένοπλες δυνάμεις και παρ’ όλα αυτά να είναι στρατηγικά ευάλωτο εάν εξαρτάται από άλλους για κρίσιμα τεχνολογικά συστήματα, εάν δεν μπορεί να προστατεύσει τα δεδομένα του ή εάν δεν διαθέτει ανθρώπους ικανούς να λειτουργήσουν και να ανανεώσουν τις υποδομές του.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η εθνική ασφάλεια αρχίζει πολύ πριν από το πεδίο της μάχης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Αρχίζει στο πανεπιστήμιο, στο ερευνητικό εργαστήριο, στο εργοστάσιο, στο κέντρο δεδομένων, στη δημόσια διοίκηση και στην εκπαίδευση του ανθρώπινου δυναμικού. Η τεχνολογική ισχύς είναι αποτέλεσμα ολόκληρης θεσμικής αλυσίδας.

Ράνια Γάτου: Και ποιος είναι ο ρόλος του κράτους σε αυτή την αλυσίδα στην αμερικανική περίπτωση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η αμερικανική τεχνολογική ισχύς οργανώνεται μέσα από συνδυασμό κρατικής κατευθύνσεως και επιχειρηματικής κινητοποιήσεως. Το κράτος προσδιορίζει στρατηγικές ανάγκες, χρηματοδοτεί βασική έρευνα, δημιουργεί εθνικές υποδομές, καθορίζει προδιαγραφές και μπορεί να χρησιμοποιεί τις δημόσιες προμήθειες ή προκαταβολικές δεσμεύσεις αγοράς ώστε να περιορίζει την αβεβαιότητα. Ο ιδιωτικός τομέας, από την άλλη πλευρά, αναλαμβάνει σημαντικό μέρος της τεχνολογικής αναπτύξεως, της παραγωγής και της εμπορικής αξιοποιήσεως. Η ισχύς προκύπτει από τη συνάρθρωση αυτών των λειτουργιών και όχι από την πλήρη αντικατάσταση της αγοράς από το κράτος.

Ράνια Γάτου: Επομένως το κράτος δεν είναι ο μοναδικός δημιουργός καινοτομίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Λειτουργεί περισσότερο ως οργανωτής του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο πολλοί διαφορετικοί φορείς μπορούν να καινοτομήσουν. Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό. Η κρατική οργάνωση της καινοτομίας δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην κρατική μονοπώληση της καινοτομίας.

Ράνια Γάτου: Τότε ποιο είναι το κρίσιμο στοιχείο; Ο συντονισμός;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η ικανότητα συντονισμού. Πανεπιστήμια, δημόσια εργαστήρια, επιχειρήσεις, υπηρεσίες, χρηματοδοτικοί φορείς και χρήστες πρέπει να μπορούν να συνδεθούν. Εάν λειτουργούν απομονωμένα, μπορεί να υπάρχουν εξαιρετικές επιμέρους δυνατότητες χωρίς να μετατρέπονται σε εθνική ικανότητα.

Ράνια Γάτου: Και στην κινεζική στρατηγική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Εκεί η σύνδεση είναι περισσότερο άμεσα ενταγμένη στον συνολικό εθνικό σχεδιασμό. Η μελέτη επισημαίνει ότι πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, επιχειρήσεις και κρατικοί φορείς αντιμετωπίζονται ως μέρη ενός εθνικού συστήματος καινοτομίας. Η δημιουργία εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού και η σύνδεσή του με τις εθνικές τεχνολογικές προτεραιότητες αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις της επιδιωκόμενης αυτοδυναμίας.

Ράνια Γάτου: Άρα και στις δύο περιπτώσεις χρειάζεται εθνικό οικοσύστημα, αλλά το οικοσύστημα οργανώνεται διαφορετικά.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουμε περισσότερο πολυκεντρική οργάνωση με ισχυρό ρόλο της αγοράς και των αυτόνομων επιστημονικών θεσμών, οι οποίοι συνδέονται με κρατική στρατηγική. Στην Κίνα έχουμε μεγαλύτερη θεματική και οργανωτική ένταξη των φορέων σε έναν συνολικό εθνικό προσανατολισμό.

Ράνια Γάτου: Ποιο από τα δύο μοντέλα είναι αποτελεσματικότερο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν επιτρέπει μία τέτοια εμπειρική κατάταξη. Μπορούμε να αναλύσουμε τα διαφορετικά μοντέλα οργανώσεως, αλλά όχι να δηλώσουμε ότι το ένα είναι από μόνο του ανώτερο. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από την ικανότητα των θεσμών να μετατρέπουν τους στρατηγικούς στόχους σε πραγματικά τεχνολογικά αποτελέσματα.

Ράνια Γάτου: Αυτό το τελευταίο είναι ίσως πολύ σημαντικό: δεν αρκεί το σχέδιο, πρέπει να υπάρχει και ικανότητα υλοποιήσεως.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Το στρατηγικό κείμενο από μόνο του δεν παράγει τεχνολογία. Χρειάζονται διοίκηση, χρηματοδότηση, προσωπικό, υποδομές, διαδικασίες και χρόνος.

Ράνια Γάτου: Άρα το ζήτημα της κρατικής ικανότητας είναι εξίσου σημαντικό με το ζήτημα της τεχνολογίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και εδώ βρίσκεται μία από τις λιγότερο ορατές διαστάσεις του ανταγωνισμού ΗΠΑ–Κίνας. Δεν ανταγωνίζονται μόνο ως προς το ποιος θα επιτύχει μία συγκεκριμένη τεχνική επίδοση. Ανταγωνίζονται ως προς το ποιος μπορεί να μετατρέψει πιο αποτελεσματικά πολιτικές αποφάσεις, χρηματοδότηση και θεσμική οργάνωση σε πραγματικό τεχνολογικό αποτέλεσμα.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή ο πολιτικός χρόνος πρέπει να μετατραπεί σε τεχνολογικό χρόνο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό είναι κρίσιμο σε πεδία όπου η καθυστέρηση μπορεί να δημιουργήσει μόνιμο μειονέκτημα. Η μελέτη επισημαίνει ότι η ικανότητα μετατροπής του πολιτικού χρόνου σε τεχνολογικό αποτέλεσμα αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα και λιγότερο ορατά πεδία του ανταγωνισμού.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσατε να το εξηγήσετε πιο συγκεκριμένα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Μία κυβέρνηση μπορεί να αποφασίσει ότι θέλει να αναπτύξει κβαντική τεχνολογία. Αλλά από την πολιτική απόφαση μέχρι το λειτουργικό αποτέλεσμα μεσολαβούν προσλήψεις επιστημόνων, προμήθειες εξοπλισμού, κατασκευή εγκαταστάσεων, χρηματοδότηση ερευνητικών προγραμμάτων, συνεργασία με επιχειρήσεις, τυποποίηση, εκπαίδευση και δοκιμές. Αν αυτά καθυστερήσουν, η πολιτική βούληση δεν μετατρέπεται σε ισχύ.

Ράνια Γάτου: Άρα οι καλύτερες στρατηγικές μπορεί να αποτύχουν λόγω διοικητικής αδυναμίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αντίστροφα, ένας θεσμός με υψηλή ικανότητα εφαρμογής μπορεί να μετατρέψει έναν γενικό στρατηγικό στόχο σε πραγματική παραγωγική και τεχνολογική ικανότητα.

Ράνια Γάτου: Ποιος είναι εδώ ο ρόλος του ανθρώπινου δυναμικού;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Καθοριστικός. Η μελέτη αντιμετωπίζει το ανθρώπινο δυναμικό όχι ως απλό συμπληρωματικό παράγοντα αλλά ως κρίσιμη υποδομή. Η έλλειψη επαρκώς εκπαιδευμένων στελεχών μπορεί να καθυστερήσει την εφαρμογή, να οδηγήσει σε λανθασμένες επιλογές ή να δημιουργήσει νέες ευπάθειες. Αυτό φάνηκε ήδη στη μετα-κβαντική μετάβαση, αλλά η αρχή είναι γενικότερη.

Ράνια Γάτου: Άρα χωρίς ανθρώπους δεν υπάρχει τεχνολογική κυριαρχία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η τεχνολογία μπορεί να αγοραστεί σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά η ικανότητα δημιουργίας, αξιολογήσεως, συντηρήσεως και εξελίξεώς της απαιτεί ανθρώπινο δυναμικό.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο πιο κρίσιμος κβαντικός πόρος δεν είναι τελικά ο υπολογιστής αλλά ο επιστήμονας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Θα έλεγα ότι δεν πρέπει να επιλέξουμε μεταξύ των δύο. Το κρίσιμο είναι η σχέση ανθρώπων και υποδομών. Ένας επιστήμονας χωρίς προηγμένα εργαστήρια και υπολογιστικές δυνατότητες έχει περιορισμούς. Ένα προηγμένο σύστημα χωρίς ανθρώπους που γνωρίζουν να το χρησιμοποιούν παραμένει ανεκμετάλλευτο. Η ισχύς βρίσκεται στη σύνδεση.

Ράνια Γάτου: Τι είδους ανθρώπινο δυναμικό χρειάζεται;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν περιορίζει το θέμα μόνο στους θεωρητικούς επιστήμονες. Χρειάζονται ερευνητές, μηχανικοί, προγραμματιστές, τεχνικοί, στελέχη παραγωγής, ειδικοί ασφαλείας και διοικητικοί φορείς που μπορούν να διαχειρισθούν μεγάλα τεχνολογικά προγράμματα. Η κβαντική τεχνολογία απαιτεί υψηλής ποιότητας θεσμούς και ανθρώπινο δυναμικό ακριβώς επειδή επηρεάζει πολλαπλά πεδία.

Ράνια Γάτου: Άρα η εκπαίδευση γίνεται βιομηχανική πολιτική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Και ταυτόχρονα πολιτική εθνικής ασφαλείας. Αυτό είναι το σημαντικό. Η εκπαίδευση των ανθρώπων δεν είναι πλέον απλώς κοινωνική πολιτική. Σε στρατηγικούς τεχνολογικούς τομείς είναι και μηχανισμός διατηρήσεως της εθνικής ικανότητας.

Ράνια Γάτου: Εδώ δεν υπάρχει όμως ο κίνδυνος «διαρροής εγκεφάλων»;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η συγκεκριμένη μελέτη δεν αναπτύσσει ξεχωριστή εμπειρική ανάλυση αυτού του ζητήματος, άρα δεν θα ήταν ορθό να της αποδώσουμε συγκεκριμένα συμπεράσματα. Εκείνο που τεκμηριώνει είναι η γενικότερη στρατηγική σημασία της δημιουργίας και διατηρήσεως εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού.

Ράνια Γάτου: Τι σημαίνει όμως «διατήρηση» σε θεσμικό επίπεδο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σημαίνει και διατήρηση θεσμικής μνήμης. Τα μεγάλα τεχνολογικά έργα εκτείνονται συχνά πέρα από μία κυβερνητική θητεία ή μία διοικητική περίοδο. Χρειάζονται οργανισμούς που διατηρούν γνώση, διαδικασίες, τεχνική εμπειρία και στρατηγική συνέχεια.

Ράνια Γάτου: Άρα η τεχνολογική ισχύς απαιτεί διάρκεια.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η επιστήμη και η βιομηχανία υψηλής τεχνολογίας δεν μπορούν να οργανωθούν αποκλειστικά με τον ρυθμό των άμεσων πολιτικών κύκλων. Χρειάζονται συνέχεια.

Ράνια Γάτου: Και εδώ η Κίνα έχει διαφορετική αντίληψη του χρόνου;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη αναδεικνύει ακριβώς αυτή τη διαφορά. Η κινεζική στρατηγική εντάσσει την πενταετία σε μεγαλύτερους χρονικούς ορίζοντες. Οι επενδύσεις του παρόντος αξιολογούνται μέσα στην πορεία προς το 2035 και ακόμη μακρύτερα. Η αμερικανική στρατηγική επιδιώκει διαφορετικού τύπου συνέχεια: συνδέει τη σημερινή πολιτική με τα θεμέλια της Εθνικής Κβαντικής Πρωτοβουλίας του 2018 και παρουσιάζει τις νέες παρεμβάσεις ως επόμενο στάδιο μιας ήδη αναπτυσσόμενης πολιτικής.

Ράνια Γάτου: Άρα και τα δύο συστήματα αντιλαμβάνονται την ανάγκη συνέχειας, αλλά τη θεμελιώνουν διαφορετικά.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η κινεζική συνέχεια εντάσσεται πιο ρητά σε μακρόχρονη εθνική αναπτυξιακή αφήγηση. Η αμερικανική συνέχεια οργανώνεται περισσότερο μέσω θεσμικών προγραμμάτων, νομοθετικών βάσεων και διαδοχικών διοικητικών πρωτοβουλιών.

Ράνια Γάτου: Ποιο είναι το πιο σημαντικό αποτέλεσμα αυτής της θεσμικής συνέχειας;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ότι η τεχνολογική στρατηγική δεν χρειάζεται να αρχίζει εκ νέου κάθε φορά. Υπάρχει συσσωρευμένη γνώση, υποδομή και εμπειρία.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η θεσμική μνήμη είναι τεχνολογικό κεφάλαιο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό είναι μία πολύ σημαντική διατύπωση. Μία χώρα δεν διαθέτει μόνο οικονομικό κεφάλαιο ή βιομηχανικό κεφάλαιο. Διαθέτει και θεσμικό κεφάλαιο: οργανισμούς που γνωρίζουν πώς να εκτελούν σύνθετα έργα.

Ράνια Γάτου: Επομένως, ένας θεσμός μπορεί να είναι εξίσου σημαντικός με μία εταιρεία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Ιδίως όταν λειτουργεί ως σύνδεσμος επιστήμης, διοικήσεως και αγοράς.

Ράνια Γάτου: Και πώς συνδέεται αυτό με την εθνική ασφάλεια;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επειδή η εθνική ασφάλεια απαιτεί ικανότητα συνεχούς προσαρμογής. Δεν αρκεί ένα κράτος να είναι ασφαλές σήμερα. Πρέπει να διαθέτει θεσμούς που εντοπίζουν νέες απειλές, αξιολογούν τεχνολογικές μεταβολές και μετατρέπουν αυτή τη γνώση σε πολιτική.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η εθνική ασφάλεια γίνεται διαδικασία μάθησης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και όσο ταχύτερα αλλάζει η τεχνολογία, τόσο σημαντικότερη γίνεται η θεσμική ικανότητα μάθησης.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το κράτος του εικοστού πρώτου αιώνα πρέπει να γίνει και «μαθησιακό κράτος»;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ως αναλυτική διατύπωση, ναι, υπό την έννοια ότι πρέπει να μπορεί να ενσωματώνει συνεχώς νέα επιστημονική και τεχνική γνώση στις λειτουργίες του. Η μελέτη δεν χρησιμοποιεί αυτόν τον όρο, αλλά η λογική της υποστηρίζει σαφώς την ανάγκη συνεχούς θεσμικής προσαρμογής.

Ράνια Γάτου: Και το ανθρώπινο δυναμικό είναι ο φορέας αυτής της μάθησης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Οι θεσμοί δεν μαθαίνουν αφηρημένα. Μαθαίνουν μέσω ανθρώπων, διαδικασιών και συσσωρευμένης εμπειρίας.

Ράνια Γάτου: Μήπως τελικά ο ανταγωνισμός ΗΠΑ–Κίνας είναι περισσότερο ανταγωνισμός εκπαιδευτικών και θεσμικών συστημάτων παρά ανταγωνισμός μηχανημάτων;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη επιτρέπει μία τέτοια βαθύτερη ανάγνωση. Δεν σημαίνει ότι τα μηχανήματα παύουν να έχουν σημασία. Σημαίνει ότι το ποιος θα διαθέσει τα καλύτερα μηχανήματα θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το ποιος διαθέτει καλύτερη ικανότητα να οργανώνει ανθρώπους, θεσμούς, χρηματοδότηση, επιστήμη και παραγωγή.

Ράνια Γάτου: Άρα η τεχνολογική ισχύς αρχίζει να μοιάζει περισσότερο με κοινωνική οργάνωση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό είναι ένα από τα πιο βαθιά σημεία της μελέτης. Το διακύβευμα δεν είναι μόνο η κατάκτηση της επόμενης τεχνολογικής πρωτοπορίας, αλλά η διαμόρφωση της θεσμικής, οικονομικής και πολιτικής αρχιτεκτονικής του τεχνολογικού μέλλοντος.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή το ερώτημα δεν είναι απλώς ποιος θα κατασκευάσει τον ισχυρότερο κβαντικό υπολογιστή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Το βαθύτερο ερώτημα είναι ποιος θα κατασκευάζει τις τεχνολογίες, ποιος θα καθορίζει τα πρότυπά τους, ποιος θα προστατεύει τα δεδομένα, ποιος θα εκπαιδεύει το ανθρώπινο δυναμικό και ποιος θα οργανώνει τα διεθνή δίκτυα μέσα στα οποία αυτές οι τεχνολογίες θα λειτουργούν.

Ράνια Γάτου: Τότε η εθνική ασφάλεια γίνεται τελικά και ζήτημα παραγωγής γνώσης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Απολύτως. Το κράτος που δεν μπορεί να παράγει ή τουλάχιστον να κατανοεί βαθιά τις κρίσιμες τεχνολογίες του μέλλοντος θα έχει περιορισμένη ικανότητα να αξιολογεί εξαρτήσεις και κινδύνους.

Ράνια Γάτου: Και αυτό μας επαναφέρει στην κινεζική έννοια της τεχνολογικής αυτοδυναμίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η αυτοδυναμία δεν πρέπει να ταυτίζεται με απομόνωση. Η ίδια η μελέτη επισημαίνει ότι η κινεζική στρατηγική προϋποθέτει ενεργό συμμετοχή στις παγκόσμιες αλυσίδες και στα διεθνή οικοσυστήματα. Η αυτοδυναμία σημαίνει κυρίως ότι η εθνική ανάπτυξη δεν πρέπει να εξαρτάται απολύτως από τεχνολογίες και αποφάσεις που ελέγχονται αποκλειστικά από εξωτερικές δυνάμεις.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή το ζητούμενο είναι συμμετοχή χωρίς στρατηγική εξάρτηση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς.

Ράνια Γάτου: Και οι Ηνωμένες Πολιτείες πώς απαντούν σε αυτό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Μέσα από μία διαφορετική λογική: διατήρηση τεχνολογικής πρωτοκαθεδρίας σε συνδυασμό με αξιόπιστα δίκτυα συνεργασίας. Δεν επιδιώκουν να απομονωθούν, αλλά να βρίσκονται στο κέντρο ενός τεχνολογικού οικοσυστήματος στο οποίο οι δικές τους επιστημονικές, βιομηχανικές και θεσμικές ικανότητες διατηρούν ηγετική θέση.

Ράνια Γάτου: Τότε τελικά έχουμε δύο διαφορετικά μοντέλα ανθεκτικότητας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστά. Το αμερικανικό μοντέλο επιδιώκει ανθεκτικότητα μέσω ηγεσίας και δικτύων. Το κινεζικό μέσω εσωτερικής τεχνολογικής ικανότητας και περιορισμού κρίσιμων εξαρτήσεων.

Ράνια Γάτου: Και ποια είναι η σύνδεση όλων αυτών με την κβαντική τεχνολογία ειδικότερα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η κβαντική τεχνολογία είναι ένα εξαιρετικά καθαρό πεδίο όπου μπορούμε να δούμε πώς λειτουργούν αυτές οι δύο αντιλήψεις. Η ανάπτυξή της απαιτεί υψηλής ποιότητας ανθρώπινο δυναμικό, θεσμούς, υποδομές, παραγωγικές δυνατότητες και στρατηγική συνέχεια. Για τον λόγο αυτόν δεν είναι απλώς μία ακόμη προηγμένη βιομηχανία. Η επιτυχής ενσωμάτωσή της μπορεί να ενισχύσει συνολικά το εθνικό σύστημα καινοτομίας.

Ράνια Γάτου: Άρα η κβαντική τεχνολογία είναι και δοκιμασία της ποιότητας του ίδιου του κράτους.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σε μεγάλο βαθμό, ναι. Δοκιμάζει την ικανότητά του να οργανώνει μακροχρόνια πολιτική, να δημιουργεί ανθρώπινο δυναμικό, να συνεργάζεται με την επιστήμη και την αγορά, να χρηματοδοτεί υποδομές και να προσαρμόζεται σε νέους κινδύνους.

Ράνια Γάτου: Και ποιο θα ήταν το συμπέρασμα της σημερινής μας συζητήσεως;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ότι η εθνική ασφάλεια στην κβαντική εποχή είναι θεσμική ικανότητα. Δεν αρκεί να κατέχεις τεχνολογία. Πρέπει να διαθέτεις το ανθρώπινο, διοικητικό, επιστημονικό και παραγωγικό σύστημα που μπορεί να τη δημιουργεί, να τη χρησιμοποιεί, να την προστατεύει και να τη διατηρεί στον χρόνο.

Ράνια Γάτου: Και ο τεχνολογικός ανταγωνισμός;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι τελικά ανταγωνισμός δύο διαφορετικών δρόμων προς την τεχνολογική ισχύ. Η αμερικανική οδός στηρίζεται στη διατήρηση και ανανέωση ενός ήδη εδραιωμένου συστήματος παγκόσμιας ηγεσίας. Η κινεζική οδός στηρίζεται στη συστηματική υπέρβαση των εξαρτήσεων και στην οικοδόμηση νέας τεχνολογικής και βιομηχανικής ισχύος. Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα κατασκευάσει πρώτος ένα προηγμένο κβαντικό σύστημα, αλλά ποιος θα δημιουργήσει το πληρέστερο οικοσύστημα γνώσεως, παραγωγής, ασφαλείας και διεθνούς επιρροής.

Ράνια Γάτου: Άρα στις δύο τελευταίες συζητήσεις μας πρέπει πλέον να περάσουμε από το εθνικό επίπεδο στο διεθνές.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Στην επόμενη συνέχεια θα εξετάσουμε την επιστήμη και τη γεωπολιτική, τα τεχνολογικά πρότυπα, τις διεθνείς συμμαχίες και τη μετατροπή της τεχνολογικής ισχύος σε διεθνή επιρροή. Και στην τελευταία θα επιχειρήσουμε τη συνολική σύνθεση: τι ακριβώς σημαίνει ο αμερικανοκινεζικός ανταγωνισμός στην κβαντική εποχή και ποιο είναι το βαθύτερο συμπέρασμα της μελέτης.

Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΩΣ ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΥΝΑΜΗ, ΤΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ ΚΑΙ Η ΑΝΑΔΙΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΙΣΧΥΟΣ

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, μέχρι τώρα κινηθήκαμε κυρίως στο εσωτερικό των δύο κρατών. Εξετάσαμε πώς οργανώνουν την έρευνα, την παραγωγή, την κρυπτογραφία, το ανθρώπινο δυναμικό και τους θεσμούς τους. Τώρα όμως φαίνεται ότι το ερώτημα μεταφέρεται στο διεθνές επίπεδο. Πότε ακριβώς η επιστήμη μετατρέπεται σε γεωπολιτική δύναμη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όταν η επιστημονική και τεχνολογική ικανότητα ενός κράτους αρχίζει να επηρεάζει όχι μόνο τη δική του ανάπτυξη αλλά και τις επιλογές των άλλων κρατών. Η τεχνολογία μετατρέπεται σε γεωπολιτική ισχύ όταν ένα κράτος μπορεί να καθορίζει πρότυπα, να οργανώνει δίκτυα, να ελέγχει κρίσιμα παραγωγικά στάδια, να δημιουργεί εξαρτήσεις ή να συγκροτεί οικοσυστήματα στα οποία οι άλλοι επιθυμούν ή αναγκάζονται να συμμετάσχουν. Η μελέτη διατυπώνει ακριβώς αυτή τη θέση: η κβαντική τεχνολογία δεν είναι απλώς νέο αντικείμενο διεθνούς ανταγωνισμού, αλλά μηχανισμός αναδιατάξεως της ίδιας της παγκόσμιας ισχύος.

Ράνια Γάτου: Άρα η γεωπολιτική δεν αρχίζει μόνο όταν ένα κράτος χρησιμοποιεί στρατιωτικά μία τεχνολογία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η γεωπολιτική λειτουργία μπορεί να εμφανισθεί πολύ νωρίτερα. Μπορεί να ενσωματωθεί στις υποδομές, στις προδιαγραφές, στα δίκτυα συνεργασίας, στις αγορές και στις εφοδιαστικές αλυσίδες.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι στην κβαντική εποχή η ισχύς γίνεται περισσότερο «τεχνοπολιτική»;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι ακριβώς το συμπέρασμα της μελέτης. Η διεθνής τάξη που διαμορφώνεται είναι περισσότερο τεχνοπολιτική, επειδή η θέση ενός κράτους δεν εξαρτάται πλέον μόνο από τη στρατιωτική δύναμη ή το μέγεθος της οικονομίας του, αλλά και από την ικανότητά του να δημιουργεί πρότυπα, να οργανώνει τεχνολογικά οικοσυστήματα και να καθιστά άλλους συμβατούς με τις δικές του τεχνολογικές επιλογές.

Ράνια Γάτου: Η λέξη «συμβατότητα» εδώ φαίνεται σχεδόν πολιτική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι πολιτική με την ευρεία έννοια. Εάν τα πληροφοριακά συστήματα, οι επιστημονικές υποδομές ή οι βιομηχανικές διαδικασίες ενός κράτους στηρίζονται σε συγκεκριμένα τεχνικά πρότυπα και σε συγκεκριμένο τεχνολογικό οικοσύστημα, οι μελλοντικές του επιλογές επηρεάζονται από αυτή τη σχέση. Η μελέτη μάλιστα χαρακτηρίζει τη συμβατότητα ως νέα μορφή επιρροής.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η εξάρτηση μπορεί να μην είναι άμεση ή καταναγκαστική, αλλά να βρίσκεται ήδη μέσα στην αρχιτεκτονική των συστημάτων.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Ένα κράτος δεν χρειάζεται πάντοτε να εξαναγκάσει ένα άλλο με ρητή πολιτική πράξη. Εάν το δεύτερο έχει οργανώσει μεγάλο μέρος της τεχνολογικής του υποδομής γύρω από πρότυπα, προμηθευτές και δίκτυα του πρώτου, δημιουργείται μία μορφή δομικής επιρροής.

Ράνια Γάτου: Και ποια είναι η αμερικανική στρατηγική σε αυτό το επίπεδο;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η αμερικανική στρατηγική επιδιώκει να διατηρήσει την πρωτοκαθεδρία της μέσω ενός συνδυασμού τεχνολογικής υπεροχής, συνεργασίας με συμμάχους και διεθνούς διαδόσεως των προτύπων της. Η μελέτη τονίζει ότι η διεθνοποίηση, ιδίως των προτύπων μετα-κβαντικής κρυπτογραφίας, δεν αποτελεί απλώς τεχνική πολιτική, αλλά μορφή μακροχρόνιας στρατηγικής τοποθετήσεως.

Ράνια Γάτου: Γιατί ένα πρότυπο μπορεί να είναι τόσο ισχυρό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι ένα πρότυπο μπορεί να οργανώσει ολόκληρη αγορά. Εάν πολλά κράτη και επιχειρήσεις υιοθετήσουν συγκεκριμένες τεχνικές προδιαγραφές, τότε οι κατασκευαστές, οι προμηθευτές, τα συστήματα ασφαλείας και οι υπηρεσίες προσαρμόζονται σε αυτές.

Ράνια Γάτου: Άρα όποιος ορίζει το πρότυπο δεν επιβάλλει απλώς τεχνικούς κανόνες. Διαμορφώνει και το οικονομικό περιβάλλον.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτό έχει διπλό αποτέλεσμα. Από τη μία πλευρά δημιουργείται τεχνική συμβατότητα. Από την άλλη ενισχύονται οι επιχειρήσεις που ήδη αναπτύσσουν προϊόντα συμβατά με το πρότυπο. Η μελέτη επισημαίνει ότι η διεθνής υιοθέτηση των προτύπων του NIST μπορεί να αυξήσει τη διεθνή αγορά για τα προϊόντα που τα εφαρμόζουν. Έτσι η εσωτερική τυποποίηση και η διεθνής διάδοση αλληλοτροφοδοτούνται.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η τεχνική τυποποίηση ενισχύει και τη βιομηχανία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και η βιομηχανική επιτυχία με τη σειρά της ενισχύει το πρότυπο, επειδή δημιουργεί περισσότερα προϊόντα, μεγαλύτερη αγορά και περισσότερους χρήστες.

Ράνια Γάτου: Έχουμε λοιπόν έναν κύκλο: πρότυπο, αγορά, προϊόντα, μεγαλύτερη υιοθέτηση, ακόμη ισχυρότερο πρότυπο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και αυτός ο κύκλος μπορεί να αποκτήσει μεγάλη γεωπολιτική σημασία.

Ράνια Γάτου: Η Κίνα ακολουθεί την ίδια στρατηγική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι με την ίδια θεσμική μορφή, αλλά συγκλίνει ως προς τον τελικό στόχο της δυνατότητας διαμορφώσεως των διεθνών τεχνολογικών όρων. Σύμφωνα με τη μελέτη, η Κίνα δεν επιδιώκει πλέον απλώς να είναι μεγάλος παγκόσμιος παραγωγός. Επιδιώκει να μετακινηθεί προς τη θέση του αρχιτέκτονα του παγκόσμιου παραγωγικού συστήματος, δηλαδή να καθορίζει τεχνολογικές προδιαγραφές, βιομηχανικά πρότυπα, εφοδιαστικές αλυσίδες και οικοσυστήματα καινοτομίας.

Ράνια Γάτου: Άρα και εδώ η κινεζική στρατηγική δεν είναι απλώς «να παράγουμε περισσότερο».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η παραγωγή αποτελεί τη βάση, αλλά ο υψηλότερος στόχος είναι η δυνατότητα οργανώσεως του διεθνούς παραγωγικού συστήματος.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι τα πρότυπα και οι αλυσίδες εφοδιασμού γίνονται εργαλεία ισχύος.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Η μελέτη τονίζει ότι η τεχνολογική πρόοδος μπορεί να μετατραπεί σε γεωπολιτική ισχύ και αυτή με τη σειρά της σε διεθνή επιρροή.

Ράνια Γάτου: Ποια είναι τότε η βασική διαφορά ανάμεσα στο αμερικανικό και στο κινεζικό μοντέλο διεθνούς τεχνολογικής επιρροής;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν να διατηρήσουν την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία τους μέσα από πρότυπα, συμμαχίες και διεθνή δίκτυα συνεργασίας. Η Κίνα επιδιώκει να ενισχύσει την τεχνολογική και παραγωγική αυτοδυναμία της και ταυτόχρονα να αποκτήσει τέτοιο βάρος στις αλυσίδες παραγωγής, στις υποδομές και στα πρότυπα ώστε να μην μπορεί να αποκλεισθεί εύκολα από το διεθνές σύστημα. Η μελέτη περιγράφει αυτή τη κινεζική λογική ως μορφή ελεγχόμενης αλληλεξαρτήσεως.

Ράνια Γάτου: «Ελεγχόμενη αλληλεξάρτηση» — τι σημαίνει ακριβώς;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σημαίνει ότι η Κίνα δεν επιδιώκει πλήρη αποσύνδεση από τον κόσμο. Θέλει να συμμετέχει στις διεθνείς αλυσίδες, αλλά από θέση στην οποία θα κατέχει κρίσιμους κόμβους και θα είναι δύσκολο να αποκλεισθεί. Παράλληλα επιδιώκει να μειώσει τις δικές της ευπάθειες απέναντι σε εξωτερικούς περιορισμούς.

Ράνια Γάτου: Άρα το ιδανικό στρατηγικό αποτέλεσμα είναι να εξαρτώνται οι άλλοι από εσένα περισσότερο απ’ όσο εσύ από εκείνους.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι μία πολύ συμπυκνωμένη έκφραση της λογικής της ασύμμετρης αλληλεξαρτήσεως. Η μελέτη πάντως διατυπώνει με μεγαλύτερη προσοχή ότι η διεθνής αλληλεξάρτηση δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ουδέτερη από τη φύση της. Μπορεί να γίνει μέσο ισχύος όταν μία χώρα ελέγχει κρίσιμα τεχνολογικά σημεία.

Ράνια Γάτου: Αυτό αλλάζει αρκετά την παραδοσιακή αντίληψη ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση μειώνει πάντοτε τις συγκρούσεις.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν διατυπώνει γενική θεωρία περί διεθνούς ειρήνης ή συγκρούσεως. Εκείνο που δείχνει είναι ότι σε κρίσιμες τεχνολογίες η αλληλεξάρτηση μπορεί να περιέχει στοιχεία στρατηγικής ευπάθειας.

Ράνια Γάτου: Και αυτό σημαίνει ότι πλέον ένα κράτος εξετάζει όχι μόνο με ποιον συνεργάζεται αλλά και σε ποιο σημείο της αλυσίδας συνεργάζεται.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστά. Δεν είναι όλες οι εξαρτήσεις ίδιες. Μία εξάρτηση από κοινό εμπορικό προϊόν είναι διαφορετική από εξάρτηση σε κρίσιμο εξάρτημα, σε βασική τεχνολογική γνώση, σε κρυπτογραφικό πρότυπο ή σε υποδομή χωρίς εύκολη εναλλακτική.

Ράνια Γάτου: Άρα οι εφοδιαστικές αλυσίδες γίνονται και πολιτικός χάρτης.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Επειδή αποκαλύπτουν πού βρίσκονται τα σημεία ελέγχου και οι στρατηγικές εξαρτήσεις.

Ράνια Γάτου: Και οι συμμαχίες τι ρόλο παίζουν στην αμερικανική στρατηγική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σημαντικό. Η αμερικανική στρατηγική επιδιώκει να οικοδομήσει ευρύτερο χώρο τεχνολογικής συμβατότητας γύρω από τα δικά της πρότυπα, θεσμούς και επιχειρήσεις. Οι συμμαχίες δεν είναι πλέον μόνο στρατιωτικές ή διπλωματικές. Αποκτούν τεχνολογική διάσταση.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή μπορεί στο μέλλον να μιλάμε για τεχνολογικές συμμαχίες με την ίδια σοβαρότητα που μιλάμε σήμερα για στρατιωτικές.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δείχνει σαφώς ότι οι συνεργασίες σε κρίσιμες τεχνολογίες αποκτούν γεωπολιτική σημασία. Η μορφή που θα λάβουν στο μέλλον είναι άλλο ζήτημα. Εκείνο που μπορούμε να πούμε είναι ότι η πρόσβαση σε πρότυπα, υποδομές, επιστημονικά δίκτυα και ασφαλείς αλυσίδες γίνεται μέρος της στρατηγικής συνεργασίας.

Ράνια Γάτου: Αυτό επηρεάζει και την επιστημονική κοινότητα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Και αυτό είναι ένα ιδιαίτερα σημαντικό σημείο της μελέτης. Όσο περισσότερα τεχνολογικά πεδία χαρακτηρίζονται ως ευαίσθητα, τόσο πιθανότερο γίνεται να δημιουργούνται διακριτά ερευνητικά δίκτυα. Οι συνεργασίες μπορεί να οργανώνονται περισσότερο με βάση στρατηγικές και συμμαχικές σχέσεις και λιγότερο αποκλειστικά με βάση την επιστημονική συνάφεια.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η γεωπολιτική μπορεί να μπει μέσα στο πανεπιστήμιο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η τεχνολογική αντιπαράθεση μπορεί να επηρεάσει πανεπιστήμια, εργαστήρια, διεθνείς ερευνητικές συμπράξεις και την κυκλοφορία της γνώσεως. Αυτό δεν σημαίνει ότι η διεθνής επιστημονική συνεργασία εξαφανίζεται, αλλά ότι ορισμένα πεδία μπορεί να οργανώνονται μέσα σε περισσότερο ελεγχόμενα δίκτυα.

Ράνια Γάτου: Αυτό δεν δημιουργεί αντίφαση με την οικουμενική φύση της επιστήμης;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Δημιουργεί ασφαλώς μία ένταση. Από τη μία πλευρά, η επιστημονική πρόοδος ευνοείται από την ανταλλαγή γνώσεως. Από την άλλη, τα κράτη θεωρούν ορισμένες γνώσεις στρατηγικά κρίσιμες. Η μελέτη δεν επιχειρεί να λύσει αυτή την ένταση κανονιστικά. Την αναδεικνύει όμως ως χαρακτηριστικό της νέας τεχνοπολιτικής εποχής.

Ράνια Γάτου: Επομένως, όσο περισσότερο η επιστήμη συνδέεται με την εθνική ασφάλεια, τόσο περισσότερο μπορεί να κατακερματίζεται η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι μία πιθανότητα που η μελέτη εντοπίζει, ιδίως όταν οι συνεργασίες οργανώνονται σε διακριτά στρατηγικά δίκτυα.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσε λοιπόν να δημιουργηθεί ένας «κβαντικός κόσμος» πολλών τεχνολογικών μπλοκ;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν προβλέπει συγκεκριμένο αριθμό μπλοκ ούτε θεωρεί δεδομένο ότι θα υπάρξει πλήρης διάσπαση. Επιτρέπει όμως τη διαπίστωση ότι πρότυπα, συμμαχίες, αγορές και εφοδιαστικές αλυσίδες μπορεί να λειτουργήσουν ως πεδία διαχωρισμού και συγκροτήσεως διαφορετικών οικοσυστημάτων.

Ράνια Γάτου: Τότε το κρίσιμο ζήτημα για μία τρίτη χώρα ποιο θα είναι; Ποιο οικοσύστημα θα επιλέξει;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν εξετάζει ειδικά τη στρατηγική τρίτων χωρών. Μπορούμε όμως να συμπεράνουμε ότι όσο πιο σημαντικά γίνονται τα τεχνολογικά πρότυπα και οι αλυσίδες, τόσο μεγαλύτερη γεωπολιτική σημασία αποκτά η επιλογή συμβατότητας.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η τεχνική επιλογή μπορεί να είναι και πολιτική επιλογή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Εάν μία χώρα οργανώσει τις κρίσιμες υποδομές της γύρω από συγκεκριμένο σύστημα προτύπων και προμηθευτών, η επιλογή αυτή μπορεί να επηρεάσει τις μελλοντικές οικονομικές, τεχνολογικές και στρατηγικές της σχέσεις.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι η γεωπολιτική του μέλλοντος μπορεί να είναι λιγότερο εμφανής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Μπορεί να κρύβεται μέσα σε τεχνικές προδιαγραφές, στα λογισμικά πρωτόκολλα, στα δίκτυα ασφαλείας και στις συμβάσεις προμηθειών.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο έλεγχος των προτύπων είναι κάπως σαν ο έλεγχος της γλώσσας μέσα στην οποία μιλούν οι τεχνολογίες;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πρόκειται για μία πολύ εύστοχη μεταφορά. Τα πρότυπα καθορίζουν πώς διαφορετικά συστήματα συνδέονται, πώς επικοινωνούν και πώς αξιολογούνται. Όποιος έχει σημαντικό ρόλο στον καθορισμό τους μπορεί να επηρεάσει το τεχνολογικό περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργούν και οι άλλοι.

Ράνια Γάτου: Και εδώ οι δύο χώρες τελικά συγκλίνουν περισσότερο απ’ όσο φαίνεται.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ περισσότερο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν να διατηρήσουν τη δυνατότητα καθορισμού διεθνών προτύπων, ιδίως στην κρυπτογραφία και στην ασφαλή ανάπτυξη της κβαντικής τεχνολογίας. Η Κίνα επιδιώκει αντίστοιχη δυνατότητα σε τομείς παραγωγής, ψηφιακών υποδομών, προηγμένης τεχνολογίας και μελλοντικών οικονομικών κλάδων. Και οι δύο αναγνωρίζουν ότι η δυνατότητα καθορισμού τεχνολογικών προτύπων είναι δυνατότητα οργανώσεως της παγκόσμιας οικονομίας.

Ράνια Γάτου: Άρα πίσω από τις διαφορετικές πολιτικές φιλοσοφίες υπάρχει ένα κοινό στρατηγικό ένστικτο: να μη βρεθείς σε έναν κόσμο του οποίου τους τεχνολογικούς κανόνες έχουν γράψει άλλοι.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Αυτή είναι μία εξαιρετικά συνοπτική απόδοση της βασικής συγκλίσεως.

Ράνια Γάτου: Και αυτό εξηγεί γιατί η τεχνολογική αυτάρκεια στην Κίνα δεν σημαίνει απομόνωση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Εάν ο στόχος ήταν απλώς η απομόνωση, δεν θα υπήρχε λόγος επιδιώξεως διεθνούς επιρροής στις αλυσίδες, στα πρότυπα και στα οικοσυστήματα. Το κινεζικό μοντέλο επιδιώκει συμμετοχή από θέση ισχύος και όχι αποχώρηση από το διεθνές σύστημα.

Ράνια Γάτου: Και η αμερικανική στρατηγική επίσης δεν είναι αυτάρκεια, αλλά ηγεσία μέσα σε ένα δίκτυο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η αμερικανική λογική είναι ηγεσία μέσω ισχυρών θεσμών, προηγμένης επιστήμης, παραγωγής, προτύπων και συμμαχικών δικτύων.

Ράνια Γάτου: Άρα έχουμε τελικά δύο διαφορετικές στρατηγικές για το ίδιο ερώτημα: πώς μετατρέπεις την εθνική τεχνολογική ικανότητα σε παγκόσμια επιρροή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι ακριβώς το διεθνές επίπεδο της συγκρίσεως.

Ράνια Γάτου: Η μελέτη σας λέει ότι η διεθνής τεχνολογική τάξη θα διαμορφωθεί στη συνάντηση αυτών των δύο στρατηγικών. Τι σημαίνει αυτό;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σημαίνει ότι τα πρότυπα, οι συμμαχίες, οι αγορές και οι αλυσίδες εφοδιασμού θα είναι τα κύρια πεδία στα οποία η επιστημονική και βιομηχανική ισχύς θα μετατρέπεται σε πολιτική επιρροή.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η μεγάλη αντιπαράθεση δεν θα εκδηλώνεται κατ’ ανάγκην μόνο με θεαματικές τεχνολογικές ανακοινώσεις.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Μπορεί να εκδηλώνεται μέσα από το ποια πρότυπα υιοθετεί μία αγορά, ποιοι προμηθευτές θεωρούνται αξιόπιστοι, ποια ερευνητικά δίκτυα διαμορφώνονται και ποια χώρα κατέχει κρίσιμα σημεία μιας αλυσίδας παραγωγής.

Ράνια Γάτου: Αυτό κάνει την τεχνολογική γεωπολιτική πολύ πιο περίπλοκη από την παραδοσιακή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι, διότι δεν οργανώνεται μόνο από κράτη. Περιλαμβάνει επιχειρήσεις, πανεπιστήμια, φορείς τυποποιήσεως, ερευνητικά εργαστήρια και δίκτυα προμηθευτών.

Ράνια Γάτου: Άρα και οι μη κρατικοί φορείς αποκτούν γεωπολιτική λειτουργία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Μπορούν να αποκτήσουν, ιδίως όταν ελέγχουν κρίσιμες τεχνολογίες ή διαμορφώνουν πρότυπα με ευρεία διάδοση. Αλλά η μελέτη επιμένει ότι αυτά τα ιδιωτικά και επιστημονικά στοιχεία εντάσσονται τελικά σε ευρύτερα εθνικά οικοσυστήματα.

Ράνια Γάτου: Ποιος είναι τότε ο πραγματικός φορέας της ισχύος; Το κράτος ή το οικοσύστημα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη μας οδηγεί στη δεύτερη έννοια. Το κράτος είναι κρίσιμο επειδή παρέχει κατεύθυνση, θεσμούς, χρηματοδότηση και ασφάλεια. Όμως η τεχνολογική ισχύς παράγεται από το σύνολο του οικοσυστήματος.

Ράνια Γάτου: Και για άλλη μια φορά επιστρέφουμε στην ίδια λέξη.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι αυτή είναι ίσως η κεντρικότερη έννοια ολόκληρης της μελέτης. Η τελική ισχύς δεν βρίσκεται σε ένα μηχάνημα, μία εταιρεία ή μία υπηρεσία. Βρίσκεται στην ικανότητα συνδέσεως όλων αυτών.

Ράνια Γάτου: Αν λοιπόν έπρεπε να περιγράψετε σε μία πρόταση την αμερικανική διεθνή στρατηγική, ποια θα ήταν;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διατήρηση τεχνολογικής πρωτοκαθεδρίας μέσω ισχυρού εθνικού οικοσυστήματος, διεθνών συμμαχιών και διαδόσεως προτύπων.

Ράνια Γάτου: Και την κινεζική;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Τεχνολογική αυτοδυναμία, βιομηχανική αναβάθμιση και μετατροπή της παραγωγικής κλίμακας σε ικανότητα διαμορφώσεως των διεθνών τεχνολογικών δομών.

Ράνια Γάτου: Και τι θα κρίνει το αποτέλεσμα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν προβλέπει νικητή. Καταλήγει όμως ότι το αποφασιστικό ερώτημα δεν είναι ποια χώρα θα φτάσει πρώτη σε ένα μεμονωμένο κβαντικό ορόσημο. Είναι ποια θα δημιουργήσει το ανθεκτικότερο σύστημα συνεχούς καινοτομίας, παραγωγής, ασφαλείας και διεθνούς επιρροής.

Ράνια Γάτου: Άρα το μέλλον δεν θα καθορισθεί απλώς από το ποιος θα έχει τον ισχυρότερο υπολογιστή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Θα καθορισθεί από το ποιος θα κατασκευάζει τις τεχνολογίες, ποιος θα οργανώνει τα δίκτυα, ποιος θα θέτει τους κανόνες, ποιος θα εκπαιδεύει τους ανθρώπους και ποιος θα δημιουργεί τις σχέσεις εμπιστοσύνης μέσα στις οποίες αυτές οι τεχνολογίες θα λειτουργούν.

Ράνια Γάτου: Και αυτό μας φέρνει πλέον στην τελευταία συζήτηση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Στην τελευταία συνέχεια πρέπει να συνθέσουμε όλα όσα προηγήθηκαν. Να απαντήσουμε όχι ποιος θα «κερδίσει» με μία απλουστευτική πρόβλεψη, αλλά ποιο είναι το πραγματικό αντικείμενο του αμερικανοκινεζικού ανταγωνισμού, τι σημαίνει επικράτηση στην κβαντική εποχή και πώς μπορεί αυτή η αντιπαράθεση να μεταβάλει τη διεθνή οικονομική και πολιτική τάξη.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή στην τελευταία συζήτηση θα επιστρέψουμε στο αρχικό ερώτημα, αλλά πλέον με όλα τα επίπεδα της μελέτης ενωμένα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Από την επιστημονική ανακάλυψη μέχρι την παραγωγή, από την κρυπτογραφία μέχρι την εθνική ασφάλεια και από το πανεπιστήμιο μέχρι τη γεωπολιτική. Μόνον τότε φαίνεται πλήρως το βαθύτερο συμπέρασμα: η κβαντική εποχή δεν διαμορφώνεται μόνο στα εργαστήρια. Διαμορφώνεται στις διοικητικές δομές, στις αγορές, στις συμμαχίες, στα πρότυπα και στα οικοσυστήματα ισχύος.

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ — ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΤΕΛΙΚΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ

Ράνια Γάτου: Κύριε Καθηγητά, φτάσαμε στην τελευταία μας συζήτηση. Ξεκινήσαμε από την κβαντική τεχνολογία ως επιστημονική επανάσταση και καταλήξαμε να μιλάμε για βιομηχανία, εθνική ασφάλεια, θεσμούς, ανθρώπινο δυναμικό, πρότυπα, συμμαχίες και παγκόσμια ισχύ. Αν έπρεπε τώρα να συμπυκνώσετε σε μία πρώτη πρόταση το βασικό συμπέρασμα της μελέτης σας, ποιο θα ήταν;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ότι η κβαντική εποχή δεν είναι πρωτίστως ένας διαγωνισμός για την κατασκευή ενός μηχανήματος. Είναι ανταγωνισμός δύο διαφορετικών συστημάτων οργανώσεως της τεχνολογικής ισχύος. Η συνολική συγκριτική αποτίμηση της μελέτης αναδεικνύει ακριβώς δύο στρατηγικά υποδείγματα που συμφωνούν ως προς τη θεμελιώδη σημασία της επιστήμης και της τεχνολογίας, αλλά διαφέρουν ως προς τη θεσμική μορφή, τη χρονικότητα, την πολιτική φιλοσοφία και τον τρόπο με τον οποίο μετατρέπουν τη γνώση σε εθνική ισχύ.

Ράνια Γάτου: Άρα τελικά δεν συγκρίνουμε μόνο δύο κβαντικές πολιτικές.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Συγκρίνουμε δύο τρόπους οργανώσεως της σχέσεως ανάμεσα στην επιστήμη, στο κράτος, στην αγορά, στη βιομηχανία, στην ασφάλεια και στη διεθνή επιρροή. Η κβαντική τεχνολογία είναι το πεδίο στο οποίο αυτές οι βαθύτερες θεσμικές διαφορές καθίστανται ιδιαίτερα ορατές.

Ράνια Γάτου: Ας ξεκινήσουμε από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ποιο είναι, τελικά, το αμερικανικό στρατηγικό υπόδειγμα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Είναι ένα υπόδειγμα διατηρήσεως και συνεχούς ανανεώσεως της υπάρχουσας τεχνολογικής πρωτοκαθεδρίας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν ήδη ισχυρό επιστημονικό, πανεπιστημιακό, επιχειρηματικό και θεσμικό οικοσύστημα. Η πρόκλησή τους είναι να μετατρέψουν αυτή την πολυμορφία σε ενιαία στρατηγική ικανότητα: να συνδέσουν θεμελιώδη έρευνα, εθνικά εργαστήρια, ιδιωτική καινοτομία, κρατική χρηματοδότηση, παραγωγή, δημόσιες προμήθειες, πρότυπα ασφαλείας και διεθνείς συμμαχίες.

Ράνια Γάτου: Και ποια είναι η βαθύτερη αμερικανική δυσκολία;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η ίδια η μελέτη τη συμπυκνώνει με εξαιρετικά εύστοχο τρόπο: η αμερικανική πρόκληση είναι να μετατρέψει τη θεσμική ποικιλία σε ενιαία στρατηγική δράση. Αυτό είναι το τίμημα αλλά και η δύναμη ενός πολυκεντρικού συστήματος. Διαθέτει πολλούς αυτόνομους φορείς και μεγάλες δεξαμενές καινοτομίας, αλλά πρέπει να μπορεί να τους συντονίζει όταν εμφανίζεται εθνική στρατηγική ανάγκη.

Ράνια Γάτου: Και η Κίνα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η κινεζική στρατηγική εκκινεί από διαφορετική αφετηρία. Αναγνωρίζει ότι η μεγάλη παραγωγική κλίμακα δεν εξασφαλίζει από μόνη της τεχνολογική κυριαρχία και ότι η εξάρτηση από κρίσιμες εξωτερικές τεχνολογίες μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγική ευπάθεια. Γι’ αυτό επιδιώκει τη δημιουργία πληρέστερης επιστημονικής, παραγωγικής, βιομηχανικής και ψηφιακής αυτοδυναμίας.

Ράνια Γάτου: Και ποια είναι η κινεζική πρόκληση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η άλλη μισή διατύπωση της μελέτης είναι εξίσου σημαντική: η κινεζική πρόκληση είναι να μετατρέψει την ενιαία στρατηγική δράση σε διαρκή επιστημονική πρωτοτυπία. Δηλαδή η μεγάλη ικανότητα στρατηγικής κινητοποιήσεως πρέπει να μπορεί να παράγει όχι μόνο κλίμακα, αλλά πρωτογενή γνώση, πρωτοποριακή τεχνολογία και συνεχή καινοτομία.

Ράνια Γάτου: Επομένως θα μπορούσαμε να πούμε ότι το αμερικανικό ερώτημα είναι «πώς συντονίζουμε την πολλαπλότητα;» και το κινεζικό «πώς μετατρέπουμε τον συντονισμό σε πρωτοτυπία;».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Και σε αυτή τη διαφορά βρίσκεται ίσως ένα από τα βαθύτερα θεωρητικά συμπεράσματα της μελέτης.

Ράνια Γάτου: Ποιο από τα δύο συστήματα έχει τότε το πλεονέκτημα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη δεν επιτρέπει να δοθεί τέτοια τελική κατάταξη. Και πρέπει να αντισταθούμε στον πειρασμό μιας εύκολης απαντήσεως. Οι διαφορετικές δομές δημιουργούν διαφορετικές δυνατότητες. Η αμερικανική διοικητική οργάνωση μπορεί, όπως δείχνει χαρακτηριστικά η μετα-κβαντική κρυπτογραφία, να αντιδρά εξειδικευμένα σε συγκεκριμένες τεχνικές απειλές, προσδιορίζοντας αρμοδιότητες, κατηγορίες συστημάτων και χρονοδιαγράμματα. Η κινεζική στρατηγική εμφανίζει διαφορετική ικανότητα: την οργάνωση ενός ευρύτερου και μακροχρόνιου μετασχηματισμού της οικονομικής και τεχνολογικής βάσεως.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή μπορεί το ένα μοντέλο να είναι ισχυρότερο σε συγκεκριμένη διοικητική προσαρμογή και το άλλο στη μακροχρόνια κινητοποίηση.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό είναι η ασφαλής συγκριτική διαπίστωση που επιτρέπει η μελέτη. Όχι όμως η πρόβλεψη του τελικού νικητή.

Ράνια Γάτου: Γιατί αποφεύγετε τόσο επίμονα τη λέξη «νικητής»;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Διότι το αντικείμενο δεν είναι ένας αγώνας με συγκεκριμένη γραμμή τερματισμού. Δεν υπάρχει ένα μοναδικό κβαντικό επίτευγμα μετά το οποίο ο ανταγωνισμός θα τελειώσει. Ακόμη και εάν μία χώρα αποκτήσει πρώτη σημαντική κβαντική υπολογιστική ικανότητα, θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν ζητήματα παραγωγής, εφαρμογών, νέων γενεών συστημάτων, ασφαλείας, αισθητήρων, δικτύων, προτύπων, ανθρώπινου δυναμικού και διεθνούς διαδόσεως.

Ράνια Γάτου: Άρα η πρωτιά μπορεί να είναι προσωρινή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η τεχνολογική πρωτοκαθεδρία δεν είναι τρόπαιο που κατακτάται μία φορά. Είναι ικανότητα συνεχούς αναπαραγωγής της καινοτομίας.

Ράνια Γάτου: Αυτό αλλάζει και το νόημα της ερώτησης «ποιος θα κερδίσει».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Η σωστότερη ερώτηση είναι: ποιο σύστημα θα αποδειχθεί ανθεκτικότερο στην παραγωγή νέας γνώσεως, στην τεχνολογική εφαρμογή, στη βιομηχανική κλιμάκωση, στην προστασία των υποδομών και στη διεθνή διάδοση της επιρροής του.

Ράνια Γάτου: Η μελέτη σας το διατυπώνει μάλιστα πολύ έντονα όσον αφορά την κβαντική εποχή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Το κρίσιμο συμπέρασμα είναι ότι η κβαντική εποχή δεν θα ανήκει απλώς στη χώρα που θα διαθέτει το ισχυρότερο μηχάνημα. Θα εξαρτηθεί από το ποια χώρα μπορεί να εκπαιδεύει κατάλληλους ανθρώπους, να οργανώνει αποτελεσματικά τους θεσμούς της, να μεταφέρει ταχύτερα τη γνώση από το εργαστήριο στην παραγωγή και να διατηρεί τη στρατηγική της πέρα από τις βραχυπρόθεσμες πολιτικές και οικονομικές διακυμάνσεις.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η πραγματική κβαντική δύναμη είναι κοινωνική και θεσμική.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σε πολύ μεγάλο βαθμό. Η τεχνολογία είναι βεβαίως απαραίτητη. Αλλά πίσω από κάθε τεχνολογία υπάρχει ένα σύστημα ανθρώπων, θεσμών, κεφαλαίων, βιομηχανικών ικανοτήτων και κανόνων.

Ράνια Γάτου: Τότε ποια είναι η θέση της βιομηχανικής παραγωγής στην τελική εικόνα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Κεντρική. Η μελέτη δείχνει επανειλημμένα ότι ένα μεμονωμένο τεχνικό επίτευγμα δεν αρκεί εάν δεν μπορεί να ενταχθεί σε διαρκή μηχανισμό παραγωγής και αξιοποιήσεως της γνώσεως. Η κβαντική υπολογιστική αποτελεί ακριβώς παράδειγμα ανταγωνισμού κρατικών οργανωτικών συστημάτων που συνδέουν επιστήμη, χρηματοδότηση, ανθρώπινο δυναμικό, βιομηχανία, υποδομές, χρήση, αξιολόγηση και ασφάλεια.

Ράνια Γάτου: Άρα το εργαστήριο χωρίς βιομηχανία δεν αρκεί.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι.

Ράνια Γάτου: Η βιομηχανία χωρίς επιστήμη;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Επίσης δεν αρκεί.

Ράνια Γάτου: Η τεχνολογία χωρίς ασφάλεια;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Μπορεί ακόμη και να δημιουργήσει νέα ευπάθεια. Η αμερικανική μετα-κβαντική στρατηγική δείχνει ακριβώς ότι η εθνική ισχύς εξαρτάται όχι μόνο από τη δημιουργία νέων τεχνολογιών αλλά και από την έγκαιρη προστασία των υφιστάμενων υποδομών. Μία τεχνολογικά προηγμένη χώρα μπορεί να καταστεί ευάλωτη εάν δεν ανανεώνει έγκαιρα την αρχιτεκτονική ασφαλείας της.

Ράνια Γάτου: Άρα η καινοτομία και η ασφάλεια δεν είναι αντίθετα πεδία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Στην κβαντική εποχή αποτελούν δύο πλευρές της ίδιας στρατηγικής. Πρέπει να αναπτύξεις τις νέες δυνατότητες και ταυτόχρονα να προστατευθείς από τις συνέπειές τους.

Ράνια Γάτου: Και η μετα-κβαντική κρυπτογραφία είναι ίσως το καλύτερο παράδειγμα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Βεβαίως. Η αμερικανική στρατηγική επιχειρεί να μετατρέψει μία επερχόμενη απειλή σε ευκαιρία θεσμικής και διεθνούς ηγεσίας: οργανώνει την εσωτερική μετάβαση, υποστηρίζει κρίσιμες υποδομές, τυποποιεί αλγορίθμους και επιδιώκει τη διεθνή διάδοση των σχετικών προτύπων. Η κινεζική στρατηγική, σε ευρύτερο επίπεδο, επιδιώκει να διασφαλίσει ότι η χώρα διαθέτει δική της τεχνολογική, βιομηχανική και ψηφιακή βάση και δεν εξαρτάται αποκλειστικά από κανόνες και οικοσυστήματα που καθορίζουν άλλες δυνάμεις.

Ράνια Γάτου: Αυτό μας οδηγεί σε ένα ακόμη βαθύτερο ζήτημα: τι σημαίνει πλέον κυριαρχία;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι το κράτος πρέπει να έχει πραγματική δυνατότητα να λειτουργεί και να λαμβάνει αποφάσεις χωρίς να εξαρτάται κρίσιμα από τεχνολογικούς μηχανισμούς που μπορεί να ελέγχονται αποκλειστικά από άλλους. Η κυριαρχία αποκτά επομένως ψηφιακή, επιστημονική και παραγωγική διάσταση.

Ράνια Γάτου: Άρα η τεχνολογική αυτονομία γίνεται μέρος της πολιτικής αυτονομίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Όχι με την έννοια της πλήρους απομονώσεως, αλλά με την έννοια της αποφυγής εξαρτήσεων που μπορούν να μετατραπούν σε μηχανισμό περιορισμού της εθνικής ελευθερίας ενεργειών.

Ράνια Γάτου: Ποια είναι όμως η θέση των συμμάχων στην αμερικανική στρατηγική; Μήπως η εξάρτηση από συμμάχους παραμένει εξάρτηση;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η αμερικανική στρατηγική αντιμετωπίζει διαφορετικά την αλληλεξάρτηση μέσα σε αξιόπιστα δίκτυα. Η μελέτη δείχνει ότι η συνεργασία με συμμάχους και εταίρους αφορά ασφαλή ανάπτυξη της κβαντικής τεχνολογίας, κοινές ερευνητικές δραστηριότητες, ασφαλείς εφοδιαστικές αλυσίδες και προστασία κρίσιμων τεχνολογιών. Πρόκειται επομένως για τεχνολογικό συνασπισμό που λειτουργεί ως μηχανισμός συλλογικής διατηρήσεως του στρατηγικού πλεονεκτήματος.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή η αμερικανική τεχνολογική ισχύς είναι και συμμαχική ισχύς.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Σε σημαντικό βαθμό, ναι. Αυτό είναι μία από τις βασικές διαφορές του αμερικανικού υποδείγματος.

Ράνια Γάτου: Και η κινεζική στρατηγική επιδιώκει διαφορετικό είδος διεθνούς επιρροής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι. Επιχειρεί να αυξήσει την εσωτερική τεχνολογική και παραγωγική της ισχύ και στη συνέχεια να μετατρέψει αυτή την ισχύ σε δυνατότητα επιρροής στα διεθνή οικοσυστήματα, στις παραγωγικές αλυσίδες και στις τεχνολογικές προδιαγραφές.

Ράνια Γάτου: Άρα η διεθνής τεχνολογική τάξη του μέλλοντος θα εξαρτάται από το ποια από αυτές τις στρατηγικές θα αποκτήσει μεγαλύτερη βαρύτητα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Και πιθανότατα από τη μεταξύ τους αλληλεπίδραση. Η μελέτη δεν θεωρεί ότι η μία στρατηγική θα εξαφανίσει αναγκαστικά την άλλη. Δείχνει όμως ότι η παγκόσμια τεχνολογική τάξη θα διαμορφωθεί μέσα από την αντιπαράθεση και τη συνύπαρξη διαφορετικών συστημάτων προτύπων, παραγωγής, συμμαχιών και οικοσυστημάτων.

Ράνια Γάτου: Μπορεί λοιπόν να υπάρξει τεχνολογικός κατακερματισμός;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Η μελέτη αναγνωρίζει τη δυνατότητα δημιουργίας περισσότερο διακριτών δικτύων, ιδίως καθώς οι κρίσιμες τεχνολογίες συνδέονται με την εθνική ασφάλεια. Δεν προβλέπει όμως μία πλήρη ή αναπόφευκτη διάσπαση του παγκόσμιου συστήματος. Επομένως πρέπει να διατηρήσουμε αυτή την επιφύλαξη.

Ράνια Γάτου: Ποιο είναι τότε το βαθύτερο γεωπολιτικό διακύβευμα;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ποιος θα διαμορφώσει την αρχιτεκτονική μέσα στην οποία θα λειτουργεί το τεχνολογικό μέλλον. Όχι μόνο ποιος θα κατέχει τις πιο προηγμένες τεχνολογίες, αλλά ποιος θα καθορίζει τους κανόνες, τα πρότυπα, τις αλυσίδες, τα δίκτυα εμπιστοσύνης και τις προϋποθέσεις προσβάσεως.

Ράνια Γάτου: Αυτό σημαίνει ότι ο τεχνολογικός ανταγωνισμός είναι και ανταγωνισμός κανονιστικότητας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η μελέτη επισημαίνει ότι το τεχνολογικό πρότυπο είναι μορφή ισχύος που βρίσκεται ανάμεσα στην οικονομική επιρροή και στην πολιτική εξουσία. Μπορεί να εγκαθίσταται μέσα στην ίδια την υλική και ψηφιακή υποδομή χωρίς να χρειάζεται πάντοτε τυπικός διεθνής κανόνας.

Ράνια Γάτου: Άρα όποιος καθορίζει το πρότυπο μπορεί να καθορίζει και το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα κινούνται οι άλλοι.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Μπορεί να επηρεάζει πιστοποιήσεις, συμβατότητα, προμήθειες και επενδύσεις για πολλά χρόνια.

Ράνια Γάτου: Αυτό κάνει τα τεχνικά πρότυπα πολύ πιο πολιτικά απ’ όσο φαίνονται.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Η τεχνική ουδετερότητα δεν σημαίνει απουσία πολιτικών συνεπειών.

Ράνια Γάτου: Υπάρχει λοιπόν ένας κίνδυνος να εξετάζουμε την τεχνολογική ισχύ μόνο μέσα από εντυπωσιακούς δείκτες — αριθμό κβαντικών υπολογιστών, διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, επιστημονικών δημοσιεύσεων — και να χάνουμε το ουσιώδες.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ σωστά. Οι δείκτες είναι χρήσιμοι, αλλά η συγκεκριμένη μελέτη στρέφει το ενδιαφέρον στη συστημική ικανότητα. Το κρίσιμο είναι η δυνατότητα συνδέσεως επιστημονικής γνώσεως, χρηματοδοτήσεως, ανθρώπινου δυναμικού, παραγωγής, υποδομών, ασφάλειας και διεθνούς επιρροής.

Ράνια Γάτου: Τότε η τεχνολογική ισχύς είναι περισσότερο δομή παρά απόθεμα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Δεν είναι απλώς το σύνολο όσων κατέχεις σε μία δεδομένη στιγμή. Είναι η ικανότητα του συστήματός σου να δημιουργεί, να ανανεώνει και να προστατεύει αυτά που κατέχει.

Ράνια Γάτου: Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ότι η πραγματική υπερδύναμη του μέλλοντος δεν θα είναι απλώς εκείνη που έχει περισσότερη τεχνολογία, αλλά εκείνη που έχει ισχυρότερο μηχανισμό παραγωγής τεχνολογίας.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτό βρίσκεται πολύ κοντά στην ουσία της μελέτης. Με μία προσθήκη: χρειάζεται και μηχανισμό ασφαλούς ενσωματώσεως, παραγωγικής κλιμακώσεως και διεθνούς επιρροής.

Ράνια Γάτου: Επομένως η λέξη «ανθεκτικότητα» αποκτά μεγάλη σημασία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Πολύ μεγάλη. Η τεχνολογική ισχύς πρέπει να αντέχει σε πολιτικές μεταβολές, οικονομικές κρίσεις, εφοδιαστικές διαταραχές, νέες απειλές και τεχνολογικές αλλαγές.

Ράνια Γάτου: Και το ανθρώπινο δυναμικό βρίσκεται πάλι στο κέντρο.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αναπόφευκτα. Διότι οι μηχανές και τα δίκτυα δεν δημιουργούν από μόνα τους νέες γενιές τεχνολογίας. Χρειάζονται επιστήμονες, μηχανικοί, τεχνικοί και θεσμοί που διατηρούν και μεταβιβάζουν γνώση.

Ράνια Γάτου: Τι σημαίνει τότε, τελικά, «επικράτηση» στην κβαντική εποχή;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Δεν σημαίνει ένα μοναδικό γεγονός. Σημαίνει τη δημιουργία ενός συστήματος τόσο ανθεκτικού και παραγωγικού ώστε να διατηρεί συνεχώς υψηλή ικανότητα επιστημονικής καινοτομίας, βιομηχανικής εφαρμογής, ασφαλείας και διεθνούς επιρροής.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή «νικητής» δεν είναι εκείνος που φτάνει πρώτος, αλλά εκείνος που μπορεί να συνεχίσει.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτή είναι μία πολύ εύστοχη διατύπωση.

Ράνια Γάτου: Και ποιο είναι το πλέον τελικό συμπέρασμα της μελέτης;

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ότι η κβαντική εποχή δεν θα διαμορφωθεί μόνο στα εργαστήρια. Θα διαμορφωθεί μέσα στις διοικητικές δομές, στις εθνικές στρατηγικές, στις αγορές, στις συμμαχίες και στα διεθνή πρότυπα. Η επιστήμη θα δημιουργεί τις δυνατότητες, αλλά οι θεσμοί θα καθορίζουν πώς αυτές θα οργανώνονται, ποιος θα έχει πρόσβαση, πώς θα μετατρέπονται σε παραγωγή και ποιοι κανόνες θα διέπουν τη χρήση τους. Το αποφασιστικό ερώτημα δεν είναι απλώς ποια χώρα θα φτάσει πρώτη σε ένα συγκεκριμένο κβαντικό ορόσημο, αλλά ποια θα δημιουργήσει το ανθεκτικότερο σύστημα συνεχούς καινοτομίας, παραγωγής, ασφαλείας και διεθνούς επιρροής. Και αυτό το σύστημα μπορεί να καθορίσει όχι μόνο την τεχνολογική πρωτοκαθεδρία, αλλά σημαντικό μέρος της παγκόσμιας πολιτικής και οικονομικής τάξεως του μέλλοντος.

Ράνια Γάτου: Άρα το πραγματικό ερώτημα δεν είναι τελικά «ποιος θα έχει τον καλύτερο κβαντικό υπολογιστή;».

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος θα δημιουργήσει το ισχυρότερο σύστημα γύρω από αυτόν.

Ράνια Γάτου: Δηλαδή ποιος θα διαθέτει τους επιστήμονες.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι.

Ράνια Γάτου: Τη βιομηχανία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι.

Ράνια Γάτου: Τους θεσμούς.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι.

Ράνια Γάτου: Την ασφάλεια.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι.

Ράνια Γάτου: Τα πρότυπα.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι.

Ράνια Γάτου: Και τα διεθνή δίκτυα επιρροής.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Διότι μόνον όταν όλα αυτά λειτουργούν μαζί η επιστημονική γνώση μετατρέπεται σε διαρκή εθνική ισχύ.

Ράνια Γάτου: Τότε θα μπορούσαμε να πούμε ότι η μεγάλη κβαντική αναμέτρηση είναι στην πραγματικότητα μία αναμέτρηση για το ποιος θα οργανώσει καλύτερα το μέλλον.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ναι, εφόσον το διατυπώσουμε με ακρίβεια. Είναι αναμέτρηση για το ποιο θεσμικό οικοσύστημα θα αποδειχθεί ικανότερο να οργανώνει την επιστήμη, την παραγωγή, την ασφάλεια και τη διεθνή επιρροή γύρω από τις τεχνολογίες του μέλλοντος.

Ράνια Γάτου: Και έτσι επιστρέφουμε στο σημείο από το οποίο ξεκινήσαμε. Η κβαντική τεχνολογία δεν είναι απλώς μία νέα τεχνολογία.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Ακριβώς. Είναι ένα πεδίο μέσα από το οποίο αποκαλύπτεται η νέα μορφή της παγκόσμιας ισχύος.

Ράνια Γάτου: Μία ισχύς που δεν μετράται μόνο σε στρατούς, οικονομίες και φυσικούς πόρους.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αλλά και σε γνώση, ανθρώπους, θεσμούς, παραγωγικές αλυσίδες, δεδομένα, πρότυπα και δίκτυα.

Ράνια Γάτου: Και ίσως αυτό είναι τελικά το πιο σημαντικό μήνυμα της μελέτης σας: ότι η τεχνολογία δεν είναι ένα ακόμη εργαλείο της ισχύος. Αρχίζει να γίνεται το περιβάλλον μέσα στο οποίο η ίδια η ισχύς οργανώνεται.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Αυτή είναι μία εύστοχη τελική σύνθεση. Και γι’ αυτό ο αμερικανοκινεζικός ανταγωνισμός στην κβαντική εποχή πρέπει να εξετασθεί πολύ πέρα από τα επιμέρους τεχνικά επιτεύγματα. Η βαθύτερη αντιπαράθεση αφορά δύο θεσμικά οικοσυστήματα και την ικανότητά τους να μετατρέπουν την επιστήμη σε παραγωγή, την παραγωγή σε ασφάλεια και την τεχνολογική ικανότητα σε διεθνή επιρροή. Η μελέτη, επομένως, δεν καταλήγει σε πρόβλεψη για έναν προκαθορισμένο νικητή. Καταλήγει σε ένα κριτήριο: η πραγματική κβαντική πρωτοκαθεδρία θα εξαρτηθεί από το ποιος θα οικοδομήσει και θα διατηρήσει το ανθεκτικότερο σύστημα συνεχούς καινοτομίας, παραγωγής, ασφαλείας και διεθνούς επιρροής.

Ράνια Γάτου: Τότε η τελευταία λέξη δεν ανήκει στον κβαντικό υπολογιστή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Όχι. Ανήκει στο σύστημα ανθρώπων και θεσμών που μπορεί να τον δημιουργεί, να τον εξελίσσει, να τον προστατεύει και να μετατρέπει τις δυνατότητές του σε συλλογική ισχύ.

Ράνια Γάτου: Και εκεί, τελικά, θα κριθεί η κβαντική εποχή.

Καθηγητής Κυριάκος Κυριαζόπουλος: Εκεί ακριβώς.