της Δρ Όλγας Τσόκα
«Μια γλώσσα που πεθαίνει…η Ηπειρώτικη διάλεκτος» γράφει στην Ηπειρώτικη Εστία το 1952 ο λόγιος Γιαννιώτης Μπόγκας εκφράζοντας τον προβληματισμό του για τη σταδιακή υποχώρηση της ντοπιολαλιάς «ιδιαιτέρως στην πόλη των Ιωαννίνων» υπό την πίεση της Κοινής Νέας Ελληνικής. Όπως, χαρακτηριστικά γράφει «αποτελεί μοναδικό γλωσσικό φαινόμενο η εντός μιας μόνο γενεάς επελθούσα, μετά την απελευθέρωση, απώλεια του γλωσσικού ηπειρωτικού ιδιώματος του βαθύτατα ριζωμένου για πολλούς αιώνες στην καρδιά των Γιαννιωτών και των άλλων Ηπειρωτών».
Αναφερόμενος στην μητρική του γλώσσα, ο Μπόγκας υπογραμμίζει ότι ο σημερινός Ηπειρώτης πάσχει από «γλωσσικήν συστολήν» κάθε φορά που η γλώσσα του «φέρεται εξ ενστίκτου προς την μητροδίδακτον διάλεκτον» χαρακτηρίζοντας ηρωισμό τη χρήση του ηπειρωτικού λεξιλογίου από Γιαννιώτες, ιδιαίτερα όταν οι συνομιλητές δεν είναι Ηπειρώτες. «Λίγοι είναι εκείνοι, οι οποίοι παρά τα ειρωνικά μειδιάματα ή τα σκώμματα των «ξενοφερμένων» ή των Ηπειρωτών της νέας γενεάς, εμμένουν εις την πατροπαράδοτον γλώσσαν […]. Τα μειδιάματα των μεν και τα σκώμματα των δε προέρχονται από βαθείαν άγνοιαν της αγνότητος, της αρχαιότητος και της ανωτερότητος της ηπειρωτικής γλώσσης, καθώς και των νόμων που διέπουν αυτήν».
Αρκετές δεκαετίες μετά, η γλωσσική πολυμορφία στην ευρύτερη περιοχή της Ηπείρου γίνεται αντικείμενο μελέτης από διακεκριμένους γλωσσολόγους Ηπειρώτες και μη, στους οποίους δεν υπάρχει σύμπνοια για τα γλωσσικά χαρακτηριστικά της. Εξάλλου, η εξέταση της περιοχής από γλωσσολογική άποψη, όπως παραδέχεται ο Μηνάς, είναι δύσκολη. Ιδιαίτερα, στη γεωγραφική περιφέρεια των Ιωαννίνων αν και έχουν γίνει σημαντικές προσπάθειες καταγραφής των βασικών χαρακτηριστικών της γλωσσικής ποικιλίας που ομιλείται, δυστυχώς, η τοπική γλώσσα δεν έχει τύχει μέχρι στιγμής ερευνητικά της δέουσας προσοχής, με λίγες εξαιρέσεις.
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται έντονο το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας για την ανάδειξη των γεωγραφικών ποικιλιών της γλώσσας με την έννοια της διδιαλεκτικής εκπαίδευσης να βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος σε διεθνές και εθνικό επίπεδο. Σε ό,τι αφορά το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, οι νεοελληνικές γλωσσικές ποικιλίες δεν έχουν επαρκώς αξιοποιηθεί διδακτικά έως τώρα στο πλαίσιο της γλωσσικής διδασκαλίας και οι προσπάθειες που έχουν γίνει έχουν κατεξοχήν διερευνητικό χαρακτήρα.
Σε αυτή την ιδέα εντάσσεται και η πρόταση μου για την αξιοποίηση του ιδιώματος των Ιωαννίνων στο πλαίσιο των γλωσσικών μαθημάτων (Ελληνική Γλώσσα και/ή Λογοτεχνία) παράλληλα βέβαια με την Κοινή Νέα Ελληνική. Η συγκεκριμένη πρόταση συνδέεται με το γεγονός ότι τα τοπικά ιδιώματα διασώζουν αισθητικά και εκφραστικά αριστουργήματα και, επομένως, η επαφή μαζί τους μπορεί να συμβάλει σημαντικά στον εμπλουτισμό του λεξιλογίου των μαθητών. Αυτό, δηλαδή, το είδος της διαφοροποίησης στην ομιλία, που μέχρι τώρα οι μαθητές και οι μαθήτριες γνωρίζουν σαν προσωπικό βίωμα ή άκουσμα, μπορεί να αποκτήσει τον χαρακτήρα στοχευμένης γνώσης. Αφορμή της πρότασής μου αποτέλεσε, εκτός από τα επιστημονικά μου ενδιαφέροντα και τα προσωπικά μου ακούσματα από τη χρήση του Γιαννιώτικου ιδιώματος στο στενό οικογενειακό μου περιβάλλον.
Προκειμένου να διαπιστωθούν οι θέσεις και οι στάσεις των ίδιων των διδασκόντων, ως κατεξοχήν φορέων της εκπαιδευτικής διαδικασίας, υλοποίησα δειγματολειπτική έρευνα μέσω ανώνυμου ερωτηματολογίου σε εκπαιδευτικούς της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης που υπηρετούν σε Γυμνάσια και Λύκεια στην περιφέρεια Ιωαννίνων (50 συμμετέχοντες). Σκοπός της ερευνητικής παρέμβασής μου είναι να αναδειχθούν οι θέσεις των εκπαιδευτικών του νομού αναφορικά με τη χρήση των γλωσσικών ποικιλιών στην τάξη, καθώς και για τις απόψεις τους σχετικά με τη διδασκαλία τους στο σχολείο. Λαμβάνοντας υπόψιν ότι μόλις 24% των εκπαιδευτικών του νομού απαντούν ότι είναι φυσικοί ομιλητές των βορείων ιδιωμάτων, είναι αξιοσημείωτο ότι δηλώνουν πως ενθαρρύνουν «στον προφορικό λόγο» τη χρήση γλωσσικών ποικιλιών από τους μαθητές στην τάξη. Παράλληλα, απαντούν ότι συμφωνούν με την ένταξη των τοπικών γλωσσών στο σχολείο «υπό προϋποθέσεις».
Είναι σημαντικό να αναφέρω ότι μια τέτοια προοπτική ενσωμάτωσης των τοπικών γλωσσών στη γλωσσική διδασκαλία δεν είναι εύκολη υπόθεση. Εξάλλου, τους προβληματισμούς και τις επιφυλάξεις τους για το εγχείρημα διατύπωσαν και οι εκπαιδευτικοί των Ιωαννίνων, οι οποίοι είναι σύμφωνοι μεν με την ένταξη των γλωσσικών ποικιλιών στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, ωστόσο, επισημαίνουν ότι κάτι τέτοιο προϋποθέτει προσεκτικό σχεδιασμό, σαφή στοχοθεσία, κατάλληλα εργαλεία, συγκεκριμένη μεθοδολογία και φυσικά προηγούμενη επιμόρφωση των εκπαιδευτικών λειτουργών. Και είναι σημαντικό, στο σημείο αυτό, να αναφέρω ότι είναι εξαιρετικά αισιόδοξο το γεγονός πως σε ό,τι αφορά την επιμόρφωση των μελλοντικών εκπαιδευτικών, σημαντικές δράσεις σημειώνονται ήδη σε δύο (2) Α.Ε.Ι. της Ελλάδας.
Απέναντι, λοιπόν, στη διαφαινόμενη υποχώρηση και εν τέλει τον κίνδυνο συρρίκνωσης των διαλεκτικών φαινομένων, η σύγχρονη διαλεκτολογική έρευνα, αξιοποιώντας τις δυνατότητες που προσφέρει η τεχνολογία, θα πρέπει να προσανατολιστεί σε δράσεις ανάδειξης και διάσωσης των τοπικών γλωσσών. Με τον τρόπο αυτό, είναι δυνατόν αφενός να διασωθεί ο νεοελληνικός γλωσσικός πλούτος και αφετέρου να δημιουργηθούν εκείνα τα εργαλεία που θα δώσουν τη δυνατότητα στην εκπαιδευτική κοινότητα όλων των βαθμίδων να τον ενσωματώσει στη γλωσσική διδασκαλία δημιουργικά.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Kainada, E. & M., Baltazani (2014). «The vocalic system of the dialect of Ipiros». Στο G., Kotzoglou, K., Nikolou, E., Karantzola, K., Frantzi, I., Galantomos, M., Georgalidou, V., Kourti-Kazoulis, Ch., Papadopoulou & E., Vlachou (ed.), Selected papers, 11th International Conference on Greek Linguistics. Rhodes, Greece, 591-602. Κοντοσόπουλος, Ν., Γ. (2008). Διάλεκτοι και Ιδιώματα της Νέας Ελληνικής. 5η έκδ. Αθήνα: Γρηγόρης.
Kοντοσόπουλος, Ν., Γ. (2011). «Ισόγλωσσοι διαλεκτικών φαινομένων της νέας ελληνικής». Νεοελληνική Διαλεκτολογία 6. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών, 165-173.
Μπόγκας, Eυ. (1950). Μια γλώσσα που πεθαίνει. Ηπειρωτική Εστία 1, 571-576.
Μπόγκας, Ευ. (1952). Μια γλώσσα που πεθαίνει …Η Ηπειρώτικη διάλεκτος. Ηπειρωτική Εστία 6. Α τόμ., 571-579.
Μηνάς, Κ. (2004). Μελέτες Νεοελληνικής διαλεκτολογίας. Αθήνα: Tυπωθήτω – Γ. Δαρδανός.
Topintzi, N. and M., Baltazani (2012). «The acoustics of high-vowel loss in a Northern Greek dialect and typological implications». Στο P., Hoole, L., Bombien, M., Pouplier, Ch., Mooshammer & B., Kühnert (eds.), Consonant Clusters and Structural Complexity. De Gruyter, 373-402.
Trudgill, P. (2003). «Μodern Greek dialects: A preliminary classification». Journal of Greek Linguistics 4, 45-63.
Τσόκα, Ο. (2018). Διδιαλεκτική εκπαίδευση: Η αντίδραση των μαθητών/-τριών του Πρότυπου Γυμνασίου της Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων στη διδακτική μας πρόταση. Μέντορας 16. Αθήνα: Ι.Ε.Π., 25-47.
Τσόκα, Ο. (2024). Νεοελληνικές διαλεκτικές ποικιλίες και η διδακτική τους αξιοποίηση: η περίπτωση των Ιωαννίνων. Διδακτορική Διατριβή. Iωάννινα: Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Βιογραφικά στοιχεία συγγραφέως: Η Δρ Όλγα Τσόκα είναι Γλωσσολόγος, απόφοιτη του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Είναι κάτοχος του μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών «Επιστήμες της Αγωγής» με κατεύθυνση «Εφαρμοσμένη Γλωσσολογία. Διδακτική γλώσσας» του Π.Τ.Δ.Ε. του Πανεπιστημίου Αθηνών και το 2024 έλαβε διδακτορικό δίπλωμα από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα αφορούν τη διαλεκτολογία με έμφαση τη διδακτική των νεοελληνικών διαλέκτων και τη μορφολογία. Έχει πολυετή διδακτική εμπειρία στην δευτεροβάθμια, μεταδευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση. Έχει συμμετάσχει με ανακοινώσεις σε ελληνικά και διεθνή συνέδρια και έχει πλήθος δημοσιευμάτων σε επιστημονικά περιοδικά και πρακτικά συνεδρίων. Εργάζεται στο Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Στοιχεία επικοινωνίας: otsoka@uoa.gr
