Μιλάει στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΝΩΜΗ αποκλειστικά ο Δρ Γιάννης Κοντογιάννης ο οποίος εργάζεται στην Πολυτεχνική Σχολή της Ζυρίχης (ETH Zurich), ενώ μέχρι πριν μερικούς μήνες εργαζόταν και στο IRSOL, ένα ινστιτούτο έρευνας της ηλιακής φυσικής που βρίσκεται στην πόλη Λοκάρνο της Ελβετίας, και παλαιότερα στο Leibniz Institute for Astrophysics Potsdam, στη Γερμανία – Επίσης τονίζει πως το όραμά μας είναι να φέρουμε την αστρονομία και γενικά τις επιστήμες κοντά σε μαθητές και νέους, αλλά και στο ευρύ κοινό, μιλώντας για την πρωτοβουλία PeriAstron
Συνέντευξη – παρουσίαση: Αποστόλης Ζώης
-Είστε ερευνητής στο ETH Zurich και το IRSOL στην Ελβετία. Η πρόσφατη έρευνά σας περιλαμβάνει δημοσιεύσεις σε συνεργασία με την ESA και τη NASA για πρωτοποριακές ανακαλύψεις στην ηλιακή έρευνα. Μπορείτε να αναφερθείτε πιο αναλυτικά;
Εργάζομαι στην Πολυτεχνική Σχολή της Ζυρίχης (ETH Zurich), ενώ μέχρι πριν μερικούς μήνες εργαζόμουν και στο IRSOL, ένα ινστιτούτο έρευνας της ηλιακής φυσικής που βρίσκεται στην πόλη Λοκάρνο της Ελβετίας, και παλαιότερα στο Leibniz Institute for Astrophysics Potsdam, στη Γερμανία. Πριν φύγω για το εξωτερικό εργαζόμουν ως μεταδιδακτορικός ερευνητής στην Ελλάδα, στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και στο Κέντρο Έρευνας Αστρονομίας και Εφαρμοσμένων Μαθηματικών της Ακαδημίας Αθηνών. Είναι πολύ συνηθισμένο στις μέρες μας όσες και όσοι ασχολούνται επαγγελματικά με την έρευνα να αλλάζουν τακτικά περιβάλλον εργασίας, αποκτώντας εμπειρία από διάφορα ινστιτούτα, πανεπιστήμια και διεθνείς οργανισμούς. Με αυτό τον τρόπο δημιουργούνται δίκτυα συνεργασίας μεταξύ επιστημόνων σε διάφορες χώρες, ανταλλάσσεται πολύ σημαντική γνώση και τεχνογνωσία. Πρακτικά, το επάγγελμα του αστροφυσικού και γενικά ενός ερευνητή είναι διεθνές.
Διεθνείς οργανισμοί όπως η NASA και η ESA, δηλαδή οι διαστημικοί οργανισμοί των ΗΠΑ και της Ευρώπης αντιστοίχως, είναι πρωτοπόρες στη διαστημική έρευνα, χρηματοδοτώντας όχι μόνο ερευνητικά προγράμματα αλλά και διαστημικές αποστολές, οι οποίες συλλέγουν πολύτιμες παρατηρήσεις. Η έρευνα στην ηλιακή φυσική, στην οποία ειδικεύομαι, βασίζεται πολύ σε διαστημικές παρατηρήσεις καθώς υπάρχουν τηλεσκόπια και όργανα μετρήσεων σε τροχιά γύρω από τη Γη και τον Ήλιο που παρατηρούν το αστέρι μας διαρκώς. Αν και η έρευνά μου δεν χρηματοδοτείται από αυτούς τους οργανισμούς, εξαρτάται απόλυτα από τις υποδομές που αυτοί συντηρούν, αλλά και από επίγεια τηλεσκόπια που χρηματοδοτούνται από άλλους κρατικούς φορείς ή κοινοπραξίες κρατών.
Πιο συγκεκριμένα, η έρευνά μου αφορά τη μελέτη της ατμόσφαιρας του Ήλιου και των σχηματισμών που παρατηρούμε σε αυτή. Ο Ήλιος μάς δίνει τη μοναδική δυνατότητα να παρατηρήσουμε με λεπτομέρεια τι συμβαίνει μέσα σε ένα αστέρι. Κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατό να γίνει για κανένα άλλο αστέρι, καθώς η συντριπτική τους πλειονότητα φαίνονται σαν φωτεινές κουκίδες ακόμα και με τα ισχυρότερα τηλεσκόπια.
Στην ατμόσφαιρα του Ήλιου, την οποία παρατηρούμε με τηλεσκόπιο στη Γη και στο διάστημα, μπορούμε να δούμε μικρότερους και μεγαλύτερους σχηματισμούς, να μελετήσουμε τον τρόπο που κινούνται, μεταβάλλονται και αλληλεπιδρούν και να κατανοήσουμε τις φυσικές διαδικασίες που ενεργούν μέσα σε αυτή. Ο Ήλιος είναι το μοναδικό αστέρι που επιδρά άμεσα στη ζωή μας. Με το φως του παρέχει την απαραίτητη ενέργεια για να συντηρείται η ζωή στον πλανήτη μας και με την δραστηριότητά του επηρεάζει τις επίγειες και διαστημικές τεχνολογικές μας υποδομές. Επομένως η έρευνα στην ηλιακή φυσική έχει μεγάλο ενδιαφέρον και από τη σκοπιά της αστροφυσικής αλλά και από μια πιο πρακτική σκοπιά.
-Σε συνέντευξή σας στο παρελθόν, είχατε αναφερθεί εκτενώς στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα Flarecast, το οποίο στοχεύει στην ανάπτυξη προηγμένων μεθόδων πρόγνωσης των ηλιακών εκλάμψεων και καταιγίδων που επηρεάζουν τη Γη. Μπορείτε να αναφερθείτε στο εν λόγω πρόγραμμα;
Το πρόγραμμα FLARECAST «έτρεχε» μεταξύ του 2015 και το 2018 και ήταν ένα διεθνές ερευνητικό πρόγραμμα, χρηματοδοτούμενο από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο πλαίσιο του HORIZON2020. Στο πρόγραμμα συμμετείχαν εννέα ινστιτούτα από έξι ευρωπαϊκές χώρες, μια από τις οποίες ήταν και η Ελλάδα. Ως στόχο είχε να δημιουργήσει ένα καινοτόμο σύστημα πρόγνωσης ηλιακών εκλάμψεων, δηλαδή των απότομων εκπομπών φωτός από συγκεκριμένες περιοχές της ηλιακής ατμόσφαιρας. Τα φαινόμενα αυτά επιδρούν στις τεχνολογικές μας υποδομές, επομένως η μελέτη τους και η ανάπτυξη εργαλείων πρόγνωσης έχει μεγάλη σημασία για σημαντικούς τεχνολογικούς τομείς που επηρεάζονται από αυτές. Στο πρόγραμμα είχα την δυνατότητα να συμμετάσχω τότε ως νέος ερευνητής και να συνεργαστώ τόσο με έμπειρους συναδέλφους από διάφορες χώρες όσο και με επιστήμονες άλλων ειδικοτήτων. Πολύ συχνά πλέον τα ερευνητικά προγράμματα συγκεντρώνουν ερευνητές και ερευνήτριες με διαφορετική ειδίκευση προκειμένου να εμβαθύνουν σε ένα επιστημονικό ερώτημα.
Στο πλαίσιο του FLARECAST συγκεντρώσαμε όλες τις μεθόδους πρόγνωσης των εκλάμψεων που είχαν προταθεί ως τότε, αναπτύξαμε νέες μεθοδολογίες και προωθήσαμε περαιτέρω τη χρήση μηχανικής μάθησης, η οποία είχε ήδη αρχίσει να βρίσκει εφαρμογή στο πεδίο μας στα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας. Παρόλο που το «πρόβλημα» της πρόγνωσης των εκλάμψεων παραμένει ακόμη ανοιχτό, το FLARECAST συνέβαλε σημαντικά στην αντιμετώπισή του καθώς τόσο η μεθοδολογία του όσο και τα αποτελέσματα που δημοσιεύσαμε στο πλαίσιο του προγράμματος παραμένουν σημείο αναφοράς για την επιστημονική κοινότητα.
Με τη συμμετοχή μου σε εκείνο το πρόγραμμα απέκτησα πολύτιμη εμπειρία, η οποία μου έδωσε τη δυνατότητα να διεκδικήσω μετέπειτα ερευνητικές θέσεις στο εξωτερικό, να ακολουθήσω νέα ερευνητικά ερωτήματα και να καλλιεργήσω συνεργασίες. Με κάποια από αυτά τα ερωτήματα ασχολούμαι μέχρι και σήμερα.
-Τι είναι οι ηλιακές καταιγίδες και ποιες οι επιπτώσεις;
Οι ηλιακές καταιγίδες είναι οι ισχυρές εκρήξεις που συμβαίνουν στην ηλιακή ατμόσφαιρα. Περιλαμβάνουν συνήθως εκπομπή ακτινοβολίας (τις εκλάμψεις), εκτόξευση ατμοσφαιρικού υλικού και επιτάχυνση σωματιδίων. Όλα αυτά επηρεάζουν τις συνθήκες του διαστήματος, που συνοπτικά ονομάζουμε Διαστημικό Καιρό, και μπορούν κάποιες φορές να έχουν επιπτώσεις και στον πλανήτη μας αν η Γη βρεθεί στο διάβα τους. Οι ηλιακές καταιγίδες συμβαίνουν όταν μεγάλης κλίμακας μαγνητικοί σχηματισμοί του Ήλιου «μπλέκονται» και σπάνε απελευθερώνοντας την ενέργειά τους. Αυτό συμβαίνει σε περιοχές όπου συγκεντρώνονται ισχυρά μαγνητικά πεδία και ονομάζονται κέντρα δράσης. Μεγάλο μέρος της δικής μου έρευνας αφορά στη μελέτη αυτών των κέντρων δράσης, του τρόπου με τον οποίο εξελίσσονται και προκαλούν τις ηλιακές καταιγίδες.
Η Γη μας με την ατμόσφαιρά της περιβάλλονται από ένα μαγνητικό πεδίο, επομένως οι ηλιακές καταιγίδες που κατευθύνονται στον πλανήτη μας δεν απειλούν τη ζωή μας. Ωστόσο η αλληλεπίδρασή τους με το γήινο μαγνητισμό μπορεί να προκαλέσει διαταραχές στην ανώτερη ατμόσφαιρα και την εμφάνιση εντυπωσιακού πολικού σέλαος, το οποίο σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να γίνει ορατό και από περιοχές πιο κοντά στον Ισημερινό. Για παράδειγμα, τον Μάιο του 2024 είχαμε μια από τις ισχυρότερες ηλιακές καταιγίδες των τελευταίων δεκαετιών, η οποία προκάλεσε πολικό σέλας ορατό σε όλη σχεδόν την Ευρωπαϊκή ήπειρο, μέχρι και στην Ελλάδα. Πάντως, οι ηλιακές καταιγίδες προκαλούν συχνά σημαντικές διαταραχές που επιδρούν στις τηλεπικοινωνίες, στα δίκτυα ηλεκτροδότησης και μεταφοράς καυσίμων, ιδιαίτερα σε βορειότερες περιοχές. Μπορούν επίσης να βλάψουν δορυφόρους, προκαλώντας προβλήματα σε εφαρμογές που στηρίζονται σε αυτούς, όπως για παράδειγμα το GPS. Με την ολοένα αυξανόμενη εξάρτηση καθημερινών δραστηριοτήτων από τη διαστημική τεχνολογία, είναι, λοιπόν, απαραίτητο να έχουμε συστήματα έγκαιρης πρόγνωσης και αντιμετώπισης των συνεπειών των ηλιακών καταιγίδων.
-Είστε μέλος της ομάδας του PeriAstron (ΠερίΑστρον), μιας πρωτοβουλίας που στοχεύει στη διάχυση της αστρονομίας και των διαστημικών επιστημών στο ευρύ κοινό. Λείπει μια τέτοια πρωτοβουλία από τη χώρα μας;
Η πρωτοβουλία αναδύθηκε μέσα από συλλόγους ερασιτεχνικής αστρονομίας, οι οποίοι είναι πολύ δραστήριοι στη χώρα μας. H PeriAstron είναι μια Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία την οποία φτιάξαμε το 2023 μαζί με μια ομάδα από ερευνητές και ερασιτέχνες αστρονόμους με σκοπό τη διάχυση και την επικοινωνία στην αστρονομία και στις διαστημικές επιστήμες. Ο καθένας από εμάς είχε εμπειρία στην επικοινωνία, είτε επαγγελματικά σε κέντρα επιστημών, όπως εγώ, είτε μέσα από την ερασιτεχνική αστρονομία, την εκπαίδευση κλπ. Στο πλαίσιο της PeriAstron αποφασίσαμε να ενώσουμε τις δυνάμεις μας ώστε να αναπτύξουμε συστηματικά δράσεις διάχυσης για το κοινό και τα σχολεία με θέμα όχι μόνο την αστρονομία αλλά και ευρύτερα τις φυσικές επιστήμες. Μας αρέσει να συνδυάζουμε την τέχνη με τις επιστήμες και προωθούμε την παρατήρηση του νυχτερινού ουρανού, μέσα από προγράμματα αστροπαρατήρησης και αστροτουρισμού.
Όλοι οι επιστήμονες έχουμε το καθήκον της επικοινωνίας των επιστημών μας στο ευρύ κοινό. Επιπλέον, είναι πολύ σημαντικό οι πολίτες να ακολουθούν τις εξελίξεις της έρευνας και να είναι ενημερωμένοι για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι επιστημονικές κοινότητες. Πρακτικά, η έρευνα δεν περιορίζεται μόνο στην αστροφυσική αλλά εκτείνεται σε ένα πολύ μεγάλο φάσμα πεδίων που αφορούν την καθημερινή μας ζωή και το μέλλον μας. Επομένως, οφείλουμε όλοι μας ως πολίτες να είμαστε όσο γίνεται καλύτερα ενημερωμένοι ώστε να συμμετέχουμε με το ρόλο μας στη διαμόρφωση των αποφάσεων που καθορίζουν το μέλλον της έρευνας αλλά και το μέλλον των κοινωνιών μας.
Ένα μικρό λιθαράκι σε αυτή τη διαδικασία ενημέρωσης προσπαθούμε να βάλουμε ως PeriAstron, φέρνοντας το κοινό κοντά στις επιστήμες. Αντίστοιχο ρόλο στη χώρα μας, σε μεγαλύτερη κλίμακα έχουν τα ίδια τα ερευνητικά κέντρα, με τα κέντρα διάχυσης και επισκεπτών που διαθέτουν, αλλά και μεγάλα κέντρα επιστημών. Σε αυτό το οικοσύστημα σιγά σιγά ξεπηδούν και εταιρείες/πρωτοβουλίες όπως η PeriAstron.
-Σε τι θα βοηθήσει τα νέα παιδιά αυτή η προσπάθεια;
Το όραμά μας είναι να φέρουμε την αστρονομία και γενικά τις επιστήμες κοντά σε μαθητές και νέους, αλλά και στο ευρύ κοινό. Θέλουμε να εμπνεύσουμε το κοινό να παρατηρεί και να θέτει ερωτήματα για τον κόσμο γύρω μας. Σε αυτή την αναζήτηση προσπαθούμε να παρουσιάσουμε τις μεθόδους που χρησιμοποιούμε στις επιστήμες. Με την παρουσία μας φιλοδοξούμε να συνδιαμορφώσουμε χώρους διαλόγου γύρω από τη σύγχρονη έρευνα, τις προκλήσεις της και το ρόλο της στις κοινωνίες. Με τις δράσεις μας στοχεύουμε στην ανάδειξη της επιστημονικής διαδικασίας ως μιας ανθρώπινης διαδικασίας, με τις δυνατότητες και τους περιορισμούς της. Το σημαντικότερο, όλα αυτά αφορούν όχι μόνο όσους και όσες έχουν ήδη κλίση στις φυσικές επιστήμες αλλά όλους μας ως πολίτες. Επομένως η στόχευση στους νέους δεν αποσκοπεί στην προώθηση των επιστημονικών/τεχνολογικών επαγγελμάτων αλλά στη διαμόρφωση μιας ευρύτερης κουλτούρας ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης για επιστημονικά και κοινωνικά θέματα.
-Ποιο είναι το επίπεδο της αστροφυσικής στη χώρα μας; Και ποιο σε σχέση με άλλες χώρες;
Η Ελλάδα έχει μια πολύ ισχυρή παρουσία στην έρευνα στην αστροφυσική τόσο εντός όσο και εκτός συνόρων. Άλλωστε όπως ανέφερα και προηγουμένως, η έρευνα είναι διεθνής και οι επιστημονικές κοινότητες ευημερούν όταν είναι μέλη διεθνών δικτύων και όχι απομονωμένες. Έλληνες αστροφυσικοί εργάζονται σε πολλά ιδρύματα υψηλού κύρους στο εξωτερικό και συμμετέχουν σε μεγάλα ερευνητικά προγράμματα και στην ανάπτυξη διαστημικών αποστολών. Αντίστοιχη δραστηριότητα έχουν και οι επιστήμονες που εργάζονται στην Ελλάδα. Η έρευνα γίνεται σε μεγάλα πανεπιστήμια αλλά και ερευνητικά ιδρύματα όπως το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών.
Έχοντας εργαστεί ως ερευνητής και στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό θα έλεγα ότι η ποιότητα των επιστημόνων και ερευνητικών ομάδων στη χώρα μας είναι πολύ ικανοποιητική. Ωστόσο υπάρχουν μακροχρόνια προβλήματα που δυσχεραίνουν την έρευνα. Για παράδειγμα, η χρηματοδότηση της έρευνας στην Ελλάδα δεν είναι επαρκής αλλά αποσπασματική, δεν υπάρχει σταθερός μηχανισμός χρηματοδότησης των διδακτορικών φοιτητών, δηλαδή του ζωτικού εκείνου κομματιού που τροφοδοτεί τις επιστημονικές κοινότητες με νέους επιστήμονες, ενώ υπάρχει μεγάλη μισθολογική διαφορά με τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Οι συνθήκες αυτές δεν δίνουν επαρκή κίνητρα για τον επαναπατρισμό επιστημονικού προσωπικού ή σε επιστήμονες του εξωτερικού να εργαστούν στην Ελλάδα.
Ποιος είναι
Ο Γιάννης Κοντογιάννης είναι Φυσικός, Διδάκτωρ Αστροφυσικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Εργάζεται σαν μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Eidgenössische Technische Hochschule Zürich (ETH Zurich) και στο Istituto ricerche solari Aldo e Cele Daccò (IRSOL), στην Ελβετία, ενώ παλιότερα ως ερευνητής στο Leibniz-Institut für Astrophysik Potsdam (AIP), στη Γερμανία, στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και στο Κέντρο Έρευνας Αστρονομίας και Εφαρμοσμένων Μαθηματικών της Ακαδημίας Αθηνών. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν τα φαινόμενα της ηλιακής δραστηριότητας, την πρόγνωση του διαστημικού καιρού και τη μελέτη των φαινομένων του ήρεμου Ήλιου.
Από το 2007 ως το 2015 εργάστηκε ως επιστημονικός συνεργάτης στη Διαδραστική Έκθεση Επιστήμης και Τεχνολογίας του Ιδρύματος Ευγενίδου, με αντικείμενο την επικοινωνία της επιστήμης. Από το 2016 ως το 2018 ήταν εισηγητής εκπαιδευτικών προγραμμάτων στο Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη. Έχει παρακολουθήσει σεμινάρια σχετικά με την επικοινωνία της επιστήμης, έχει δώσει εκλαϊκευτικές ομιλίες σε εκπαιδευτικά / επιστημονικά ιδρύματα και έχει συμμετάσχει στην ανάπτυξη / σχεδιασμό και εκτέλεση πλήθους παρουσιάσεων, επιδείξεων πειραμάτων και εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων για μαθητές, γενικό κοινό, φεστιβάλ επιστήμης και τηλεοπτικές εκπομπές.
Μέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού “Science Illustrated” (2010-2013), και του ένθετου “ΠΡΙΣΜΑ, ένθετο για τις επιστήμες, την τεχνολογία και την κοινωνία” της εφημερίδας “Αυγή” (2016-2024). Έχει συγγράψει δεκάδες εκλαϊκευτικά άρθρα σε εφημερίδες, σενάριο για κόμικς επιστήμης, έχει αναλάβει την επιστημονική επιμέλεια εκπαιδευτικής θεατρικής παράστασης και έχει συμμετάσχει σε παραστάσεις stand-up comedy με επιστημονικά θέματα.
Είναι μουσικός (κιθάρα) και ασχολείται με τη στιχουργική και τη μουσική σύνθεση.
