«Στα γραπτά του Χάμπερμας πανταχού παρούσα είναι η κρίση. Τα παραδοσιακά κοσμοείδωλα καταρρέουν, οδηγώντας όμως σε μεγαλύτερη ελευθερία για τα άτομα και ταυτόχρονα καθιστώντας τις προκαθορισμένες και δεσμευτικές έννοιες επισφαλείς. Για τον Γιούργκεν Χάμπερμας ο ζωτικός κόσμος απειλείται διαρκώς από τη δύναμη της οικονομίας και της πολιτικής. Γι αυτό και όλες οι δηλώσεις μετά τον θάνατο του Χάμπερμας που τον παρουσιάζουν ως έναν φιλελεύθερο θιασώτη του συνταγματικού πατριωτισμού αποτυγχάνουν. Ο Χάμπερμας ήταν άρρηκα συνδεδεμένος με τη συστημική κριτική του καπιταλισμού» αναφέρει σε σχόλιό της η εφημερίδα taz του Βερολίνου.
Η σκέψη του Χάμπερμας αναφορικά με τις κρίσεις έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. «Οι αναλύσεις του βασίζονται στη διάγνωση ότι η ίδια η νεωτερικότητα είναι δομημένη έτσι ώστε να μαστίζεται από κρίσεις. Αποκαλούσε τη νεωτερικότητα "ημιτελές έργο". Ωστόσο αυτό που κάνει τη σκέψη του ξεχωριστή είναι η εμμονή του στη δύναμη της λογικής».
Για τον Χάμπερμας, επισημαίνει η taz, η χειραφέτηση των μελών της κοινωνίας προαπαιτεί τον ελεύθερο αναστοχασμό εντός των σύγχρονων κοινωνιών. Εντούτοις ο ίδιος δεν διαπνεόταν από αισιοδοξία, αλλά ούτε και από απελπισία για την condition humaine και την condition sociale. Στο πλαίσιο αυτό, τα τελευταία χρόνια, ως ο κατεξοχήν μελετητής της «δημόσιας σφαίρας» είχε εντρυφήσει στην ανάλυση των νέων μορφών επικοινωνίας και διάδρασης στο διαδίκτυο και συγκεκριμένα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
«Όπως το τυπογραφείο έκανε τον καθένα πιθανό αναγνώστη, έτσι και η ψηφιοποίηση κάνει σήμερα τον καθένα πιθανό συγγραφέα» είχε πει. Για τον ίδιο το μεγάλο στοίχημα σε αυτές τις νέες δομές «δημόσιας σφαίρας» είναι η απελευθέρωση από τις επιταγές της εξουσίας. Το να μάθουμε εντός της δημόσιας σφαίρας να διαφωνούμε, θεωρούσε ότι είναι κάτι σχεδόν «ριζοσπαστικό».
Περί κανόνων και αρχών
Από την πλευρά της και η ελβετική Νeue Zürcher Zeitung φιλοξενεί εκτενές αφιέρωμα για τον σπουδαίο Γερμανό κοινωνιολόγο και φιλόσοφο. «Η φιλοσοφία του Γιούργκεν Χάμπερμας» σημειώνει, «αποσκοπεί σε μια ορθολογικά εφαρμοσμένη ελευθερία που συνδέεται με αρχές. Οι νομικοί κανόνες και οι ηθικές αρχές έχουν ισχύ και τυγχάνουν αναγνώρισης διότι αυτοί στους οποίους απευθύνονται, είναι εκείνοι που τους θέσπισαν. Επομένως μπορούν πάντα αυτοί οι κανόνες και αυτές οι αρχές να επανεξετάζονται για την εγκυρότητά τους και να αναθεωρούνται υπό το φως νέων εμπειριών και γνώσεων».
Για τον Χάμπερμας θεμέλιο για την ελευθερία που βασίζεται σε αρχές είναι η ύπαρξη ενός «αναστοχαστικού και επικοινωνιακού ορθολογισμού» αναφέρει η ΝΖΖ, που «ριζώνει σε καθημερινές πρακτικές κατανόησης και ανθρώπινης αλληλεπίδρασης».
Μια κεντρική ιδέα του είναι η δημιουργία μιας κοινής προοπτικής μέσα από τη συμμετοχή στον διάλογο, που εκδηλώνεται μέσα στην ιστορία, τον πολιτισμό και την κοινωνία. Για αυτόν τον λόγο και ο ίδιος ο Χάμπερμας μέχρι τα βαθιά του γεράματα ταξίδευε ανά τον κόσμο για να δώσει διαλέξεις και να συμμετέχει σε συζητήσεις. «Ήρθα για να μάθω, όχι για να διδάξω» συνήθιζε να λέει σε τέτοιες περιστάσεις, αποδεικνύοντας κάθε φορά έμπρακτα τη βαθιά πίστη του στον διάλογο.
Η συνταγματική σκέψη του Χάμπερμας
Από τις πολλές αναλύσεις, σχόλια και παρεμβάσεις των ημερών στον γερμανόφωνο Τύπο ξεχωρίζει κι ένα άρθρο στην Frankfurter Allgemeine Zeitung του Ντίτερ Γκριμ, πρώην συνταγματικού δικαστή και καθηγητή Νομικής. Ο Γκριμ εστιάζει στη συνταγματική σκέψη του Γιούργκεν Χάμπερμας, που ίσως δεν έχει μελετηθεί σε βάθος.
Στέκεται στη θεωρία του Χάμπερμας ότι μόνο το δίκαιο που προκύπτει από μια δημοκρατική διαδικασία, και το οποίο είναι δεσμευτικό και για τους δημιουργούς του, μπορεί να έχει καθολική ισχύ. Ταυτόχρονα εντοπίζει και την αντίφαση της δημοκρατίας: εξαρτάται από τις ατομικές ελευθερίες των πολιτών, τις οποίες όμως δεν μπορεί να εγγυηθεί η ίδια, αλλά αντίθετα εκθέτει διαρκώς σε διακινδύνευση. Η προστασία τους λοιπόν εξαρτάται από μια άλλη έννοια: το κράτος δικαίου. Παρόλα αυτά είχε εκφράσει επιφυλάξεις, ως προς την αποτελεσματικότητα της Συνταγματικής Δικαιοσύνης, αναφέρει ο Γκριμ, διότι εκτιμούσε ότι οι εγγυήσεις που προέρχονται από τους εκπροσώπους της λαϊκής βούλησης είναι ισχυρότερες από μια συνταγματική δικαστική αρχή.
Ως προς την Ευρώπη, και εκεί η προσέγγισή του ήταν συνταγματικής υφής. «Πολιτικά υποστήριξε ένα Ευρωπαϊκό Σύνταγμα. Ο Χάμπερμας έβλεπε την ευρωπαική ολοκλήρωση ως ένα δίχτυ ασφαλελίας απέναντι στη ροπή της Γερμανίας προς τον εθνικισμό μετά τηνΕπανένωση. Ανέμενε μάλιστα ότι η τελειοποίηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης θα προερχόταν από ένα Eυρωπαϊκό Σύνταγμα που θα αντλούσε την δημοκρατική του νομιμοποίηση από τη διπλή συναίνεση των πολιτών: από τη μια πολίτες της Ένωσης και από την άλλη πολίτες ενός κράτους-μέλους».
Όπως παρατηρεί ο Γκριμ, στόχος του Χάμπερμας ήταν επίσης να αποδείξει ότι μια «υπερεθνική δημοκρατία» είναι εφικτή, ενώ απέρριπτε την ιδέα ότι οι προϋποθέσεις για την ολοκλήρωση της δημοκρατίας εκτός του κράτους ήταν κατά πολύ χειρότερες από ό,τι εντός αυτού. Όπως σημειώνει επιλογικά ο Γκριμ: «Οι παρεμβάσεις του Χάμπερμας στις ευρωπαϊκές υποθέσεις ήταν αυτές που έδωσαν στην ευρωπαϊκή συζήτηση τη διάσταση που τόσο απεγνωσμένα χρειαζόταν, ως αντίβαρο στον κυρίαρχο πραγματισμό και τους περιορισμούς που επιβάλλουν οι ρεαλιστικές αποφάσεις.»
