Η ιστορία των απογραφών στη νεώτερη Ελλάδα- Η μετακίνηση του πληθυσμού σύμφωνα με έρευνα του πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
Ενδιαφέροντα στοιχεία για τις απογραφές πληθυσμού στη νεώτερη Ελλάδα, αλλά και στις πληθυσμιακές μεταβολές μας δίνει στο πλαίσιο σχετικές έρευνας ο Βύρωνας Κοτζαμάνης, καθηγητής Δημογραφίας στο Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης του πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
Ιστορική αναδρομή
Απογραφές με τη σύγχρονη έννοια του όρου άρχισαν να πραγματοποιούνται σε μερικές ευρωπαϊκές χώρες ήδη από το 18° αιώνα και γενικεύθηκαν τον 19° αιώνα. Στη νεώτερη Ελλάδα, έχουν μέχρι σήμερα πραγματοποιηθεί πάνω από 30 απογραφές ή καταγραφές πληθυσμού, από τις οποίες 27 ήταν καθολικές και 3 μερικές. Οι απογραφές στη χώρα μας επαναλαμβάνονταν σε άνισα χρονικά διαστήματα ως τη δεκαετία τού 1960, οπότε αποκαταστάθηκε μια τακτικότητα στη διενέργεια τους (κάθε δεκαετία). Η πρώτη γενική καταγραφή τού πληθυσμού στη χώρα μας επιχειρήθηκε επί Καποδίστρια (1828), ενώ ανάμεσα στο 1828 και το 1856 έχουμε 13 γενικές καταγραφές πληθυσμού σε ακανόνιστα διαστήματα. Οι πρώτες αυτές καταγραφές ήταν απλές απαριθμήσεις του πληθυσμού και η αξιοπιστία τους ήταν, προφανώς, μειωμένη εξαιτίας τής μεγάλης χρονικής διάρκειας τους (σχεδόν έξι μήνες).
Διαθέτουμε, σημειώνει ο κ. Κοτζαμάνης, στοιχεία για όλες τις απογραφές που έχουν γίνει μέχρι σήμερα, αν και η έκταση και ο πλούτος τους στην προπολεμική περίοδο ποικίλλει σημαντικά.
Η πληρέστερη κάλυψη έγινε στις απογραφές τού 1920 και του 1928, ενώ, αντιθέτως, η επεξεργασία των συλλεχθέντων στοιχείων δεν ολοκληρώθηκε στις απογραφές τού 1889, 1896 και 1940, με αποτέλεσμα τα δημοσιευμένα στοιχεία να είναι εξαιρετικά φτωχά (νόμιμος και πραγματικός πληθυσμός στις υφιστάμενες διοικητικές ενότητες).
Αν και η πρώτη καταγραφή τού πληθυσμού διεξήχθη επί Καποδίστρια (1828), η απογραφή τού 1861 ήταν αυτή όπου υιοθετήθηκαν μερικώς οι διεθνείς συστάσεις για τη διενέργεια απογραφών, όπως αυτές διαμορφώθηκαν στα Διεθνή Στατιστικά συνέδρια των Βρυξελλών (1853), του Παρισιού (1855) και της Βιέννης (1857), ενώ οι πρώτες πραγματικές απογραφές που πληρούσαν τους βασικούς όρους ήταν αυτές του 1889 και του 1896.
Και οι δύο, σύμφωνα με τον ερευνητή, διεξήχθησαν σε μια μέρα με τη χρήση ειδικών απογραφικών δελτίων (οικογενειακά το 1889 και ατομικά το 1896), αντί για βιβλία απογραφέων που χρησιμοποιούντο μέχρι και την απογραφή τού 1879. Ακολούθησαν 4 ακόμη απογραφές μέχρι το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (1907, 1920, 1928 και 1940) και, εν συνεχεία, μία ανά δεκαετία κατά την τελευταία πεντηκονταετία (1951-2001).
Η τελευταία προπολεμική απογραφή που οργανώθηκε 12 ημέρες πριν από την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου (16/10/1940) δεν αξιοποιήθηκε, αφού η έκρηξη του πολέμου και η Κατοχή που ακολούθησε παρεμπόδισαν την επεξεργασία των συλλεχθέντων δεδομένων (η μόνη δημοσίευση που διαθέτουμε δίδει την κατανομή τού πραγματικού και νόμιμου πληθυσμού στις υφιστάμενες το 1940 διοικητικές ενότητες).
Μετά τη λήξη τού Β’ Παγκοσμίου πολέμου, διεξήχθησαν στη χώρα μας γενικές απογραφές. Η πρώτη, που έγινε το 1951, ήταν και η τελευταία απογραφή στη χώρα μας όπου υπήρχαν ερωτήσεις για το θρήσκευμα, την ομιλούμενη και τη μητρική γλώσσα, ενώ, ταυτόχρονα, στο ερωτηματολόγιο συμπεριλήφθησαν και ειδικές ερωτήσεις που στόχευαν στην αποτύπωση των μετακινήσεων του πληθυσμού, των αναπήρων και των λεπτομερών επί των κτιρίων ζημιών τού πολέμου.
Η επόμενη απογραφή διεξήχθη στις 19 Μαρτίου 1961 και ως καινοτομίες πρέπει να καταγραφούν η πιλοτική απογραφή που προηγήθηκε, η δειγματοληπτική επεξεργασία των δεδομένων που συλλέχθησαν μετά τη διεξαγωγή της (δείγμα 2%), ως και η δειγματοληπτική έρευνα που έγινε δύο ημέρες μετά για να εξακριβωθούν σφάλματα (διαφυγές).
Εν συνεχεία, διενεργήθηκαν τέσσερις ακόμη απογραφές (1971, 1981 1991 και 2001), οι οποίες ακολουθούν τις συστάσεις των Ηνωμένων Εθνών (και, εν συνεχεία, της Στατιστικής Υπηρεσίας των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων). Οφείλουμε στο σημείο αυτό, διευκρινίζει ο καθηγητής στο πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, να υπενθυμίσουμε ότι η πλήρης επεξεργασία των δεδομένων δεν έγινε για όλες τις μεταπολεμικές απογραφές. Για παράδειγμα, στην απογραφή τού 1971 τα αποτελέσματα εξήχθησαν από δείγμα 25%, στη δε απογραφή τού 1981 από δείγμα 10% των ερωτηματολογίων.
Μεταβολές
Στην ίδια έρευνα ο κ. Κοτζαμάνης αναφέρεται και στις πληθυσμιακές μεταβολές στη νεώτερη Ελλάδα, μια σύντομη παρουσίαση βάσει των καταγραφών και απογραφών. Όσον αφορά στην χωρική κατανομή τού πληθυσμού της Ελλάδος, αναφέρει ο κ. Κοτζαμάνης, έχει μεταβληθεί σημαντικά στη διάρκεια των δύο τελευταίων αιώνων.
Η μετακίνηση από τις ορεινές προς τις πεδινές περιοχές -και ταυτόχρονα από τις αγροτικές στις αστικές -χαρακτηρίζει τη σύγχρονη ιστορία τής Ελλάδας. Οι εσωτερικές αυτές μεταναστεύσεις, ιδιαίτερα έντονες στη διάρκεια του προηγούμενου αιώνα, επιβραδύνονται την τελευταία τριακονταετία.
Ειδικότερα, ο αστικός πληθυσμός, που το 1853 αποτελούσε μόλις το 7,1% του συνόλου, αγγίζει την παραμονή τής μικρασιατικής καταστροφής το 23% και στην απογραφή τού 1928 (μετά την εγκατάσταση των προσφύγων) κάνει ένα άλμα, φθάνοντας το 31%.
Την περίοδο 1920-1940 οι τάσεις αστικοποίησης επιβραδύνονται σημαντικά (ο αστικός πληθυσμός αποτελεί το 33% το 1940), για να επιταχυνθούν εκ νέου την περίοδο της κατοχής και του εμφυλίου, με αποτέλεσμα, το 1951, 38 στους 100 κατοίκους τής χώρας μας να είναι εγκατεστημένοι στα αστικά της κέντρα.
Η επόμενη τριακονταετία χαρακτηρίζεται από το μεγάλο κύμα τής εξωτερικής και εσωτερικής μετανάστευσης/αστικοποίησης (στην απογραφή τού 1981 το 58% των κατοίκων τής χώρας μας συγκεντρώνεται στα αστικά κέντρα, ιδιαίτερα δε στα πολεοδομικά συγκροτήματα Πρωτευούσης και Θεσσαλονίκης).
Έκτοτε οι τάσεις εξόδου από την ύπαιθρο ατονούν και ο αστικός πληθυσμός παρουσιάζει μικρή μόνον αύξηση ανάμεσα στο 1981 και το 2001 (58% το 1981, 60% το 2001). Η άνιση κατανομή του και η χωρική υπερ-συγκέντρωση θα αποτυπωθούν ασφαλώς και στην τρέχουσα απογραφή, καθώς οι μητροπολιτικές περιοχές των δύο μεγαλύτερων πολεοδομικών συγκροτημάτων τής χώρας μας θα συγκεντρώνουν πιθανότατα (λαμβάνοντας υπόψη και την εγκατάσταση σε αυτές μεγάλου τμήματος των αλλοδαπών των δύο τελευταίων δεκαετιών) άνω του 50% του συνολικού πληθυσμού τής Ελλάδας.
Τέλος, διαπιστώνει ο καθηγητής στο πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, ταυτόχρονα με τις προαναφερθείσες αλλαγές στο μέγεθος και στην κατανομή τού πληθυσμού στη χώρα μας που καταγράφουν οι μεταπολεμικές απογραφές, οφείλουμε να επισημάνουμε και τις σημαντικότατες επελθούσες αλλαγές στην κατανομή τού πληθυσμού ανά φύλο και ηλικία.
Καθώς η μετάβαση από τις υψηλές τιμές των δεικτών γεννητικότητας και θνησιμότητας (περίπου 50%ο και 40%ο, αντίστοιχα) των αρχών τού 20ου αιώνα σε επίπεδα γύρω από το 10%ο στις αρχές τού 2010 (μηδενισμός σχεδόν των φυσικών ισοζυγίων), συνοδεύτηκε από τη δημογραφική γήρανση (την αύξηση του ειδικού Βάρους των ηλικιωμένων) και αποτυπώνεται έντονα στις πληθυσμιακές πυραμίδες, με αποτέλεσμα, ενώ η χώρα μας βρισκόταν στις αρχές τού 20ου αιώνα ανάμεσα στις Ευρωπαϊκές χώρες με το «νεανικότερο» πληθυσμό, στις αρχές τού 2011 να κατατάσσεται ανάμεσα στις πλέον «γερασμένες» χώρες τής ηπείρου μας, καθώς οι άνω των 65 ετών εγγίζουν το 19% σχεδόν του πληθυσμού της (έναντι του μόλις 3,5% το 1900 και του 7% το 1951).
