Το δημοψήφισμα του 2001
Δεν είναι κάτι πρωτοφανές η συζήτηση περί απαλλοτριώσεων στο Βερολίνο. Ήδη το 2021, σε (μη δεσμευτικό) δημοψήφισμα, η πλειοψηφία είχε ταχθεί υπέρ της απαλλοτρίωσης διαμερισμάτων από μεγάλες εταιρείες ακινήτων όπως η Vonovia, η Deutsches Wohnen και οποιονδήποτε άλλον διαχειρίζεται περισσότερα από 3.000 διαμερίσματα στο Βερολίνο. Ο τότε συνασπισμός Αριστεράς, Σοσιαλδημοκρατών (SPD) και Πρασίνων είχε συστήσει επιτροπή εργασίας, η οποία κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η αναγκαστική απαλλοτρίωση κατοικιών είναι δυνατή και επιτρεπτή, με βάση το ισχύον Δίκαιο.
Ωστόσο, η τελευταία συγκυβέρνηση υπό την πρωτοκαθεδρία των Χριστιανοδημοκρατών (CDU) -που ηττήθηκε στις κάλπες την Κυριακή- δεν ήθελε να προχωρήσει στην ψήφιση του σχετικού νόμου. Αντ' αυτού η τοπική Βουλή του Βερολίνου ψήφισε έναν «νόμο-πλαίσιο» περί απαλλοτριώσεων, γενικώς, με την αντιπολίτευση και όσους πρωτοστάτησαν στο δημοψήφισμα του 2021 να κάνουν λόγο για «παρελκυστική τακτική».
«Κορυφαίο ζήτημα στον προεκλογικό αγώνα»
Η Αριστερά ήταν από τους πρώτους που στήριξαν το δημοψήφισμα. Στον προεκλογικό αγώνα για την αναμέτρηση της περασμένης Κυριακής η απαλλοτρίωση μεγάλων εταιρειών real estate ήταν μία από τις κύριες προεκλογικές υποσχέσεις της. Η πρόεδρος της Linke, Ίνες Σβέρτνερ, ξεκαθαρίζει ότι η υλοποίηση των σχεδίων περί απαλλοτρίωσης αποτελεί και προϋπόθεση για τη συμμετοχή του κόμματός της σε οποιαδήποτε κυβέρνηση συνασπισμού.
Σύμφωνα με δημοσκόπηση της Infratest dimap το βράδυ των εκλογών, για τους ψηφοφόρους η έλλειψη στέγης ήταν το πιο σημαντικό ζήτημα που έκρινε και το αποτέλεσμα της κάλπης. Τρεις στους τέσσερις από τους ερωτηθέντες εξέφραζαν την ανησυχία τους ότι σε λίγα χρόνια θα είναι αδύνατον να βρουν σπίτι σε μία λογική τιμή στο Βερολίνο.
Η διαφαινόμενη (ήδη από το καλοκαίρι) εκλογική επιτυχία της Αριστεράς έχει θορυβήσει την ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Στις αρχές Ιουλίου οι συγκυβερνώντες Χριστιανοδημοκράτες και Σοσιαλδημοκράτες είχαν εξαγγείλει την ψήφιση ομοσπονδιακού νόμου, ο οποίος «θα απαγορεύει την κρατικοποίηση μεγάλων εταιρειών ακινήτων», όπως ανέφερε ο καγκελάριος Μερτς. Ο Βαυαρός πρωθυπουργός Μάρκους Ζέντερ δήλωνε μάλιστα, σε πιο υψηλούς τόνους, ότι απορρίπτει «ο,τιδήποτε θυμίζει σοσιαλισμό και κρατικοποιήσεις», χωρίς να είναι ξεκάθαρο πως μπορεί να καταφέρει κάτι τέτοιo.
«Συνταγματικά κωλύματα»
Μία γενική απαγόρευση των απαλλοτριώσεων «είναι ασφαλώς αδύνατη» ανέφερε από την πλευρά της η (προερχόμενη από το SPD) υπουργός Δικαιοσύνης Στέφανι Χούμπιγκ στην εφημερίδα Handelsblatt τον Ιούλιο. Την ίδια άποψη συμμερίζονται πολλοί συνταγματολόγοι, όπως ο Κρίστοφ Ντέγκενχαρτ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Μιλώντας στο πρακτορείο AFP, ο Ντέγκενχαρτ κάνει λόγο για «ορισμένα νομικά κωλύματα», αρχής γενομένης από την ιεράρχηση αρμοδιοτήτων και διερωτάται γιατί στο συγκεκριμένο ζήτημα πρέπει να νομοθετήσει η ομοσπονδιακή και όχι η τοπική κυβέρνηση.
Αλλά ακόμη και αν αποδεχθούμε την αρμοδιότητα της ομοσπονδιακής κυβέρνησης, λέει ο Γερμανός συνταγματολόγος, θα ήταν προβληματική μια νομοθεσία που προβλέπει ότι τα ομόσπονδα κρατίδια δεν επιτρέπεται να προχωρήσουν σε απαλλοτριώσεις.
Στο ίδιο μήκος κύματος, ο συνταγματολόγος Γιόακιμ Βίλαντ εκφράζει αμφιβολίες για το κατά πόσο η ομοσπονδιακή κυβέρνηση μπορεί να παρέμβει νομοθετικά. Κατά τη γνώμη του, ένα επιπλέον συνταγματικό κώλυμα – και μάλιστα με πιο βαρύνουσα σημασία – είναι ότι «σύμφωνα με το άρθρο 15 του Γερμανικού Συντάγματος (Grundgesetz) οι απαλλοτριώσεις κρίνονται κατ' αρχήν επιτρεπτές», κατά συνέπεια, εάν ο ομοσπονδιακός νομοθέτης επιθυμεί κάτι διαφορετικό «θα έπρεπε να προχωρήσει σε αναθεώρηση του Συντάγματος», κάτι που θεωρείται ανέφικτο με βάση τους σημερινούς συσχετισμούς των πολιτικών δυνάμεων.
«Μία πιο εφαρμόσιμη λύση», εκτιμά ο Κρίστοφ Ντέγκενχαρτ, «θα ήταν να ψηφίσει η ομοσπονδιακή κυβέρνηση νόμο, στον οποίο θα ρυθμίζονται οι προϋποθέσεις για την απαλλοτρίωση ακίνητης περιουσίας και παράλληλα θα αναφέρεται ρητώς τι είναι αυτό που δεν επιτρέπεται να αποτελέσει αντικείμενο απαλλοτρίωσης». Αλλά και για τον Γιόαχιμ Βίλαντ «το πιο πιθανό θα ήταν να ψηφιστεί ένας νόμος, στον οποίο θα αναφέρονται οι προϋποθέσεις για απαλλοτρίωση, οπότε δεν θα χρειαζόταν τροποποίηση του Συντάγματος». Σε κάθε περίπτωση, προειδοποιούν και οι δύο έγκυροι νομικοί, πρόκειται για «αχαρτογράφητα ύδατα του συνταγματικού δικαίου», οπότε είναι πολύ πιθανό να καταλήξει η υπόθεση στο Ανώτατο Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο της Γερμανίας.
Επιμέλεια: Γιάννης Παπαδημητρίου
