Από το «Mehr Licht!» στο «Sapere aude»: η διαχρονική αναμέτρηση της ανθρώπινης συνείδησης με την άγνοια, τον φόβο και την πνευματική ανελευθερία
Προλογικό σημείωμα — Η δημοσιογραφία ως ευθύνη απέναντι στο φως
Υπάρχουν εφημερίδες που καταγράφουν την επικαιρότητα και υπάρχουν δημοσιογραφικές παρουσίες που επιδιώκουν να προσδώσουν στην επικαιρότητα ένα βαθύτερο πνευματικό νόημα. Να αναζητήσουν, πέρα από το γεγονός, την ανθρώπινη διάστασή του· πέρα από την πληροφορία, τη γνώση· πέρα από τον δημόσιο λόγο, την ευθύνη που αυτός συνεπάγεται. Σε αυτή την αντίληψη της δημοσιογραφίας εντάσσεται η παρουσία της «Ελληνικής Γνώμης», με διευθυντή τον Απόστολο Ζώη, ο οποίος συνδέει το όνομά του με μια ελληνόφωνη δημοσιογραφική παρουσία που απευθύνεται στον Ελληνισμό πέρα από τα γεωγραφικά όρια της πατρίδας. Η σημασία μιας τέτοιας προσπάθειας δεν εξαντλείται στη μετάδοση ειδήσεων. Βρίσκεται και στη δυνατότητα να διατηρείται ζωντανός ένας κοινός τόπος γλώσσας, ιστορικής μνήμης και πολιτισμικής αναφοράς. Ιδιαίτερα για τον Ελληνισμό της διασποράς, η ελληνική λέξη δεν αποτελεί μόνο μέσο επικοινωνίας. Είναι ένας δεσμός με την πνευματική παράδοση, μια γέφυρα ανάμεσα στις γενιές και μια διαρκής υπενθύμιση ότι ο πολιτισμός δεν περιορίζεται από τα σύνορα.
Ο Απόστολος Ζώης, μέσα από τη διευθυντική του ευθύνη, υπηρετεί έναν ρόλο που αξίζει να αναγνωρίζεται: τη διατήρηση ενός δημοσιογραφικού χώρου όπου η ελληνική σκέψη μπορεί να συναντά τον ευρωπαϊκό προβληματισμό και η πολιτισμική ταυτότητα να συνομιλεί με τις προκλήσεις της εποχής μας. Η δημοσιογραφική διεύθυνση, άλλωστε, δεν είναι μόνο ζήτημα οργάνωσης μιας έκδοσης. Είναι και υπόθεση επιλογών: ποια ζητήματα αξίζουν δημόσια προσοχή, ποιες φωνές μπορούν να συμβάλουν στον διάλογο και πώς η ενημέρωση μπορεί να συνυπάρχει με την παιδεία, τη φιλοσοφία και την κοινωνική ευαισθησία.
Σε αυτή τη συνάντηση της δημοσιογραφίας με τον πολιτισμό αφιερώνεται και το παρόν δοκίμιο. Αφετηρία του αποτελεί η φράση «Mehr Licht!» — «Περισσότερο φως!» — που η ιστορική παράδοση αποδίδει στον Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε. Μια φράση που υπερβαίνει τον χρόνο και μας καλεί να αναλογιστούμε τη μεγάλη αντίφαση του σύγχρονου κόσμου: ενώ η επιστήμη φωτίζει ολοένα περισσότερες περιοχές του αγνώστου, ο άνθρωπος εξακολουθεί να δοκιμάζεται από την προκατάληψη, την παραπληροφόρηση και την πνευματική ανελευθερία. Και ίσως εδώ συναντώνται η βαθύτερη αποστολή της δημοσιογραφίας και το αίτημα του Διαφωτισμού: στην ευθύνη να μη θεωρούμε αρκετό το φως που ήδη διαθέτουμε, αλλά να συνεχίζουμε να αναζητούμε εκείνο που θα μας επιτρέψει να κατανοήσουμε καλύτερα τον κόσμο και τον άνθρωπο. Με αυτή τη σκέψη, η «Ελληνική Γνώμη» και ο διευθυντής της, Απόστολος Ζώης, αποτελούν το δημοσιογραφικό πλαίσιο μιας συζήτησης που δεν αφορά μόνο τον Γκαίτε και την εποχή του. Αφορά πρωτίστως εμάς — τη σχέση μας με τη γνώση, την ελευθερία και την αλήθεια.
Ράνια Γάτου
Γενική Γραμματέας του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Φορέα Coeurs Pour Tous
Μελετήτρια Καρδιοχειρουργικής & Ερευνήτρια Πολιτισμικού Λόγου
Πολιτιστική Αρθρογράφος
Ποιήτρια – Εικαστικός
Υπάρχουν λέξεις που δεν τελειώνουν όταν σιωπά εκείνος που τις πρόφερε. Συνεχίζουν να διασχίζουν τους αιώνες, αναζητώντας ανθρώπους πρόθυμους να αναμετρηθούν με το νόημά τους.
«Mehr Licht!» — «Περισσότερο φως!»
Η φράση αποδίδεται στον Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε ως τελευταία επιθυμία του, λίγο πριν από τον θάνατό του, το 1832. Η ακριβής ιστορική της διατύπωση παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Ωστόσο, η συμβολική της δύναμη υπερβαίνει την αβεβαιότητα της μαρτυρίας.
Τι ζητούσε άραγε ο μεγάλος δημιουργός; Περισσότερο φυσικό φως στο δωμάτιό του ή, όπως επιτρέπει να συλλογιστούμε η πνευματική του διαδρομή, κάτι βαθύτερο: την αδιάκοπη αναζήτηση της γνώσης απέναντι στα όρια της ανθρώπινης ύπαρξης;
Ίσως το σημαντικότερο να μην είναι τι ακριβώς εννοούσε εκείνος, αλλά τι οφείλουμε να αναρωτηθούμε εμείς.
Πώς γίνεται ένας αιώνας που φωτίζει το σύμπαν να δυσκολεύεται ακόμη να φωτίσει την ανθρώπινη συνείδηση;
Η αντίφαση της σύγχρονης προόδου
Ζούμε στην εποχή της επιστημονικής επιτάχυνσης. Η ιατρική ανακατασκευάζει καρδιές, η γενετική αποκαλύπτει μηχανισμούς της ζωής, η τεχνητή νοημοσύνη επεξεργάζεται τεράστιες ποσότητες δεδομένων και η πληροφορία μεταδίδεται σχεδόν ακαριαία.
Κι όμως, η πρόσβαση στη γνώση δεν ταυτίζεται με την κατανόησή της.
Ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει τι συμβαίνει στην άλλη άκρη του πλανήτη και να αγνοεί τον πόνο του διπλανού του. Να διαθέτει απεριόριστες πηγές ενημέρωσης και να αναπαράγει ανακρίβειες. Να επικαλείται την ελευθερία της σκέψης, αλλά να αρνείται το δικαίωμα της διαφωνίας.
Η τεχνολογική πρόοδος πολλαπλασιάζει τις δυνατότητές μας. Δεν εγγυάται, όμως, τον τρόπο με τον οποίο θα τις χρησιμοποιήσουμε.
Αυτή είναι η μεγάλη αντίφαση του σύγχρονου πολιτισμού: αποκτήσαμε ισχυρότερα μέσα για να κατανοήσουμε τον κόσμο, χωρίς να έχουμε εξασφαλίσει την αντίστοιχη ωριμότητα για να τον αντιμετωπίσουμε.
Ο Καντ και το θάρρος της σκέψης
Το 1784, ο Ιμμάνουελ Καντ, στο περίφημο δοκίμιό του «Απάντηση στο ερώτημα: Τι είναι Διαφωτισμός;», τοποθέτησε στο επίκεντρο της πνευματικής χειραφέτησης το λατινικό παράγγελμα Sapere aude — «Τόλμησε να γνωρίζεις».
Η προτροπή του δεν αφορούσε απλώς την απόκτηση πληροφοριών. Αφορούσε το θάρρος του ανθρώπου να χρησιμοποιεί τη δική του κρίση, χωρίς να παραχωρεί αβασάνιστα σε άλλους την ευθύνη της σκέψης του.
Εδώ συναντώνται συμβολικά ο Καντ και ο Γκαίτε.
Ο πρώτος μας καλεί να τολμήσουμε να σκεφτούμε. Η φράση που αποδίδεται στον δεύτερο μας προσκαλεί να αναζητήσουμε περισσότερο φως.
Και οι δύο αναφορές μπορούν να οδηγήσουν στο ίδιο σύγχρονο ερώτημα: είμαστε πραγματικά ελεύθεροι όταν διαθέτουμε πρόσβαση στη γνώση, αλλά φοβόμαστε να εξετάσουμε τις ίδιες μας τις πεποιθήσεις;
Η ελευθερία της σκέψης δεν είναι μια τιμητική ιδιότητα που αποκτά κανείς αυτομάτως με τη μόρφωση. Είναι διαρκής άσκηση αυτογνωσίας, λογικής και πνευματικής εντιμότητας.
Ο σκοταδισμός με σύγχρονο πρόσωπο
Ο σκοταδισμός δεν επιστρέφει αναγκαστικά φορώντας τα ενδύματα του παρελθόντος.
Μπορεί να εμφανιστεί πίσω από μια οθόνη, μέσα από μια παραποιημένη είδηση, έναν κατασκευασμένο φόβο ή μια βεβαιότητα που αρνείται να ελεγχθεί.
Η παραπληροφόρηση δεν αποτελεί απλώς πρόβλημα λανθασμένων δεδομένων. Γίνεται βαθύτερο κοινωνικό πρόβλημα όταν οι άνθρωποι παύουν να ενδιαφέρονται για την επαλήθευση και αναζητούν μόνο όσα επιβεβαιώνουν τις ήδη διαμορφωμένες αντιλήψεις τους.
Ο σκοταδισμός ευδοκιμεί όταν η ένταση υποκαθιστά το επιχείρημα, όταν η αυθεντία θεωρείται υπεράνω κριτικής και όταν η αμφιβολία αντιμετωπίζεται ως αδυναμία.
Όμως η αμφιβολία, όταν συνοδεύεται από μεθοδική αναζήτηση στοιχείων, αποτελεί προϋπόθεση της επιστημονικής προόδου.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι απόψεις έχουν την ίδια επιστημονική αξία. Η ελευθερία της έκφρασης προστατεύει το δικαίωμα διατύπωσης μιας άποψης· δεν την απαλλάσσει από την υποχρέωση της τεκμηρίωσης.
Η αλήθεια δεν ενισχύεται όταν απαγορεύουμε τις ερωτήσεις. Ενισχύεται όταν αντέχει στον έλεγχό τους.
Η παιδεία ως απελευθέρωση, όχι ως προνόμιο
Η παιδεία δεν μπορεί να περιορίζεται στη συσσώρευση γνώσεων ή στην απόκτηση ακαδημαϊκών τίτλων.
Οι τίτλοι πιστοποιούν συγκεκριμένες σπουδές και, όπου απαιτείται, επαγγελματικά προσόντα. Δεν αποτελούν, όμως, το μοναδικό μέτρο της πνευματικής καλλιέργειας ή της ανθρώπινης αξίας.
Η ουσιαστική παιδεία καλλιεργεί την ικανότητα να ακούμε, να εξετάζουμε, να συνθέτουμε και να αναθεωρούμε. Δεν εκπαιδεύει τον άνθρωπο μόνο να απαντά, αλλά και να διατυπώνει ερωτήματα που αξίζει να τεθούν.
Ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον που ταπεινώνει τον μαθητή επειδή δυσκολεύεται να μάθει δεν υπηρετεί το φως της γνώσης. Μετατρέπει τη μάθηση σε εμπειρία φόβου.
Αντίθετα, η παιδεία που σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια επιτρέπει στο άτομο να αναπτύσσει τις δυνατότητές του χωρίς να ταυτίζει το λάθος με την προσωπική αποτυχία.
Η γνώση δεν πρέπει να αποτελεί μέσο επιβολής απέναντι στον λιγότερο μορφωμένο. Οφείλει να δημιουργεί γέφυρες κατανόησης.
Διότι ένας πολιτισμός που χρησιμοποιεί τη μόρφωση για να ταπεινώνει εκείνον που δεν είχε τις ίδιες ευκαιρίες αντιφάσκει προς την ίδια την ιδέα του Διαφωτισμού.
Όταν το φως της επιστήμης συναντά τον άνθρωπο
Η επιστημονική πρόοδος αποκτά το βαθύτερο νόημά της όταν υπηρετεί την ανθρώπινη ζωή.
Ένα παιδί με συγγενή καρδιοπάθεια δεν αποτελεί μόνο ένα σύνθετο ιατρικό περιστατικό. Είναι ένας άνθρωπος με φόβους, ανάγκες και προσδοκίες. Δίπλα του βρίσκονται γονείς που χρειάζονται αξιόπιστη ενημέρωση, κατανόηση και υποστήριξη.
Η εξειδικευμένη επιστημονική γνώση παραμένει αναντικατάστατη για τη διάγνωση και τη θεραπεία. Η ανθρωπιστική προσφορά, από την πλευρά της, μπορεί να ενισχύσει την επικοινωνία, την κοινωνική μέριμνα και τη συνέχεια της φροντίδας.
Οι δύο αυτές διαστάσεις δεν ανταγωνίζονται. Συμπληρώνουν η μία την άλλη, με διακριτούς ρόλους και ευθύνες.
Εδώ βρίσκεται μια ουσιαστική δοκιμασία της προόδου: όχι μόνο στο τι μπορεί να επιτύχει η επιστήμη, αλλά και στο αν οι καρποί της φτάνουν στον άνθρωπο που τους χρειάζεται.
Το φως της γνώσης γίνεται κοινωνικά πολύτιμο όταν συνοδεύεται από υπευθυνότητα.
Η αλαζονεία ως μορφή πνευματικού σκότους
Υπάρχει, ωστόσο, μια λεπτότερη μορφή σκοταδισμού: η πεποίθηση ότι έχουμε πάψει να χρειαζόμαστε το φως.
Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος θεωρεί την προσωπική του άποψη αδιαμφισβήτητη, που συγχέει τη θέση ισχύος με την κατοχή της αλήθειας και που αντιμετωπίζει κάθε αντίλογο ως προσωπική απειλή.
Η αληθινή πνευματική καλλιέργεια δεν καταργεί τη βεβαιότητα όπου υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις. Μας διδάσκει, όμως, να διακρίνουμε όσα γνωρίζουμε από όσα υποθέτουμε.
Απαιτεί να μπορούμε να πούμε «δεν γνωρίζω», χωρίς να αισθανόμαστε ότι μειωνόμαστε.
Να αναγνωρίζουμε το λάθος μας χωρίς να καταρρέει η αυτοεκτίμησή μας.
Να υπερασπιζόμαστε τις θέσεις μας χωρίς να αφαιρούμε από τον συνομιλητή μας το δικαίωμα να διαφωνεί.
Η πνευματική ελευθερία δεν κατακτάται όταν επιβάλλουμε τη σιωπή στους άλλους. Κατακτάται όταν μπορούμε να συνομιλούμε ακόμη και με εκείνους που αμφισβητούν τις βεβαιότητές μας.
Επίλογος — Το φως που δεν τελειώνει
Ίσως ο αιώνας μας να μη χρειάζεται μόνο περισσότερες ανακαλύψεις, ταχύτερους υπολογιστές και ισχυρότερα τεχνολογικά μέσα.
Ίσως χρειάζεται περισσότερο θάρρος απέναντι στην αλήθεια.
Περισσότερη παιδεία που απελευθερώνει αντί να φοβίζει. Περισσότερη επιστήμη που συνομιλεί με την κοινωνία. Περισσότερη ευθύνη στον δημόσιο λόγο. Περισσότερη ανθρωπιά εκεί όπου η πρόοδος κινδυνεύει να μετατραπεί σε αυτοσκοπό.
Το «Mehr Licht!» του Γκαίτε και το «Sapere aude» του Καντ μπορούν να σταθούν, συμβολικά, σαν δύο άκρα της ίδιας πνευματικής γέφυρας: από την αναζήτηση του φωτός στο θάρρος να χρησιμοποιήσουμε τη δική μας σκέψη.
Και ανάμεσά τους βρίσκεται ο σύγχρονος άνθρωπος, με τις μεγάλες δυνατότητες και τις εξίσου μεγάλες ευθύνες του.
Γιατί το σκοτάδι δεν νικιέται με την επίδειξη της λάμψης μας.
Νικιέται όταν αποκτούμε το θάρρος να φωτίσουμε ακόμη και τις δικές μας βεβαιότητες.
Και ίσως αυτό να είναι το δυσκολότερο έργο του πολιτισμού: όχι να γεμίσει τον κόσμο με φώτα, αλλά να μάθει τον άνθρωπο να βλέπει.
Βιβλιογραφική αναφορά
Immanuel Kant, Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung? («Απάντηση στο ερώτημα: Τι είναι Διαφωτισμός;»), Berlinische Monatsschrift, Δεκέμβριος 1784, σ. 481–494.
Johann Wolfgang von Goethe, η αποδιδόμενη φράση «Mehr Licht!» συνδέεται με τις μαρτυρίες για τις τελευταίες στιγμές του, το 1832. Η ακριβής διατύπωση και η ιδιότητά της ως τελευταίων λόγων δεν θεωρούνται ιστορικά βέβαιες.
