Η εποχή της διαρκούς σύνδεσης, η νέα μοναξιά και η ανάγκη να ξανακούσουμε την εσωτερική μας φωνή
Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής & Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου
Πολιτιστική Αρθρογράφος | Ποιήτρια – Εικαστικός
Υπήρξε μια εποχή όπου η σιωπή ήταν φυσικό μέρος της ανθρώπινης ζωής. Υπήρχαν ώρες χωρίς τηλεφωνήματα, χωρίς ειδοποιήσεις, χωρίς οθόνες, χωρίς την αίσθηση ότι κάτι συμβαίνει κάπου αλλού και πρέπει αμέσως να το γνωρίζουμε. Ο άνθρωπος μπορούσε να μείνει μόνος με τις σκέψεις του, να κοιτάξει από ένα παράθυρο, να περπατήσει χωρίς ακουστικά, να καθίσει απέναντι από έναν άλλον άνθρωπο χωρίς να χρειάζεται να γεμίσει κάθε κενό με λέξεις.
Σήμερα η σιωπή μοιάζει σχεδόν αφύσικη.
Μόλις δημιουργηθεί λίγος ελεύθερος χρόνος, το χέρι αναζητά σχεδόν μηχανικά μια οθόνη. Μια ειδοποίηση. Ένα μήνυμα. Ένα βίντεο. Μια εικόνα. Κάτι που θα γεμίσει αμέσως τον χώρο που δημιουργήθηκε.
Δεν πρόκειται απλώς για μια νέα συνήθεια. Πρόκειται για μια βαθύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο υπάρχουμε.
Ζούμε στην εποχή της διαρκούς σύνδεσης και, την ίδια στιγμή, συναντούμε μια παράδοξη μορφή απομάκρυνσης. Μπορούμε να επικοινωνήσουμε σε δευτερόλεπτα με ανθρώπους που βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά και, παρ’ όλα αυτά, να δυσκολευόμαστε να μιλήσουμε ουσιαστικά με εκείνον που βρίσκεται δίπλα μας.
Έχουμε περισσότερες επαφές, αλλά όχι κατ’ ανάγκην περισσότερες σχέσεις.
Περισσότερες πληροφορίες, αλλά όχι κατ’ ανάγκην περισσότερη κατανόηση.
Περισσότερες εικόνες, αλλά όχι κατ’ ανάγκην βαθύτερη όραση.
Περισσότερη ψηφιακή παρουσία, αλλά ίσως λιγότερη παρουσία στην ίδια τη ζωή.
Κάπου ανάμεσα στις αμέτρητες ειδοποιήσεις και στην αδιάκοπη ροή περιεχομένου δημιουργήθηκε ένας καινούργιος φόβος: ο φόβος μήπως για λίγο δεν συμβαίνει τίποτα.
Ένα κινητό που δεν χτυπά μπορεί να μοιάζει παράξενα βαρύ. Μια ανάρτηση που δεν συγκέντρωσε την αναμενόμενη ανταπόκριση μπορεί να γεννήσει απογοήτευση. Η απουσία μιας ψηφιακής αντίδρασης μπορεί να μεταφραστεί, λανθασμένα, ως απουσία ενδιαφέροντος.
Και έτσι, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε πάντοτε, αρχίζουμε να μετράμε την ορατότητά μας με αριθμούς.
Πόσοι είδαν.
Πόσοι απάντησαν.
Πόσοι αντέδρασαν.
Πόσοι θυμήθηκαν.
Όμως ο άνθρωπος δεν είναι αριθμός.
Η αξία μιας ζωής δεν μετριέται από το μέγεθος του κοινού της. Δεν βρίσκεται στο πλήθος εκείνων που την παρακολουθούν, αλλά στο βάθος εκείνων που πραγματικά τη γνωρίζουν.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο δύσκολα μαθήματα της ψηφιακής εποχής.
Έχουμε δημιουργήσει έναν κόσμο στον οποίο η δημόσια εικόνα μπορεί εύκολα να γίνει δεύτερη ταυτότητα. Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο τη ζωή του· συχνά αισθάνεται ότι πρέπει να την παρουσιάζει.
Κάθε στιγμή μπορεί να γίνει περιεχόμενο. Κάθε εμπειρία μπορεί να μετατραπεί σε εικόνα. Η χαρά, η επιτυχία, η έξοδος, το ταξίδι, ακόμη και η λύπη αποκτούν συχνά μια δεύτερη ζωή μπροστά σε ένα αόρατο κοινό.
Και τότε εμφανίζεται ένα ερώτημα που αξίζει να μας απασχολήσει:
Ζούμε τη στιγμή ή τη σκηνοθετούμε για να τη δείξουμε;
Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση.
Η τεχνολογία, άλλωστε, δεν είναι ο εχθρός. Αντίθετα, έχει αλλάξει βαθιά και δημιουργικά τη ζωή μας. Έφερε κοντά οικογένειες που χωρίζονται από σύνορα, έδωσε πρόσβαση στη γνώση, δημιούργησε νέες μορφές εργασίας και επικοινωνίας, επέτρεψε σε ανθρώπους να μοιράζονται ιδέες και εμπειρίες που παλαιότερα δεν θα συναντιούνταν ποτέ.
Το ζήτημα δεν είναι αν θα χρησιμοποιούμε την τεχνολογία.
Το ζήτημα είναι αν θα εξακολουθήσουμε να είμαστε εμείς εκείνοι που αποφασίζουν πώς θα τη χρησιμοποιούμε.
Γιατί υπάρχει μια λεπτή αλλά ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο να είμαστε συνδεδεμένοι και στο να είμαστε πραγματικά κοντά.
Η εγγύτητα δεν είναι τεχνικό χαρακτηριστικό.
Είναι ανθρώπινη πράξη.
Είναι το βλέμμα που μένει λίγο περισσότερο. Είναι η συζήτηση που δεν διακόπτεται από μια ειδοποίηση. Είναι η ακρόαση χωρίς βιασύνη. Είναι η παρουσία ενός ανθρώπου όταν δεν υπάρχει τίποτα να φωτογραφηθεί, τίποτα να αναρτηθεί και κανείς να χειροκροτήσει.
Ίσως γι’ αυτό η σιωπή έχει σήμερα τόσο μεγάλη σημασία.
Γιατί η σιωπή δεν είναι απουσία επικοινωνίας. Μπορεί να είναι η βαθύτερη μορφή επικοινωνίας με τον ίδιο μας τον εαυτό.
Μέσα στη σιωπή καταλαβαίνουμε τι πραγματικά σκεφτόμαστε. Τι μας φοβίζει. Τι επιθυμούμε. Τι χάσαμε. Τι αξίζει να κρατήσουμε. Ποιοι άνθρωποι έχουν πραγματική θέση στη ζωή μας και ποια πράγματα απλώς καταλαμβάνουν χώρο μέσα στην καθημερινότητά μας.
Η σιωπή δεν προσφέρει πάντοτε εύκολες απαντήσεις.
Προσφέρει όμως χώρο για τις αληθινές ερωτήσεις.
Και ίσως αυτό ακριβώς μας λείπει περισσότερο.
Έχουμε μάθει να αναζητούμε άμεσες απαντήσεις σε έναν κόσμο που απαιτεί ολοένα περισσότερη ταχύτητα. Η πληροφορία έρχεται πριν προλάβουμε να τη ζητήσουμε. Η είδηση πριν προλάβουμε να την επεξεργαστούμε. Η εικόνα πριν προλάβουμε να την κατανοήσουμε.
Όμως οι σημαντικότερες αποφάσεις της ζωής δεν γεννιούνται πάντοτε μέσα στην ταχύτητα.
Χρειάζονται χρόνο.
Χρειάζονται απόσταση.
Χρειάζονται σιωπή.
Ο άνθρωπος χρειάζεται έναν εσωτερικό χώρο στον οποίο δεν θα εισέρχεται διαρκώς ο θόρυβος του κόσμου. Έναν χώρο όπου θα μπορεί να σκεφτεί χωρίς να επηρεάζεται αμέσως από τη γνώμη των άλλων, να αμφιβάλλει χωρίς να φοβάται ότι θα κριθεί, να αλλάξει χωρίς να χρειάζεται να το ανακοινώσει.
Γιατί η εσωτερική ζωή δεν είναι δημόσια πλατφόρμα.
Δεν χρειάζεται διαρκή επιβεβαίωση.
Και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις μεγάλες αντιφάσεις της εποχής μας: ενώ έχουμε αποκτήσει πρωτοφανή δυνατότητα να εκφραζόμαστε, κινδυνεύουμε να χάσουμε την ικανότητα να ακούμε.
Ακούμε απόψεις, αλλά όχι πάντοτε ανθρώπους.
Διαβάζουμε λέξεις, αλλά δεν αντιλαμβανόμαστε πάντοτε το συναίσθημα πίσω από αυτές.
Βλέπουμε πρόσωπα, αλλά δεν γνωρίζουμε πάντοτε τις ιστορίες τους.
Η ψηφιακή εικόνα μπορεί να δείξει πολλά και να κρύψει ακόμη περισσότερα.
Κι έτσι η μοναξιά δεν είναι πλέον απαραίτητα η απουσία ανθρώπων.
Μπορεί να είναι η παρουσία πολλών ανθρώπων χωρίς πραγματική συνάντηση.
Μπορεί να βρίσκεσαι ανάμεσα σε εκατοντάδες πρόσωπα και να αισθάνεσαι ότι κανείς δεν σε βλέπει πραγματικά.
Μπορεί να μιλάς όλη ημέρα και να μην έχεις πει ούτε μία αληθινή κουβέντα.
Αυτό είναι ίσως το παράδοξο της εποχής της διαρκούς επικοινωνίας: ο άνθρωπος μπορεί να μην είναι ποτέ μόνος και, παρ’ όλα αυτά, να αισθάνεται βαθιά μόνος.
Γι’ αυτό η επιστροφή στη σιωπή δεν σημαίνει επιστροφή στο παρελθόν.
Δεν σημαίνει απόρριψη της τεχνολογίας, ούτε απομόνωση από τον σύγχρονο κόσμο.
Σημαίνει διεκδίκηση ενός μέτρου.
Να μπορούμε να κλείσουμε μια οθόνη χωρίς να αισθανόμαστε ότι χάνουμε τη ζωή.
Να μπορούμε να καθίσουμε απέναντι από έναν άνθρωπο χωρίς να κοιτάζουμε το κινητό.
Να μπορούμε να περπατήσουμε χωρίς να καταγράφουμε τη διαδρομή.
Να μπορούμε να απολαύσουμε μια στιγμή χωρίς να ζητήσουμε από κανέναν να την επιβεβαιώσει.
Γιατί ορισμένες από τις σημαντικότερες στιγμές της ζωής δεν χρειάζονται κοινό.
Χρειάζονται παρουσία.
Χρειάζονται ένα βλέμμα.
Μια φωνή.
Ένα χέρι.
Μια σιωπή που δεν είναι αμηχανία, αλλά εμπιστοσύνη.
Ίσως, τελικά, η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας να μην είναι να αποκτήσουμε ακόμη περισσότερους τρόπους επικοινωνίας. Έχουμε ήδη αρκετούς.
Η πρόκληση είναι να ξαναμάθουμε την αξία της ουσιαστικής συνάντησης.
Να θυμηθούμε ότι ο άνθρωπος δεν έχει ανάγκη μόνο να τον βλέπουν.
Έχει ανάγκη να τον καταλαβαίνουν.
Δεν έχει ανάγκη μόνο να τον ακούν.
Έχει ανάγκη να τον ακούνε πραγματικά.
Και δεν έχει ανάγκη να γεμίζει κάθε σιωπή.
Μερικές φορές χρειάζεται να την αφήσει να μιλήσει.
Γιατί μέσα σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο γρήγορος, πιο φωτεινός, πιο συνδεδεμένος και ταυτόχρονα πιο θορυβώδης, η σιωπή μπορεί να γίνει μια πράξη ελευθερίας.
Ένας μικρός χώρος όπου δεν χρειάζεται να αποδείξεις τίποτα.
Όπου δεν χρειάζεται να φαίνεσαι.
Όπου μπορείς απλώς να υπάρχεις.
Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο ανθρώπινο δικαίωμα που κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε:
να μπορούμε να υπάρχουμε χωρίς να μας παρακολουθεί κανείς.
Γιατί ο άνθρωπος δεν γεννήθηκε για να είναι διαρκώς ορατός.
Γεννήθηκε για να είναι αληθινός.
Και ίσως το πιο δύσκολο πράγμα στην εποχή μας δεν είναι να βρούμε κάποιον να μας ακούσει.
Είναι να μπορέσουμε, μέσα στον θόρυβο όλων των άλλων, να ακούσουμε ξανά τον εαυτό μας.
