21η Συνέντευξη με τον Διεθνούς Φήμης Καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό
Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous/
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής/
Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου/
Ποιήτρια – Εικαστικός
Υπήρξαν εποχές κατά τις οποίες ο άνθρωπος αγωνιζόταν να νικήσει τη φύση· σήμερα, για πρώτη φορά στην ιστορία του πολιτισμού, αποκτά τη δυνατότητα να την επανασχεδιάσει. Η γονιδιακή επανάσταση δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη επιστημονική κατάκτηση· συνιστά μια βαθιά μεταβολή της ανθρώπινης αυτοσυνείδησης. Το σώμα παύει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως φορέας ζωής και μετατρέπεται σε πεδίο βιολογικής πληροφορίας, επιδεκτικό διόρθωσης, βελτίωσης και ενδεχομένως ανακατασκευής. Η ιατρική, επί αιώνες ταυτισμένη με την ανακούφιση του πάσχοντος, εισέρχεται πλέον σε μια εποχή όπου η θεραπεία συνυπάρχει με τη δυνατότητα ανασχεδιασμού της ανθρώπινης ύπαρξης. Η διάκριση ανάμεσα στο «θεραπεύω» και στο «τροποποιώ» γίνεται ολοένα και πιο δυσδιάκριτη. Και τότε αναδύεται ένα ερώτημα που δεν είναι μόνο επιστημονικό αλλά βαθιά φιλοσοφικό: όταν η επιστήμη μπορεί να αλλάξει τη βιολογική μας ταυτότητα, ποιος θα καθορίσει τα όρια της ανθρώπινης παρέμβασης; Η παρούσα συνέντευξη επιχειρεί να διερευνήσει αυτό το μεταίχμιο, εκεί όπου η γενετική τεχνολογία συναντά την ευθύνη, η βιοϊατρική συναντά τον πολιτισμό και η επιστήμη καλείται να συνομιλήσει με τη συνείδηση.
Πριν εισέλθουμε στον πυρήνα της συζήτησης με τον Καθηγητή Αυξέντιο Καλάγκο, αξίζει να σταθούμε για μια στιγμή στο ίδιο το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτή εκτυλίσσεται. Διότι δεν πρόκειται για μια ακόμη επιστημονική ανταλλαγή απόψεων, αλλά για μια συνάντηση με έναν μεταβαλλόμενο κόσμο, όπου τα όρια της βιολογίας, της τεχνολογίας και της ηθικής επαναχαράσσονται ταυτόχρονα.
Η εποχή της γονιδιακής ιατρικής δεν θέτει απλώς νέα θεραπευτικά εργαλεία στη διάθεση του ανθρώπου· επαναπροσδιορίζει το ίδιο το υποκείμενο της ιατρικής πράξης. Ο άνθρωπος δεν είναι πλέον μόνο ασθενής ή φορέας νόσου, αλλά δυνητικά φορέας τροποποιήσιμης βιολογικής πληροφορίας. Σε αυτό το πεδίο, η γνώση δεν είναι ουδέτερη: συνοδεύεται από ευθύνη, και η ευθύνη από ένα διαρκές ερώτημα ορίων. Είναι σε αυτό ακριβώς το μεταίχμιο —ανάμεσα στη θεραπεία και τη δυνατότητα αναδιαμόρφωσης της ανθρώπινης φύσης— που η επιστημονική σκέψη καλείται να διατυπώσει όχι μόνο απαντήσεις, αλλά και όρια. Και ίσως ακόμη περισσότερο, να αντέξει τα ίδια της τα ερωτήματα.
Με αυτό ως υπόβαθρο, περνάμε στην πρώτη μας ερώτηση προς τον κ. Αυξέντιο Καλάγκο.
1η ΕΡΩΤΗΣΗ
ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ:
Σας ευχαριστούμε θερμά, κύριε Καθηγητά, για την τιμητική σας παρουσία και για τη συμβολή σας σε έναν επιστημονικό και βιοηθικό διάλογο με ουσιαστικό βάθος, ο οποίος αγγίζει καίρια ζητήματα της σύγχρονης ιατρικής και των ορίων της. Κύριε Καθηγητά, η πρόοδος της γονιδιακής τεχνολογίας φαίνεται να μετατοπίζει το κέντρο της ιατρικής πράξης: από τη θεραπευτική αποκατάσταση της νόσου προς τη δυνατότητα παρέμβασης στη βιολογική συγκρότηση του ανθρώπινου όντος. Η εξέλιξη αυτή δεν θέτει μόνο ζητήματα επιστημονικής εφαρμογής, αλλά επαναφέρει θεμελιώδη ερωτήματα βιοηθικής και φιλοσοφίας για τα όρια της ανθρώπινης παρέμβασης στη ζωή. Υπό αυτό το πρίσμα, πού θεωρείτε ότι ολοκληρώνεται η ιατρική ως πράξη ίασης και φροντίδας, και από ποιο σημείο αρχίζει η περιοχή όπου η επιστημονική δυνατότητα μετατρέπεται σε αναστοχασμό —ή και αναθεώρηση— της ίδιας της έννοιας του ανθρώπου;
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ:
Σας ευχαριστώ για το εύστοχο ερώτημα, το οποίο αγγίζει τον πυρήνα της σύγχρονης βιοηθικής σκέψης. Η διάκριση ανάμεσα στη θεραπεία και τη βιολογική αναδιαμόρφωση δεν είναι τεχνική αλλά βαθιά ανθρωπολογική. Η ιατρική συγκροτήθηκε ιστορικά ως πράξη φροντίδας απέναντι στην ασθένεια και την ανθρώπινη ευαλωτότητα· ως αποκατάσταση μιας διαταραγμένης λειτουργίας και όχι ως μηχανισμός κατασκευής ενός ιδεατού ανθρώπινου προτύπου.
Όταν η παρέμβαση μετατοπίζεται από τη θεραπεία προς τη βελτιστοποίηση ή την προεπιλογή χαρακτηριστικών, τότε μεταβάλλεται και το ίδιο το σημείο αναφοράς της ιατρικής: από το παθολογικό στο επιθυμητό. Αυτή η μετατόπιση, όσο λεπτή κι αν φαίνεται, αναδιαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο ορίζουμε τον άνθρωπο μέσα στη βιοϊατρική πράξη. Ενδεικτικά, η γονιδιακή θεραπεία σε μονογονιδιακές παθήσεις, όπως η δρεπανοκυτταρική αναιμία, αποτελεί καθαρό παράδειγμα αποκατάστασης λειτουργίας. Αντίθετα, η χρήση της ίδιας τεχνολογίας για τη μη ιατρικά αναγκαία ενίσχυση γνωστικών ή σωματικών χαρακτηριστικών σε υγιή άτομα μετακινεί την ιατρική σε ένα διαφορετικό ηθικό πεδίο, όπου η έννοια της φροντίδας παύει να είναι αυτονόητη. Γι’ αυτό και τα διεθνή βιοηθικά πλαίσια, όπως η Σύμβαση του Oviedo και οι αρχές της UNESCO για το ανθρώπινο γονιδίωμα, επιχειρούν να θέσουν ένα σαφές όριο: η γενετική παρέμβαση νομιμοποιείται μόνο στο πλαίσιο της πρόληψης, της διάγνωσης και της θεραπείας, όχι της βελτιστοποίησης της ανθρώπινης φύσης. Τελικά, το ερώτημα δεν είναι τι επιτρέπει η τεχνολογία, αλλά τι επιτρέπει η αντίληψή μας για τον άνθρωπο να γίνει τεχνολογικά επιτρεπτό. Διότι σε αυτό το σημείο δεν δοκιμάζονται μόνο τα όρια της ιατρικής· δοκιμάζεται ο ίδιος ο ορισμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
2η ΕΡΩΤΗΣΗ
ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ:
Κύριε Καθηγητά, Εάν στο μέλλον καταστεί τεχνικά εφικτή η πλήρης εξάλειψη όλων των γενετικών νοσημάτων ήδη πριν από τη γέννηση, θα μπορούσαμε να μιλάμε για τον ύψιστο ανθρωπιστικό θρίαμβο της ιατρικής επιστήμης ή, αντιθέτως, για την απαρχή μιας νέας ιστορικής φάσης, όπου η έννοια της βιολογικής επιλογής εισέρχεται, έστω και έμμεσα, στο πεδίο της ανθρώπινης αναπαραγωγής και της κοινωνικής οργάνωσης;
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ:
Η πρόληψη του ανθρώπινου πόνου αποτελεί, χωρίς αμφιβολία, έναν από τους πλέον θεμελιώδεις και ηθικά αδιαπραγμάτευτους σκοπούς της ιατρικής σκέψης. Η ίδια η ιστορία της ιατρικής είναι, σε μεγάλο βαθμό, η ιστορία της προσπάθειας του ανθρώπου να περιορίσει την ασθένεια, τη φθορά και την ευαλωτότητα. Ωστόσο, το ουσιώδες σημείο καμπής αναδύεται τη στιγμή κατά την οποία η γενετική τεχνολογία παύει να περιορίζεται στη θεραπευτική αποκατάσταση μιας παθολογίας και αρχίζει να καθιστά δυνατή την επιλογή ή διαμόρφωση χαρακτηριστικών που δεν σχετίζονται με ασθένεια, αλλά με την ίδια τη βιολογική ταυτότητα του ανθρώπου.
Σε αυτό το μεταίχμιο, η ιατρική δεν αντιμετωπίζει πλέον μόνο το ερώτημα της ίασης, αλλά εισέρχεται σε ένα πεδίο όπου επαναδιαπραγματεύεται —σιωπηρά αλλά ριζικά— τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται τη φυσική διαφοροποίηση, τη βιολογική ποικιλότητα και την έννοια του «κανονικού». Ο κίνδυνος που αναδύεται δεν αφορά απλώς την τεχνολογική υπέρβαση των ορίων, αλλά τη σταδιακή μετατόπιση της πολιτισμικής μας ευαισθησίας: από την αποδοχή της ανθρώπινης μοναδικότητας και της ευαλωτότητας ως κοινής συνθήκης, προς μια λογική έμμεσης ιεράρχησης των βιολογικών χαρακτηριστικών. Και ίσως εδώ ακριβώς βρίσκεται το πιο λεπτό, αλλά και το πιο κρίσιμο σημείο της σύγχρονης βιοηθικής: στο κατά πόσο θα μπορέσουμε να διατηρήσουμε την ιατρική ως χώρο φροντίδας του ανθρώπου, χωρίς να τη μετατρέψουμε —έστω και άθελά μας— σε μηχανισμό διαμόρφωσης του ανθρώπινου προτύπου.
3η ΕΡΩΤΗΣΗ
ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ:
Κύριε Καθηγητά, Η έννοια της τελειότητας υπήρξε διαχρονικά αντικείμενο φιλοσοφικής αναζήτησης και αισθητικής ή ηθικής προσέγγισης. Θα μπορούσε, ωστόσο, η σύγχρονη βιοτεχνολογία να μετατρέψει αυτή την αφηρημένη επιδίωξη σε ένα επιστημονικά οργανωμένο πρόγραμμα παρέμβασης πάνω στον άνθρωπο;
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ:
Η τελειότητα ανήκει στον χώρο της ηθικής και φιλοσοφικής αναζήτησης, όχι στον χώρο της γενετικής κατασκευής.Η ιστορική εμπειρία έχει δείξει ότι κάθε απόπειρα μετατροπής του «ιδανικού ανθρώπου» σε επιστημονικό ή κοινωνικό πρόγραμμα συνοδεύτηκε από αποκλεισμούς, ανισότητες και μορφές βίας — άλλοτε άμεσης και άλλοτε θεσμικής. Η έννοια του προτύπου, όταν αποσπάται από την ανθρώπινη πολυμορφία, τείνει να μετατρέπεται σε μηχανισμό ιεράρχησης.
Υπό αυτό το πρίσμα, η αποστολή της επιστήμης δεν είναι η επιβολή βιολογικών προτύπων υπεροχής, αλλά η διεύρυνση των δυνατοτήτων ζωής εντός ενός πλαισίου ισότητας, ελευθερίας και σεβασμού της ανθρώπινης μοναδικότητας.
4η ΕΡΩΤΗΣΗ
ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ:
Κύριε Καθηγητά, Η ραγδαία πρόοδος της τεχνητής νοημοσύνης και της γονιδιακής μηχανικής εξελίσσεται παράλληλα και ενίοτε συγκλίνει τεχνολογικά. Θα μπορούσε αυτή η σύγκλιση να μεταβάλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ορίζουμε και αντιλαμβανόμαστε τον ίδιο τον άνθρωπο;
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ:
Η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί επί δεδομένων και αλγοριθμικών συσχετίσεων, ενώ ο άνθρωπος συγκροτείται από συνείδηση, ηθική κρίση και υπαρξιακή εμπειρία. Η σύγκλιση αυτών των δύο πεδίων μπορεί να οδηγήσει σε εξαιρετικές θεραπευτικές και διαγνωστικές δυνατότητες, μετασχηματίζοντας την ιατρική πράξη. Ωστόσο, δεν πρέπει να οδηγήσει στην παρανόηση ότι η ανθρώπινη ύπαρξη είναι αναγώγιμη σε πληροφορία, ούτε ότι η προσωπικότητα μπορεί να εξαντληθεί σε αλγοριθμικό ή γενετικό κώδικα.
Η πρόκληση δεν είναι τεχνολογική, αλλά οντολογική: αφορά το κατά πόσο ο άνθρωπος θα παραμείνει υποκείμενο εμπειρίας και ευθύνης, και όχι αντικείμενο υπολογισμού.
5η ΕΡΩΤΗΣΗ
ΡΑΝΙΑ ΓΑΤΟΥ:
Κύριε Καθηγητά, Ποιο θεωρείτε ότι αποτελεί το ύψιστο καθήκον της επιστήμης στον αιώνα της γονιδιακής επανάστασης;
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ:
Το ύψιστο καθήκον της επιστήμης δεν είναι απλώς η διεύρυνση της γνώσης, αλλά η διαρκής υπενθύμιση ότι η δύναμη δεν ταυτίζεται με το δικαίωμα. Η επιστήμη μπορεί να επεκτείνει τα όρια του εφικτού, αλλά μόνο η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να ορίσει το ηθικά επιτρεπτό. Η πρόοδος δεν μετριέται αποκλειστικά με όρους τεχνικής δυνατότητας, αλλά με όρους ευθύνης απέναντι στον άνθρωπο. Η μεγαλύτερη κατάκτηση του αιώνα δεν θα είναι η μεταβολή της ανθρώπινης φύσης, αλλά η διαφύλαξη της ανθρώπινης αξίας μέσα στην εποχή της βιοτεχνολογικής ισχύος.
Η γονιδιακή επανάσταση σηματοδοτεί μια ιστορική τομή κατά την οποία η βιολογία παύει σταδιακά να αποτελεί αποκλειστικά πεδίο αναγκαιότητας και μετατρέπεται, όλο και περισσότερο, σε πεδίο επιλογών. Για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού, το βιολογικό υπόβαθρο της ύπαρξης δεν γίνεται απλώς αποδεκτό ως δεδομένο, αλλά καθίσταται αντικείμενο τεχνικής παρέμβασης, ανασχεδιασμού και εν δυνάμει επαναπροσδιορισμού. Αυτή η μετατόπιση δεν αφορά μόνο την πρόοδο της βιοϊατρικής επιστήμης, αλλά αγγίζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του. Η ζωή δεν εμφανίζεται πλέον μόνο ως φυσική πορεία, αλλά ως διαδικασία στην οποία η ανθρώπινη βούληση μπορεί να εισέλθει σε επίπεδο θεμελιωδών βιολογικών δομών. Ο άνθρωπος αποκτά, έτσι, τη δυνατότητα να επεμβαίνει στην ίδια τη βιολογική του «αφήγηση», να τροποποιεί όχι μόνο την πορεία της νόσου, αλλά δυνητικά και τις προϋποθέσεις της υγείας, ακόμη και πριν αυτές εκδηλωθούν.
Ωστόσο, κάθε τέτοια διεύρυνση της τεχνολογικής ισχύος συνοδεύεται αναπόδραστα από μια αντίστοιχη διεύρυνση της ηθικής ευθύνης. Η επιστημονική δυνατότητα δεν αποτελεί ποτέ ουδέτερο εργαλείο· ενσωματώνει πάντα ένα σύνολο επιλογών, αξιών και προτεραιοτήτων που προηγούνται ή συνοδεύουν την εφαρμογή της. Στο πλαίσιο αυτό, η γονιδιακή τεχνολογία δεν θέτει μόνο ζητήματα αποτελεσματικότητας ή ασφάλειας, αλλά επαναφέρει θεμελιώδη ερωτήματα για τα όρια της ανθρώπινης παρέμβασης στη ζωή. Η δυνατότητα ανασχεδιασμού της βιολογίας δεν συνιστά απλώς τεχνολογικό επίτευγμα, αλλά ταυτόχρονα και δοκιμασία πολιτισμικής ωριμότητας. Διότι το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο τι μπορεί να γίνει εφικτό, αλλά υπό ποιες προϋποθέσεις και με ποιο ηθικό πλαίσιο μια κοινωνία επιλέγει να το επιτρέψει. Σε αυτό το σημείο, η βιοηθική παύει να είναι δευτερεύουσα θεωρητική συνιστώσα και καθίσταται κεντρικός άξονας πολιτισμικής αυτορρύθμισης.
Ίσως, επομένως, το πιο ουσιώδες ερώτημα του 21ου αιώνα να μην είναι αν η επιστήμη διαθέτει τη δυνατότητα να ανασχεδιάσει τη ζωή, αλλά αν ο άνθρωπος διαθέτει την απαραίτητη ηθική αυτοσυνειδησία ώστε να αναγνωρίζει πότε η δυνατότητα πρέπει να μετατραπεί σε πράξη και πότε η πράξη οφείλει να παραμείνει ανεκπλήρωτη. Με άλλα λόγια, το ζήτημα μετατοπίζεται από το επίπεδο της τεχνικής επάρκειας στο επίπεδο της φρόνησης και της αυτοπεριοριστικής σοφίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της προόδου απομακρύνεται από έναν μονοδιάστατο τεχνολογικό ορισμό και επαναπροσδιορίζεται ως ικανότητα διάκρισης, ηθικής κρίσης και σεβασμού των ορίων. Η πραγματική εξέλιξη δεν ταυτίζεται με τη διεύρυνση της ισχύος, αλλά με τη δυνατότητα ενός πολιτισμού να ελέγχει την ίδια του τη δύναμη.
Διότι η αληθινή πρόοδος δεν μετριέται μόνο από το εύρος της επιστημονικής γνώσης ή την ακρίβεια των τεχνολογικών εργαλείων, αλλά από την ικανότητα ενός πολιτισμού να διαφυλάσσει το μυστήριο, την ελευθερία και την αξιοπρέπεια της ανθρώπινης ύπαρξης, ακόμη και όταν διαθέτει τα μέσα να τα μεταβάλει. Σε αυτή ακριβώς τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη γνώση και τον αυτοπεριορισμό, κρίνεται όχι μόνο το μέλλον της ιατρικής, αλλά και η ίδια η ποιότητα της ανθρώπινης συνθήκης.
