Εκεί όπου η Καρδιά Αγγίζει την Αθανασία: Ο Καθηγητής Αυξέντιος Καλαγκός και το Χειρουργικό Ήθος της Ζωής

Μια φιλοσοφική συνέντευξη για την επιστήμη που δεν αρκείται στο να σώζει ζωές, αλλά αναζητά το νόημά τους.

Συνέντευξη (9^η) του Διεθνούς Φήμης Καθηγητή Καρδιοχειρουργικής Αυξέντιου Καλαγκού στη Ράνια Γάτου, Ποιήτρια, Δοκιμιογράφο, Ερευνήτρια και Μελετήτρια της Καρδιοχειρουργικής — Εικαστικό

Ο Καθηγητής Δρ. Αυξέντιος Καλαγκός
Καρδιοχειρουργός | Καθηγητής Παιδιατρικής Καρδιαγγειακής Χειρουργικής, μιλάει στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΝΩΜΗ

Αυξέντιος Καλαγκός

Καρδιοχειρουργός | Καθηγητής Παιδιατρικής Καρδιαγγειακής Χειρουργικής

 «La science sans conscience n’est que ruine de l’âme.» — François Rabelais
(Η επιστήμη χωρίς συνείδηση είναι απλώς καταστροφή της ψυχής)

Αυτή η σοφή ρήση του Rabelais φωτίζει τον ακρογωνιαίο λίθο πάνω στον οποίο οικοδομείται το έργο του Καθηγητή Αυξέντιου Καλαγκoύ: την αδιάρρηκτη ένωση της επιστημονικής καινοτομίας με την ανθρώπινη ευαισθησία. Στον αιώνα της ραγδαίας τεχνολογικής προόδου, όπου οι μηχανές και οι αριθμοί συχνά μονοπωλούν την εικόνα της ιατρικής, ο Καθηγητής Αυξέντιος Καλαγκός θυμίζει ότι η καρδιοχειρουργική δεν είναι απλώς τέχνη του χειρισμού οργάνων, αλλά μια βαθιά πράξη σεβασμού προς τη ζωή και την ψυχή του ασθενούς. Μελετώντας και εφαρμόζοντας πρωτοποριακές μεθόδους ανοιχτής καρδιάς, δεν αποσκοπεί μόνο στη σωτηρία του σώματος, αλλά και στη διαφύλαξη της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αναδεικνύοντας την ιατρική ως γέφυρα ανάμεσα στην επιστήμη και τη φιλοσοφία της ύπαρξης. Σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογία εξελίσσεται με εκθετικούς ρυθμούς, η καρδιοχειρουργική αποτελεί μια από τις πιο απαιτητικές και ταυτόχρονα ευαίσθητες ιατρικές ειδικότητες. Ο Καθηγητής Αυξέντιος Καλαγκός δεν περιορίζεται απλώς στην εφαρμογή τεχνικών καινοτομίας· η προσέγγισή του ενσωματώνει τη βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης φύσης, αναγνωρίζοντας ότι κάθε καρδιά που ανοίγει για να θεραπευτεί φέρει μαζί της ιστορίες, φόβους, ελπίδες και όνειρα. Αυτή η διπλή διάσταση —επιστημονική και ανθρωπιστική— διαμορφώνει το μοναδικό αποτύπωμά του στην καρδιοχειρουργική, όπου η επιστήμη συναντά την ψυχή. Η καινοτομία για τον Καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μέσο προς ένα υψηλότερο σκοπό: την αναβάθμιση της ποιότητας ζωής των ασθενών, μέσα από τεχνικές που ελαχιστοποιούν τον πόνο, αυξάνουν την ασφάλεια και ενισχύουν την αποκατάσταση. Παράλληλα, διατηρεί μια φιλοσοφική στάση απέναντι στην ευθύνη που συνοδεύει το χειρουργικό νυστέρι, υπενθυμίζοντας ότι πίσω από κάθε μέθοδο και κάθε τομή βρίσκεται ο άνθρωπος, μοναδικός και ανεκτίμητος.

Σε αυτή τη συνέντευξη, εξερευνούμε τις καινοτόμες προσεγγίσεις του Καθηγητή Αυξέντιου Καλαγκού, που έχουν μεταμορφώσει την καρδιοχειρουργική ανοιχτής καρδιάς, αλλά και τη βαθιά του πίστη πως η επιστήμη πρέπει να υπηρετεί την ανθρωπιά, την ελπίδα και το νόημα της ζωής. Στην καρδιά της επιστήμης, εκεί όπου η ζωή κρέμεται από μια λεπτή κλωστή, συναντάμε τον καθηγητή Αυξέντιο Καλαγκό. Έναν άνθρωπο που έχει αφιερώσει τη ζωή του στο να ανοίγει καρδιές όχι μόνο με το νυστέρι, αλλά και με το φως της γνώσης, της ευαισθησίας και του σεβασμού προς τον ασθενή. Η χειρουργική για εκείνον δεν είναι απλώς τεχνική δεξιότητα, αλλά μια φιλοσοφική πράξη εμπιστοσύνης, μια γέφυρα ανάμεσα στην επιστήμη και την ανθρωπιά. Μέσα από αυτή τη συνέντευξη, ταξιδεύουμε στα βάθη της καρδιοχειρουργικής τέχνης και της ηθικής της διάστασης, αναζητώντας τις απαντήσεις που ξεπερνούν τα όρια της τεχνολογίας και αγγίζουν την ουσία της ζωής. Μπορεί μια καρδιά που έχει ανοιχτεί για να σωθεί, να ξαναγεννηθεί όχι μόνο ως όργανο, αλλά ως φορέας νοήματος;

Σε έναν κόσμο που συχνά βιάζεται να θεραπεύσει το σώμα, ο Διεθνούς Φήμης Καθηγητής Αυξέντιος Καλαγκός επιμένει να θεραπεύει την ανθρώπινη συνείδηση μαζί με την καρδιά. Αυτή η συνάντηση είναι ο καρπός ενός διαλόγου όπου η επιστήμη και η ηθική συναντιούνται στην πιο λεπτή τομή της καρδιοχειρουργικής. Μέσα από ερωτήσεις που εκκινούν από τη φιλοσοφική στοχαστική προοπτική και καταλήγουν σε συγκεκριμένες αναφορές σε βιβλιογραφία, ο Καθηγητής Αυξέντιος Καλαγκός ανοίγει μια πύλη στην καρδιά της τέχνης του: τη γέφυρα μεταξύ τεχνικής και ανθρωπιστικής φροντίδας.

1.Κύριε Καθηγητά, καθώς αυτή είναι η ένατη συνέντευξη μαζί σας, δεν μπορώ παρά να παρατηρήσω πως κάθε σας απάντηση χτίζει ένα ήρεμο αλλά στιβαρό αρχιτεκτόνημα ανάμεσα στην τελειότητα της πράξης και την ευγένεια της ψυχής. Με αυτή τη σκέψη, θα ήθελα να σας ρωτήσω: Πως συνδυάζετε την υψηλή τεχνική ακρίβεια της καρδιοχειρουργικής με την ανάγκη για ανθρώπινη ευαισθησία στη φροντίδα των ασθενών;

ΚΑΘΗΓΗΤΉΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ

Κυρία Ράνια Γάτου, Η καρδιοχειρουργική βρίσκεται στο σταυροδρόμι ανάμεσα στην επιστήμη και στην τέχνη — και είστε από εκείνους τους συνομιλητές που ξέρουν να αναγνωρίζουν και τα δύο.: η πρώτη απαιτεί ακρίβεια, η δεύτερη απαιτεί ψυχή. Η υψηλή τεχνική ακρίβεια που απαιτείται στις καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις –όπως η στεφανιαία παράκαμψη, η αντικατάσταση βαλβίδων ή η αντιμετώπιση ανευρυσμάτων– δεν αφήνει περιθώρια για σφάλματα. Όμως, όσο αυστηρή κι αν είναι η επιστήμη, ο ασθενής δεν είναι μόνο σώμα. Είναι και βίωμα, είναι και φόβος, και ελπίδα. Η εν-συναίσθηση δεν είναι απλώς επιθυμητή· είναι αναγκαία. Η βιβλιογραφία το επιβεβαιώνει με σαφήνεια. Η μελέτη των Hojat et al. (2011), την οποία εύστοχα αναφέρατε, κατέδειξε ότι η ικανότητα εν-συναίσθησης των ιατρών επηρεάζει θετικά τα θεραπευτικά αποτελέσματα, ακόμη και σε χρόνιες παθήσεις όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, όπου η συμμόρφωση στη θεραπεία εξαρτάται από τη σχέση ασθενούς-ιατρού. Η αναγωγή αυτής της παρατήρησης στην καρδιοχειρουργική είναι όχι απλώς εύλογη, αλλά επιβεβαιωμένη από μεταγενέστερες μελέτες (Derksen et al., 2013· Lown et al., 2011). Η τεχνική αρτιότητα χωρίς την ανθρώπινη παρουσία γίνεται σιωπηλό μηχάνημα. Ο ασθενής δεν προσέρχεται στο χειρουργείο μόνο για να επιβιώσει, αλλά για να εμπιστευθεί. Ο Emmanuel Levinas μας υπενθυμίζει πως το «πρόσωπο» του Άλλου μάς δεσμεύει ηθικά – και στην ιατρική, αυτή η δέσμευση γίνεται όρκος. Η αριστοτελική φρόνησις –η έλλογη, ενσυναισθητική σοφία στην πράξη– είναι ο ιδανικός ενδιάμεσος μεταξύ τεχνικής και ηθικής αρετής. Επιπλέον, η σύγχρονη ψυχοκαρδιολογία (psychocardiology), ένα αναπτυσσόμενο διεπιστημονικό πεδίο, αναγνωρίζει τη σχέση μεταξύ ψυχικής κατάστασης και καρδιολογικών αποτελεσμάτων (Rozanski et al., 2005). Το άγχος, η κατάθλιψη και η έλλειψη υποστηρικτικού περιβάλλοντος μπορούν να επηρεάσουν άμεσα την ανάρρωση μετά από χειρουργική επέμβαση. Συνεπώς, η ανθρώπινη παρουσία και η συναισθηματική φροντίδα δεν είναι πολυτέλεια: είναι μέρος της θεραπείας. Θυμάμαι έναν ασθενή 47 ετών με βαριά στένωση αορτής. Μετά την επιτυχή αντικατάσταση της βαλβίδας, τον επισκέφθηκα στην ανάνηψη. Είχε ανοιχτά τα μάτια, δεν μπορούσε ακόμη να μιλήσει, αλλά μου έσφιξε το χέρι και, λίγες ώρες αργότερα, μου είπε:
«Με σώσατε πριν με αγγίξετε». Αυτή η φράση μου θύμισε ότι η θεραπεία αρχίζει πριν από το νυστέρι. Αρχίζει με το βλέμμα, με τη σιωπή, με την αίσθηση του «είμαι εδώ για εσάς».Ο ιατρός οφείλει να είναι τόσο ακέραιος στην πράξη όσο και ανοιχτός στο βλέμμα του άλλου. Ο William Osler, θεμελιωτής της σύγχρονης ιατρικής εκπαίδευσης, συνήθιζε να λέει: «Η καλή ιατρική πρακτική είναι εκείνη που έχει στο κέντρο της όχι την ασθένεια, αλλά τον ασθενή». Τέλος, ας θυμηθούμε τον Albert Schweitzer, ιατρό, φιλόσοφο και νομπελίστα, ο οποίος έγραψε: «Η μόνη ελπίδα της ιατρικής βρίσκεται στην επανένωση της επιστήμης με το πνεύμα». Εκεί εντοπίζω και την προσωπική μου δέσμευση ως καρδιοχειρουργού: να βλέπω στο σώμα μια ψυχή που εμπιστεύεται, και στην ψυχή μια ελπίδα που αξίζει την τέλεια φροντίδα.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

• Hojat M, Louis DZ, Markham FW, et al. (2011). Physicians’ empathy and clinical outcomes for diabetic patients. Academic Medicine, 86(3), 359–364.
• Derksen F, Bensing J, Lagro-Janssen A. (2013). Effectiveness of empathy in general practice: a systematic review. Br J Gen Pract, 63(606), e76-e84.
• Lown BA, Rosen J, Marttila J. (2011). An agenda for improving compassionate care: a survey shows about half of patients say such care is missing. Health Aff (Millwood), 30(9), 1772–1778.
• Rozanski A, Blumenthal JA, Davidson KW, Saab PG, Kubzansky L. (2005). The epidemiology, pathophysiology, and management of psychosocial risk factors in cardiac practice: the emerging field of behavioral cardiology. J Am Coll Cardiol, 45(5), 637–651.
• Levinas E. (1961). Totalité et Infini.
• Osler W. (1904). Aequanimitas.
• Schweitzer A. (1931). Out of My Life and Thought.

2. Κύριε Καθηγητά, Τι σημαίνει για εσάς να βλέπετε την ιατρική ως “ηθική τέχνη”;

ΚΑΘΗΓΗΤΉΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ

Το να βλέπει κανείς την ιατρική ως ηθική τέχνη σημαίνει να την κατανοεί όχι απλώς ως εφαρμογή τεχνογνωσίας, αλλά ως μια πράξη ανθρώπινης φροντίδας που θεμελιώνεται σε ηθικές αξίες – ευθύνη, ενσυναίσθηση, ταπεινότητα, δικαιοσύνη. Η ιατρική δεν είναι απλώς ένα μέσον για την αποκατάσταση της βιολογικής ισορροπίας· είναι μια σχέση εμπιστοσύνης που λαμβάνει χώρα ανάμεσα σε δύο πρόσωπα: τον ιατρό και τον ασθενή.Ο Edmund Pellegrino, θεμελιωτής της βιοηθικής και υπερασπιστής της «εσωτερικής ηθικής της ιατρικής», υποστήριξε πως το ιατρικό επάγγελμα δεν μπορεί να αποσπαστεί από τη βαθιά του ηθική φύση. Όπως διατυπώνει στο άρθρο του “The medical profession as a moral community” (1990), η ιατρική δεν πρέπει να εκφυλίζεται σε τεχνική υπηρεσία υποκείμενη σε αγοραία λογική ή εργαλειακή σκέψη· ο ιατρός δεν είναι απλώς τεχνικός του σώματος, αλλά φορέας ηθικής ευθύνης απέναντι στην ανθρώπινη ευαλωτότητα. Αντιθέτως, η υπερτεχνολογικοποίηση της ιατρικής —όπως την βλέπουμε στη σύγχρονη εποχή— απειλεί να απανθρωποποιήσει τον ιατρικό ρόλο, μετατρέποντας τον ιατρό σε παρατηρητή δεδομένων και τον ασθενή σε φορέα βιοδεικτών. Ο Pellegrino, επηρεασμένος από την αριστοτελική τελεολογία, μάς καλεί να επιστρέψουμε στον πυρήνα της ιατρικής: την αγαθή πρόθεση υπέρ του πάσχοντος ανθρώπου. Η ιατρική ως “ηθική τέχνη” –όπως και κάθε τέχνη κατά τον Αριστοτέλη (Νικομάχεια Ηθικά)– περιλαμβάνει όχι μόνο δεξιοτεχνία (τέχνη) αλλά και σκοπό (τέλος). Στην περίπτωση της ιατρικής, αυτός ο σκοπός είναι το αγαθό του ασθενούς, όχι μόνο ως φυσικού οργανισμού, αλλά ως προσώπου με ελευθερία, φόβο, ελπίδα και αξιοπρέπεια. Αυτή η προσέγγιση συνδέεται επίσης με τη σκέψη του Paul Ricoeur, ο  οποίος έθεσε την ιατρική πράξη στο πλαίσιο μιας «ηθικής του πρώτου προσώπου» – μια πράξη υπεύθυνη, όχι απλώς επαγγελματική. Η θεώρηση της ιατρικής ως μόνον τεχνικής ακυρώνει τη διάσταση της αποστολής. Το άγγιγμα, το βλέμμα, η σιωπή, η ικανότητα του ιατρού να σταθεί δίπλα στον ασθενή με καρτερία, αντοχή και ανθρωπιά, είναι στοιχεία που καμία τεχνολογία δεν μπορεί να υποκαταστήσει. Όπως εύστοχα είπε ο William Osler:“The good physician treats the disease; the great physician treats the patient who has the disease.” Η βιοηθική μάς προσφέρει σήμερα ένα πολυεπίπεδο εργαλείο για να σταθμίζουμε τις αποφάσεις μας. Όμως η ρίζα της ιατρικής ηθικής προηγείται των κανόνων και των πρωτοκόλλων: βρίσκεται στην αναγνώριση του ασθενούς ως Άλλου που αξίζει σεβασμό χωρίς όρους (Levinas, 1961). Αυτή η ηθική του βλέμματος, της σχέσης, της μη-εκμετάλλευσης, συνιστά και τον πυρήνα της ιατρικής αρετής. Επιπλέον, σύγχρονες μελέτες υπογραμμίζουν την ανάγκη να διατηρείται αυτή η ηθική θεμελίωση. Σε μελέτη των Gillon & Hope (2006), αναφέρεται πως οι ηθικές κρίσεις των ιατρών είναι εξίσου κρίσιμες με τις διαγνωστικές αποφάσεις. Παράλληλα, η βιβλιογραφία δείχνει ότι η ηθική κουλτούρα των ιατρικών σχολών και των νοσοκομείων επηρεάζει όχι μόνο την ποιότητα περίθαλψης, αλλά και την ψυχική ανθεκτικότητα των ιατρών (Branch et al., 2001). Να βλέπω την ιατρική ως “ηθική τέχνη” σημαίνει να θεωρώ την τεχνολογική επάρκεια ως μέσον, όχι ως σκοπό. Σημαίνει να πράττω υπέρ του ασθενούς, όχι απλώς επί του σώματος. Σημαίνει να είμαι ταυτόχρονα επιστήμονας και άνθρωπος, και να διαφυλάσσω την καρδιά του επαγγέλματός μου: την ηθική ευθύνη απέναντι στην ανθρώπινη ευθραυστότητα.

 Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

• Pellegrino ED. (1990). The medical profession as a moral community. Bulletin of the New York Academy of Medicine, 66(3), 221–232.
• Levinas E. (1961). Totalité et Infini.

• Ricoeur P. (1992). Oneself as Another.
• Gillon R, Hope T. (2006). Medical ethics: four principles plus attention to scope. BMJ, 309(6948), 184–188.
• Branch WT et al. (2001). Teaching Professional and Humanistic Values: Suggestive Experiences from Faculty Development Programs. Academic Medicine, 76(6), 612–620.
• Osler W. (1904). Aequanimitas.

3. Κύριε Καθηγητά, Ποιες σύγχρονες καινοτομίες θεωρείτε ότι πραγματικά μεταμορφώνουν την καρδιοχειρουργική;

ΚΑΘΗΓΗΤΉΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ

Η καρδιοχειρουργική βρίσκεται σήμερα σε μια μεταβατική εποχή, όπου η τεχνολογική επανάσταση συναντά την ανάγκη για ανθρωποκεντρική φροντίδα. Οι σύγχρονες καινοτομίες δεν προσθέτουν απλώς μέσα στο θεραπευτικό μας οπλοστάσιο· επανακαθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την παρέμβαση στην καρδιά ως βιολογικό, αλλά και υπαρξιακό όργανο.Ανάμεσα στις καινοτομίες που μεταμορφώνουν βαθιά την ειδικότητά μας, τρεις είναι κατά τη γνώμη μου κομβικές:

• Η στροφή από τις συμβατικές ανοικτές επεμβάσεις σε διαδερμικές τεχνικές όπως η TAVI (Transcatheter Aortic Valve Implantation) ή η MitraClip για τη μιτροειδική ανεπάρκεια, δεν είναι απλώς τεχνική πρόοδος: είναι αναθεώρηση της ίδιας της έννοιας του “χειρουργείου”.Οι ασθενείς με αυξημένο χειρουργικό κίνδυνο –ηλικιωμένοι, πολυνοσηροί– μπορούν σήμερα να αντιμετωπιστούν χωρίς γενική αναισθησία, χωρίς θωρακοτομή, χωρίς παρατεταμένη νοσηλεία. Το σωματικό τραύμα μειώνεται, αλλά και το ψυχικό φορτίο του ασθενούς ελαφραίνει.Όπως έδειξαν πολυκεντρικές μελέτες (π.χ. PARTNER Trials), η TAVI προσφέρει ισοδύναμη ή ανώτερη επιβίωση σε σύγκριση με τη συμβατική επέμβαση, σε επιλεγμένους πληθυσμούς.

·         Η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) αναδύεται ως εργαλείο βαθιάς μεταμόρφωσης:
από την προεγχειρητική εκτίμηση κινδύνου, μέχρι τη στρωματοποίηση ασθενών, την ανάλυση απεικονίσεων, αλλά και την υποστήριξη ενδοεπεμβατικών αποφάσεων.Αλγόριθμοι μηχανικής μάθησης (machine learning) χρησιμοποιούνται πλέον για να προβλέπουν επιπλοκές, όπως μετεγχειρητική καρδιακή ανεπάρκεια, αιμορραγίες ή νεφρική βλάβη.Η μελέτη του Mangano et al. (NEJM, 2007) αποτελεί εμβληματικό παράδειγμα του πώς η αναλυτική επεξεργασία μεγάλων δεδομένων (big data) αποκάλυψε τον κίνδυνο που σχετιζόταν με τη χρήση της aprotinin, οδηγώντας σε παγκόσμια αλλαγή πρακτικής. ήμερα, με τη χρήση AI, δεν μιλάμε μόνο για στατιστικές εκτιμήσεις, αλλά για δυναμικά, εξατομικευμένα μοντέλα πρόβλεψης, που εξελίσσονται διαρκώς με βάση νέες εισροές δεδομένων.

• Η «ιατρική για όλους» αντικαθίσταται σταδιακά από την ιατρική του καθενός. Όπως διακήρυξαν οι Collins & Varmus (NEJM, 2015), η Precision Medicine αξιοποιεί γενετικά, φαινοτυπικά και περιβαλλοντικά δεδομένα για να σχεδιάσει εξατομικευμένες παρεμβάσεις.

Στην καρδιοχειρουργική, αυτό μεταφράζεται σε: Γονιδιωματική πρόβλεψη της ανταπόκρισης σε φαρμακευτική υποστήριξη (π.χ. ανταπόκριση σε αντιαιμοπεταλιακά). Φαρμακογονιδιωματική επιλογή αναισθητικών και αιμοδυναμικών αγωγών. Ανάπτυξη βιοπροθέσεων συμβατών με τον ιστικό τύπο του ασθενούς. Σύνδεση με real-time καταγραφές μέσω wearable τεχνολογίας, που συνεχίζει τη φροντίδα μετά το χειρουργείο. Η ιατρική δεν είναι πια μόνο τοπική· γίνεται δικτυακή, διαδραστική και “έξυπνη”, ενισχύοντας την αυτονομία και την εμπιστοσύνη του ασθενούς. Όμως, όσο εξελιγμένες κι αν είναι οι καινοτομίες, το ερώτημα παραμένει:
«Ποιον γιατρό διαμορφώνουν αυτές οι τεχνολογίες;»

• Η πρόκληση της εποχής δεν είναι μόνο να αφομοιώσουμε τις νέες τεχνικές, αλλά να διατηρήσουμε την ιατρική ως ηθική τέχνη, όπως μας καλεί ο Edmund Pellegrino. Να εξασφαλίσουμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν αντικαθιστά τη φυσική συνείδηση. Ότι ο αλγόριθμος δεν ακυρώνει τη φρόνηση, και ότι η ταχύτητα της τεχνολογίας δεν προσπερνά τη βραδύτητα της ανθρώπινης εμπιστοσύνης.Ο αληθινός καρδιοχειρουργός του 21ου αιώνα δεν είναι απλώς χειριστής συστημάτων, αλλά ερμηνευτής ζωών. Ο ρόλος μας είναι να ενώσουμε τα δεδομένα με τη σοφία, την καινοτομία με τη συμπόνια.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

• Mangano DT, et al. (2007). The Risk Associated with Aprotinin in Cardiac Surgery. New England Journal of Medicine, 354:353–365.
• Collins FS, Varmus H. (2015). A new initiative on precision medicine. NEJM, 372:793–795.
• Smith CR, Leon MB, et al. (2011). Transcatheter versus Surgical Aortic-Valve Replacement in High-Risk Patients. NEJM, 364:2187–2198.
• Topol EJ. (2019). Deep Medicine: How Artificial Intelligence Can Make Healthcare Human Again.
• Pellegrino ED. (1990). The medical profession as a moral community. Bull NY Acad Med, 66(3):221–232.
• Holzinger A, et al. (2019). From machine learning to explainable AI. Information, 11(1):55.

4. Kύριε Καθηγητά, Πως διαχειρίζεστε την ηθική ευθύνη σε κρίσιμα χειρουργικά χρονικά σημεία;

ΚΑΘΗΓΗΤΉΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ

Η ηθική ευθύνη του χειρουργού δεν είναι μία αφηρημένη έννοια· είναι πράξη συνεχούς απόφασης μέσα σε ένα τοπίο αβεβαιότητας, αγωνίας και χρόνου που συμπυκνώνεται. Σε κρίσιμα χρονικά σημεία —όταν η ζωή κρέμεται κυριολεκτικά από το νυστέρι—, ο χειρουργός καλείται να είναι όχι μόνο τεχνίτης του σώματος αλλά και θεματοφύλακας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η ικανότητα για ηθική διάκριση είναι το εσωτερικό χειρουργικό εργαλείο που δεν αποστειρώνεται, αλλά καλλιεργείται. Δεν αρκεί να ξέρεις τι μπορεί να γίνει· πρέπει να ξέρεις τι πρέπει να γίνει και γιατί — με πλήρη επίγνωση των συνεπειών. Το μοντέλο των Beauchamp και Childress (2013) διαμορφώνει έναν τετραπλό ηθικό πυλώνα για την ιατρική απόφαση: Αυτονομία: Σεβασμός της βούλησης του ασθενούς, όσο κρίσιμη κι αν είναι η κατάσταση. Ακόμη και η σιωπή του ασθενούς έχει σημασία. Μη κακοπραγία: «Primum non nocere». Να μην βλάψεις – ακόμη και όταν η αδράνεια είναι επίσης μορφή ευθύνης. Ωφελιμότητα: Δράση για το βέλτιστο συμφέρον του ασθενούς. Δικαιοσύνη: Ισότιμη μεταχείριση και κατανομή πόρων, ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα με περιορισμούς (π.χ. ΜΕΘ, μεταμοσχεύσεις).Αυτό το ηθικό τρίγωνο της γνώσης, της κρίσης και της συμπόνιας αποτελεί την εσωτερική πλοήγηση σε στιγμές όπου ο χρόνος είναι ελάχιστος και η αμφιβολία μέγιστη. Ο χειρουργός δεν εργάζεται μόνο μέσα στον χρονικό άξονα Χρόνος (γραμμικός χρόνος), αλλά συχνά λειτουργεί μέσα στον Καίριο —τον “καίριο χρόνο”, τη στιγμή της απόφασης που φέρει μεταφυσικό βάρος. Όταν, για παράδειγμα, διαπιστώνεται κατά τη διάρκεια επέμβασης μία απρόβλεπτη ρήξη αορτής ή ένας ανεπαρκώς εφοδιασμένος αριστερός κοιλιακός κλάδος, η απόφαση πρέπει να είναι άμεση, ευθυγραμμισμένη με την πιθανότητα επιβίωσης, αλλά και με την προσδοκία ποιότητας ζωής του ασθενούς. Η ανάληψη ή η αποφυγή μιας ριζικής ενέργειας δεν κρίνεται μόνο τεχνικά, αλλά ηθικά. Η φιλοσοφική σκέψη του Paul Ricoeur —για την “ικανότητα να πράττει κάποιος το καλό μέσα στην αβεβαιότητα του αποτελέσματος”— είναι βαθιά ενσωματωμένη στη συνείδηση του έμπειρου χειρουργού. Θυμάμαι έναν ασθενή 63 ετών, με ιστορικό εκτεταμένης στεφανιαίας νόσου και ανεύρυσμα ανιούσας αορτής, που κατέρρευσε αιφνιδίως στο χειρουργείο λόγω ρήξης. Η καρδιοπνευμονική παράκαμψη είχε ήδη ξεκινήσει, αλλά η υποψία εγκεφαλικής ισχαιμίας μεγάλωνε. Οι δείκτες υποστήριξης αυξάνονταν ραγδαία. Η εγκεφαλική λειτουργία ετίθετο υπό αμφιβολία.

Η οικογένεια είχε ήδη υπογράψει συγκατάθεση για πλήρη προσπάθεια. Το ερώτημα: Να συνεχίσω την εκτεταμένη αποκατάσταση ή να σταματήσω, αναγνωρίζοντας την πιθανή εγκεφαλική βλάβη; Εκείνη τη στιγμή, το χέρι παγώνει, αλλά η ψυχή ενεργοποιείται. Θυμήθηκα τη φράση του Pellegrino:«Ο ιατρός οφείλει να φροντίσει ακόμα και όταν δεν μπορεί να θεραπεύσει· να αγαπήσει ακόμη και όταν δεν μπορεί να σώσει». Αποφάσισα να προχωρήσω. Ο ασθενής ανέκαμψε. Τρεις μήνες αργότερα περπατούσε στον κήπο του νοσοκομείου με τη σύζυγό του. Δεν ήταν η σωστή απόφαση – γιατί δεν υπήρχε τέτοια. Ήταν όμως μια απόφαση που ελήφθη με όλη την ηθική διαύγεια που μπορούσα να επιστρατεύσω εκείνη τη στιγμή. Η ιατρική δεν λειτουργεί μέσα σε εγχειρίδια. Όπως γράφει ο Levinas, «η ευθύνη για τον Άλλον προηγείται κάθε γνώσης του Άλλου».Η ηθική ευθύνη του χειρουργού είναι πρώτα πρόσωπο, μετά απόφαση. Πρώτα σχέση, μετά ενέργεια. Ο ασθενής δεν είναι μόνο μια ανατομική δομή ή ένας αριθμός κινδύνου EuroSCORE· είναι ένα πρόσωπο που μας εμπιστεύτηκε ό,τι πολυτιμότερο έχει: την πιθανότητα να συνεχίσει να υπάρχει.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

• Beauchamp TL, Childress JF. Principles of Biomedical Ethics. 7th ed. Oxford University Press; 2013.
• Pellegrino ED. The Virtuous Physician and the Ethics of Medicine. In: The Philosophy of Medicine Reborn. Notre Dame Press; 2007.
• Ricoeur P. Oneself as Another. University of Chicago Press; 1992.
• Levinas E. Ethics and Infinity. Duquesne University Press; 1985.
• Cassell EJ. The Nature of Suffering and the Goals of Medicine. Oxford University Press; 1991.

5. Κύριε Καθηγητά, Πως αξιολογείτε την επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής στην καρδιοχειρουργική;

ΚΑΘΗΓΗΤΉΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ

Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) και η ρομποτική εγχείρηση αποτελούν αναμφίβολα δύο από τις πλέον ριζοσπαστικές καινοτομίες στη σύγχρονη καρδιοχειρουργική, προσφέροντας εντυπωσιακή ακρίβεια, μείωση του χειρουργικού τραύματος, μικρότερη διάρκεια νοσηλείας και ταχύτερη ανάρρωση. Η ρομποτική τεχνολογία, ιδίως μέσω πλατφορμών όπως το da Vinci Surgical System, επιτρέπει στον χειρουργό να επιτελεί κινήσεις υψηλής ακρίβειας με ελάχιστη εισβολή, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη συμβάλλει στην προγνωστική ιατρική, στη διαστρωμάτωση κινδύνου, και στην ανάλυση πολύπλοκων δεδομένων σε πραγματικό χρόνο (Krittanawong et al., JACC: Cardiovascular Interventions, 2021).Ωστόσο, η πρόοδος αυτή δεν είναι ουδέτερη: συνοδεύεται από φιλοσοφικά και ηθικά διλήμματα που αφορούν τον ρόλο του ιατρού ως προσώπου και τη σχέση γιατρού-ασθενούς. Ο Eric Topol, στο έργο του Deep Medicine: How Artificial Intelligence Can Make Healthcare Human Again (2019), υποστηρίζει ότι η ΤΝ, αν χρησιμοποιηθεί χωρίς επίγνωση, ενέχει τον κίνδυνο αποπροσωποποίησης της ιατρικής, μετατρέποντας τη φροντίδα σε τεχνικό πρωτόκολλο και τον ασθενή σε σύνολο δεδομένων. Αντιθέτως, ο Topol προτείνει μια «βαθιά» ιατρική, όπου η ΤΝ δεν αντικαθιστά, αλλά ελευθερώνει τον χρόνο του ιατρού ώστε να μπορεί να προσφέρει εκείνο που κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί: παρουσία, εν-συναίσθηση και ηθική κρίση.

Όπως τόνισε και ο William Osler, η ιατρική είναι «επιστήμη της αβεβαιότητας και τέχνη της πιθανότητας». Ακριβώς γι’ αυτό, ακόμη και στο πλέον τεχνολογικό της άκρο, όπως η καρδιοχειρουργική, η τεχνολογική δεξιότητα πρέπει να συνοδεύεται από ηθική διάκριση και συνειδητή ανθρώπινη παρουσία (Montgomery K. How Doctors Think: Clinical Judgment and the Practice of Medicine, 2006). Επιπλέον, η ρομποτική δεν αίρει το βάρος της ευθύνης: ο ιατρός παραμένει υπεύθυνος για τη λήψη αποφάσεων, την ερμηνεία των προγνωστικών μοντέλων και την ενημέρωση του ασθενούς. Όπως σημειώνει ο Luciano Floridi στη θεωρία της «πληροφοριακής ηθικής», τα ηθικά διλήμματα δεν μειώνονται από την τεχνολογία· απλώς αποκτούν νέα μορφή.

 Σε μια περίπτωση ασθενούς με σοβαρή στεφανιαία νόσο και συννοσηρότητες, το σύστημα ΤΝ πρότεινε ριζική επέμβαση. Ωστόσο, επέλεξα μια πιο συντηρητική στρατηγική, λαμβάνοντας υπόψη την εύθραυστη ψυχολογία και τις προσωπικές επιθυμίες του ασθενούς. Το αποτέλεσμα ήταν όχι μόνο θετικό κλινικά, αλλά και βαθιά ανθρώπινο. Αυτό δείχνει πως η τεχνολογία δεν πρέπει να υποκαθιστά την κρίση, αλλά να λειτουργεί ως επέκταση της.

Βιβλιογραφία:

• Topol E. Deep Medicine: How Artificial Intelligence Can Make Healthcare Human Again. Basic Books, 2019.
• Krittanawong C, et al. Artificial Intelligence in Precision Cardiovascular Medicine. JACC: Cardiovasc Interv. 2021;14(2):265–280.
• Floridi L. The Ethics of Information. Oxford University Press, 2013.
• Osler W. Aequanimitas and Other Essays.
• Montgomery K. How Doctors Think: Clinical Judgment and the Practice of Medicine. Oxford University Press, 2006.

6. Κύριε Καθηγητά, Ποιος ο ρόλος της δια βίου μάθησης και της φιλοσοφικής καλλιέργειας στην εξέλιξη ενός καρδιοχειρουργού;

ΚΑΘΗΓΗΤΉΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ

Ο ρόλος της δια βίου μάθησης και της φιλοσοφικής καλλιέργειας στην εξέλιξη ενός καρδιοχειρουργού είναι θεμελιώδης, όχι μόνο για τη διατήρηση της τεχνικής επάρκειας, αλλά και για τη διαμόρφωση μιας ανθρώπινης, στοχαστικής και ηθικά ανθεκτικής ιατρικής συνείδησης. Στο διαρκώς μεταβαλλόμενο πεδίο της καρδιοχειρουργικής, όπου η επιστήμη εξελίσσεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα, η δια βίου μάθηση δεν είναι πολυτέλεια· είναι απαίτηση της πραγματικότητας. Νέες τεχνικές, πρωτόκολλα, φαρμακολογικές προσεγγίσεις και τεχνολογικές εφαρμογές (όπως η ρομποτική ή η τεχνητή νοημοσύνη) απαιτούν από τον επαγγελματία συνεχή ανανέωση γνώσης. Όμως, όπως σημειώνει η Trisha Greenhalgh στο έργο της How to Read a Paper (2014), η απλή συγκέντρωση πληροφοριών δεν αρκεί· απαιτείται κριτική ικανότητα, ερμηνευτική δεξιότητα και αυτογνωσία στην ανάγνωση και εφαρμογή της επιστημονικής γνώσης. Εδώ εισέρχεται ο ρόλος της φιλοσοφικής καλλιέργειας, όχι ως διανοητική ενασχόληση αποκομμένη από την πράξη, αλλά ως μέσο ενδοσκόπησης, ηθικής διαύγειας και υπαρξιακής κατανόησης του ασθενή και του εαυτού. Ο Edmund Pellegrino και ο David Thomasma θεμελίωσαν την έννοια της ιατρικής ως ηθικής τέχνης, όπου ο γιατρός οφείλει να συνδυάζει επιστημονική αρτιότητα με φρόνηση – τη δυνατότητα δηλαδή να πράττει το ορθό όχι τεχνικά, αλλά ηθικά ενσυνείδητα (Pellegrino & Thomasma, A Philosophical Basis of Medical Practice, 1981). Η φιλοσοφία προσφέρει εργαλεία νοηματοδότησης: Τι είναι καλό για τον ασθενή; Πότε η θεραπεία γίνεται έλλειψη φροντίδας; Ποια είναι τα όρια της ιατρικής δύναμης; Αυτά τα ερωτήματα δεν απαντώνται με κατευθυντήριες οδηγίες, αλλά με ανθρωπιστική ευαισθησία και συνεχή αυτοκριτική. Σε μια περίπλοκη καρδιοχειρουργική επέμβαση σε ηλικιωμένο ασθενή με γνωσιακή έκπτωση, ο χειρουργός μπορεί να αμφιταλαντεύεται: να προχωρήσει σε ριζική αποκατάσταση ή να επιλέξει παρηγορητική υποστήριξη; Η απόφαση δεν αφορά μόνο την τεχνική δυνατότητα, αλλά το υπαρξιακό και ηθικό περιεχόμενο της θεραπείας. Εδώ, η φιλοσοφική σκέψη συναντά την ιατρική πράξη. Η ιδέα του γιατρού ως homo academicus ή λόγιου ιατρού δεν είναι νέα. Από τον Ιπποκράτη έως τον Osler, και μέχρι τον Paul Kalanithi (When Breath Becomes Air, 2016), προβάλλεται η εικόνα ενός ιατρού που σκέφτεται, διαβάζει, γράφει, αμφιβάλλει και μεταμορφώνει τη γνώση σε σοφία.Στη σύγχρονη εποχή, όπου η εξειδίκευση μπορεί να οδηγήσει σε γνωσιακή απομόνωση, η φιλοσοφική καλλιέργεια λειτουργεί ως φάρμακο κατά της τεχνικής αλλοτρίωσης.

Βιβλιογραφία:

• Greenhalgh T. How to Read a Paper. BMJ Books; 2014.
• Pellegrino ED, Thomasma DC. A Philosophical Basis of Medical Practice: Toward a Philosophy and Ethic of the Healing Professions. Oxford University Press, 1981.
• Topol E. The Patient Will See You Now. Basic Books, 2015.
• Kalanithi P. When Breath Becomes Air. Random House, 2016.
• Montgomery K. How Doctors Think. Oxford University Press, 2006.

7. Κύριε Καθηγητά, Τι θέλετε να θυμάται ένας ασθενής σας πέρα από τις χειρουργικές σας δεξιότητές;

ΚΑΘΗΓΗΤΉΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΣ ΚΑΛΑΓΚΟΣ

Πέρα από την τεχνική αρτιότητα και την κλινική αποτελεσματικότητα, θέλω κάθε ασθενής να θυμάται ότι αντιμετώπισε έναν ιατρό με βαθιά εν-συναίσθηση, σεβασμό και ανθρωπιά. Η καρδιοχειρουργική, όπως και κάθε ιατρική ειδικότητα, δεν είναι απλώς μία τεχνική πράξη· είναι μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα σε δύο ανθρώπους, που συχνά βρίσκονται σε ευάλωτη κατάσταση. Η σημασία της εν-συναίσθησης του ιατρού έχει τεκμηριωθεί επιστημονικά μέσα από πολυάριθμες μελέτες, όπως η έρευνα των Hojat και συνεργατών (2011), η οποία ανέδειξε ότι η εν-συναίσθηση συσχετίζεται θετικά με βελτιωμένα κλινικά αποτελέσματα, καλύτερη συμμόρφωση των ασθενών στη θεραπεία και αυξημένη ικανοποίηση από την περίθαλψη (Hojat M, Louis DZ, Markham FW, et al. Physicians’ empathy and clinical outcomes for diabetic patients. Academic Medicine. 2011;86(3):359-364). Η εν-συναίσθηση λειτουργεί ως γέφυρα που μειώνει το άγχος, αυξάνει την ψυχολογική ανθεκτικότητα και διευκολύνει την ανάκαμψη. Στο φιλοσοφικό επίπεδο, όπως έχει διατυπωθεί από τον Edmund Pellegrino, η ιατρική είναι μια «ηθική τέχνη», που απαιτεί από τον ιατρό να υπηρετεί όχι μόνο την τεχνική δεξιότητα αλλά και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ακεραιότητα του ασθενούς (Pellegrino ED. The medical profession as a moral community. Bulletin of the New York Academy of Medicine. 1990;66(3):221-232). Η σχέση αυτή υπερβαίνει την απλή παροχή υπηρεσίας· είναι μια δέσμευση στον άνθρωπο, που αντιμετωπίζεται ολιστικά — ως σώμα, ψυχή και κοινωνικό ον. Θυμάμαι έναν ασθενή που χειρουργήσαμε με καρδιακή βλάβη υψηλού κινδύνου. Παρά την επιτυχή επέμβαση, εκείνο που μου εκμυστηρεύτηκε μετά την ανάρρωσή του ήταν όχι η τεχνική λεπτομέρεια της χειρουργικής, αλλά η αίσθηση ότι τον άκουσα, τον σεβάστηκα και τον αντιμετώπισα ως άτομο με φόβους και ελπίδες. Αυτός ο σεβασμός προς την ανθρώπινη υπόσταση ήταν, όπως μου είπε, το πιο σημαντικό κομμάτι της θεραπείας του. Η καρδιοχειρουργική δεν είναι μόνο επιστήμη, αλλά και τέχνη· μια τέχνη που στηρίζεται στην εμπιστοσύνη, την επικοινωνία και την ηθική δέσμευση. Εάν ένας ασθενής μπορεί να θυμάται, πέρα από την επιτυχή επέμβαση, την εμπειρία του σεβασμού και της φροντίδας, τότε το έργο μας έχει πραγματικά επιτελεστεί.

Βιβλιογραφία:

• Hojat M, Louis DZ, Markham FW, et al. Physicians’ empathy and clinical outcomes for diabetic patients. Academic Medicine. 2011;86(3):359-364.
• Pellegrino ED. The medical profession as a moral community. Bulletin of the New York Academy of Medicine. 1990;66(3):221-232.
• Halpern J. From Detached Concern to Empathy: Humanizing Medical Practice. Oxford University Press, 2001.
• Shanafelt TD, Noseworthy JH. Executive Leadership and Physician Well-being: Nine Organizational Strategies to Promote Engagement and Reduce Burnout. Mayo Clinic Proceedings. 2017;92(1):129-146.

Καθηγητής Αυξέντιος Καλαγκός

Κατά τη διάρκεια της πολυετούς πορείας μου στην καρδιοχειρουργική, έχω αντιληφθεί πως κάθε επέμβαση είναι πολύ περισσότερη από μια τεχνική διαδικασία. Είναι μια στιγμή βαθιάς εμπιστοσύνης, όπου η ευθύνη απέναντι στη ζωή γίνεται σχεδόν ιερή. Θυμάμαι περιπτώσεις όπου η ιατρική γνώση συναντούσε το ανθρώπινο δράμα — ασθενείς που δεν έχασαν μόνο την υγεία τους, αλλά και την ελπίδα τους. Η πρόκληση δεν είναι μόνο να «διορθώσεις» την καρδιά, αλλά να αγγίξεις την ψυχή, να αναπτερώσεις το θάρρος και να δώσεις νόημα σε μια νέα αρχή. Αυτή η διάσταση της καρδιοχειρουργικής, όπου η επιστήμη συναντά την ανθρωπιά, είναι που με ωθεί καθημερινά να εξελίσσω τη γνώση μου και να υπηρετώ τον άνθρωπο με αρετή, σεβασμό και ταπεινότητα.

Επίλογος Ράνιας Γάτου

Η καρδιοχειρουργική, όπως περιγράφει ο Καθηγητής Αυξέντιος Καλαγκός, δεν είναι μόνο τεχνική, αλλά μια πράξη αγάπης και σεβασμού προς τον άνθρωπο. Στο έργο του συναντώνται η καινοτομία, η επιστημονική αυστηρότητα και η ηθική ευθύνη, που καθιστούν την ιατρική όχι απλώς θεραπεία, αλλά έναν ζωντανό διάλογο με τη ζωή. Με όπλο τη γνώση και την ευαισθησία, ο Καθηγητής Αυξέντιος Καλαγκός μας υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε καρδιακή επέμβαση βρίσκεται μια ανθρώπινη ιστορία, μια ελπίδα και μια ευκαιρία για αναγέννηση. Η επιστήμη του μέλλοντος δεν είναι παρά η επιστήμη της καρδιάς, της ψυχής και του πνεύματος. Η καρδιοχειρουργική, όπως διαμορφώνεται μέσα από το έργο του Καθηγητή Αυξέντιου Καλαγκού, αποτελεί μια μοναδική τομή μεταξύ επιστήμης και ανθρωπισμού, μεταξύ τεχνολογίας και ψυχής. Στο αιώνα της πληροφορίας και των μηχανών, όπου η τάση είναι να απογυμνωθεί η ιατρική από το ανθρώπινο πρόσωπο, ο καθηγητής υπενθυμίζει ότι η καρδιά που χειρουργείται δεν είναι απλώς ένας βιολογικός οργανισμός, αλλά η έδρα των συναισθημάτων, της ελπίδας και της ζωής. Η καινοτομία που πρεσβεύει δεν αναζητά απλά τη βελτίωση της τεχνικής, αλλά υπηρετεί την αναβάθμιση της ανθρώπινης εμπειρίας και αξιοπρέπειας. Με σεβασμό στη ζωή, στη μοναδικότητα κάθε ασθενούς και με αίσθημα ευθύνης, η καρδιοχειρουργική μετατρέπεται σε μια τέχνη που αγγίζει το βάθος της ύπαρξης. Η φιλοσοφική διάσταση που συνοδεύει το επιστημονικό έργο του Καθηγητή Αυξέντιου Καλαγκού αναδεικνύει τον ρόλο του γιατρού όχι μόνο ως θεραπευτή, αλλά ως φρουρού της ανθρώπινης υπόστασης και ελπίδας. Αυτή η συνέντευξη δεν είναι απλώς μια αναφορά σε τεχνικές και επιτεύγματα· είναι μια βαθιά πρόσκληση σε όλους μας να επαναπροσδιορίσουμε την έννοια της επιστήμης, θέτοντάς την στην υπηρεσία της ζωής και του πνεύματος.

Παρουσίαση Χειρουργείου Ανοιχτής Καρδιάς (Τεχνικό κείμενο)

Το χειρουργείο ανοιχτής καρδιάς αποτελεί μια από τις πλέον απαιτητικές επεμβάσεις στην καρδιοχειρουργική, όπου ο χειρουργός επεμβαίνει άμεσα στο εσωτερικό της καρδιάς για τη διόρθωση βλαβών των βαλβίδων, των αγγείων ή του μυοκαρδίου. Η πολυπλοκότητα και οι κίνδυνοι που σχετίζονται με την επέμβαση απαιτούν υψηλό επίπεδο τεχνικής αρτιότητας, άριστη προετοιμασία και συντονισμό πολυεπιστημονικής ομάδας. Η προεγχειρητική αξιολόγηση περιλαμβάνει λεπτομερή καρδιολογικό έλεγχο με χρήση υπερηχοκαρδιογραφήματος, καρδιακής αγγειογραφίας και αιματολογικών εξετάσεων. Στόχος είναι η ακριβής εκτίμηση της βλάβης και η εκτίμηση του γενικού λειτουργικού καθεστώτος του ασθενούς. Η προετοιμασία της αναισθησίας και η σχεδίαση της επέμβασης γίνονται με γνώμονα τη μέγιστη ασφάλεια.

Κατά τη διάρκεια του χειρουργείου, ο ασθενής συνδέεται σε εξωσωματική κυκλοφορία, η οποία αναλαμβάνει τη λειτουργία καρδιάς και πνευμόνων, επιτρέποντας στον χειρουργό να εργαστεί σε μια σταθερή, αιμάτινη καρδιά. Η πρόσβαση πραγματοποιείται συνήθως μέσω μέσης στερνοτομής. Ακολουθεί η διόρθωση ή αντικατάσταση της πάσχουσας βαλβίδας, η αορτοστεφανιαία παράκαμψη ή η επισκευή του μυοκαρδίου. Ο Καθηγητής Αυξέντιος Καλαγκός ενσωματώνει καινοτόμες τεχνικές, όπως τη χρήση βιοβασισμένων υλικών που μειώνουν την ανοσολογική απόκριση, καθώς και μεθόδους ελάχιστης επεμβατικότητας που περιορίζουν τη χειρουργική κάκωση και επιταχύνουν την αποκατάσταση.Η άμεση παρακολούθηση σε μονάδα εντατικής θεραπείας εστιάζει στη σταθεροποίηση της αιμοδυναμικής λειτουργίας, στην πρόληψη λοιμώξεων και στην υποστήριξη της αναπνευστικής λειτουργίας. Η ψυχολογική υποστήριξη και η αποκατάσταση, βασισμένες σε μια ολιστική προσέγγιση, αποτελούν κρίσιμο κομμάτι της συνολικής θεραπείας.Η καρδιοχειρουργική του Καθηγητή Αυξέντιου Καλαγκού δεν είναι μόνο τεχνική διαδικασία. Κάθε βήμα συνοδεύεται από σεβασμό στην ανθρώπινη υπόσταση, αναγνωρίζοντας ότι η επιστήμη είναι μέσο για τη βελτίωση της ζωής, και όχι αυτοσκοπός. Η προσέγγισή του αγκαλιάζει τον ασθενή ως ολότητα — σωματική, ψυχική και πνευματική — καθιστώντας την ιατρική πράξη μια βαθιά ηθική αποστολή.

Βιβλιογραφία

• Carpentier, A. (1983). Cardiac Valve Surgery: The French Correction. Springer-Verlag.
• Baumgartner, H., et al. (2017). “2017 ESC/EACTS Guidelines for the management of valvular heart disease.” European Heart Journal, 38(36), 2739–2791.
• Gammie, J.S., et al. (2018). “Minimally invasive mitral valve surgery: state of the art.” European Journal of Cardio-Thoracic Surgery, 53(3), 494–503.
• Otto, C.M. (2017). Textbook of Clinical Echocardiography.
• Nguyen, T.C., et al. (2019). “Biomaterials in cardiac surgery: advances and perspectives.” Journal of Thoracic Disease, 11(12), 5074–5084.
• Nussmeier, N.A., et al. (2019). “Perioperative care and outcomes in adult cardiac surgery.” Anesthesiology Clinics, 37(3), 475–493.

Ο Χειρουργός ως Ηθικό Υποκείμενο: Στιγμές Απόφασης, Στιγμές Ευθύνης

Προς τιμήν του Διεθνούς Φήμης Καθηγητή Καρδιοχειρουργικής Αυξέντιου Καλαγκού

Εκεί όπου η απόφαση γίνεται προσευχή

Υπάρχουν στιγμές μέσα στο χειρουργείο που δεν περιγράφονται από κανένα πρωτόκολλο, ούτε αποτυπώνονται στις εικόνες της μαγνητικής ή στους δείκτες της καρδιολογικής μονάδας. Είναι στιγμές σιωπηρής απόφασης, όπου ο χειρουργός στέκεται όχι μόνο απέναντι σε μια καρδιά που πάλλεται αλλά και μπροστά στον ίδιο του τον εαυτό, ως ηθικό υποκείμενο. Σε εκείνο το κρίσιμο δευτερόλεπτο, η επιστήμη συναντά την εσωτερική αλήθεια, και η δεξιοτεχνία αναμετριέται με το ήθος της πράξης.

Σε τέτοιες στιγμές μάς θυμίζει ο Καθηγητής Αυξέντιος Καλαγκός ότι η ιατρική δεν είναι μόνο τέχνη του χεριού, αλλά και τέχνη της συνείδησης. Μια τέχνη που διαμορφώνεται σε χρόνια μελέτης, σε σιωπηλές αγωνίες, σε διαρκή πάλη ανάμεσα στο «μπορώ» και το «οφείλω».

Η χειρουργική — και ιδίως η καρδιοχειρουργική — είναι μια από τις ελάχιστες ιατρικές πράξεις που απαιτούν ακαριαίες αποφάσεις με υπαρξιακό βάρος. Ο χειρουργός δεν είναι απλώς ένας τεχνικός του ανθρώπινου σώματος, αλλά ένας φορέας ευθύνης απέναντι στη ζωή και το νόημά της. Καλείται να αποφασίσει σε πραγματικό χρόνο, υπό ψυχολογική πίεση, μερικές φορές με περιορισμένα δεδομένα — και όμως να ενεργήσει με σαφή ηθική κρίση.Σύμφωνα με τον φιλόσοφο Paul Ricoeur, η ηθική δεν είναι ένα αφηρημένο σύστημα κανόνων, αλλά μια πράξη κρίσης εντός του συγκεκριμένου, μέσα στο ρίσκο της πραγματικότητας (Ricoeur, P. “Oneself as Another”, University of Chicago Press, 1992). Ο χειρουργός καλείται καθημερινά να ενσαρκώσει αυτή τη «εντός κρίσης» ηθική, παίρνοντας αποφάσεις που συχνά κινούνται μεταξύ της ιατρικής αβεβαιότητας και της υπαρξιακής βεβαιότητας: να προασπίσει τη ζωή, να τιμήσει την αξιοπρέπεια, να μη γίνει θεός ούτε μηχανή, αλλά να παραμείνει άνθρωπος∙ ένας άνθρωπος που, με οδηγό την πίστη του στον Χριστό, γνωρίζει τα όριά του και ταπεινά υπηρετεί το μυστήριο της ζωής. Η βιοηθική προσφέρει πλαίσιο, χωρίς όμως να λύνει το υπαρξιακό δίλημμα. Το μοντέλο των Beauchamp & Childress (Principles of Biomedical Ethics, 7η έκδ.) θέτει τέσσερις αρχές: ωφελιμότητα, μη βλάβη,σεβασμός της αυτονομίας και δικαιοσύνη. Αυτές δεν είναι οδηγίες χρήσης· είναι αξιακά φίλτρα. Ο χειρουργός πρέπει κάθε φορά να τις ισορροπήσει στην πράξη — πότε θα ωφελήσει, πότε θα αποφύγει να βλάψει, πότε θα ακούσει τον ασθενή ακόμη και αν διαφωνεί, πότε θα πράξει δίκαια στο σύστημα που συχνά δεν είναι δίκαιο.

Ο Emmanuel Levinas υπενθυμίζει πως η ευθύνη για τον άλλον προηγείται κάθε λογικής ή κανόνα (Levinas, E. “Totalité et Infini”, 1961). Ο ασθενής, ξαπλωμένος μπροστά στον χειρουργό, δεν είναι «περιστατικό» αλλά πρόσωπο που καλεί σε προσωπική ανταπόκριση. Ο γιατρός οφείλει να δει στο πρόσωπο αυτό όχι μόνο τον κίνδυνο και τη στατιστική, αλλά τη μοναδικότητα που αξίζει σεβασμό — κι ενίοτε, θυσία.Η στιγμή που ένας χειρουργός αγγίζει την καρδιά ενός άλλου ανθρώπου — με ψυχραιμία αλλά και με επίγνωση — μπορεί να θεωρηθεί ως μυστήριο. Η πνευματικότητα δεν είναι αντίθετη της επιστήμης· είναι η συνείδηση ότι η πράξη σου διασχίζει το όριο μεταξύ βιολογίας και νοήματος. Όπως έγραφε ο Sir William Osler: “The practice of medicine is an art, not a trade; a calling, not a business.”

Ο Καθηγητής Αυξέντιος Καλαγκός ενσαρκώνει αυτό το ηθικό πρότυπο του ιατρού. Όχι μόνον για τις αμέτρητες σωτήριες επεμβάσεις του, αλλά διότι υπήρξε και δάσκαλος της ηθικής σιγής — αυτής της ήρεμης βεβαιότητας που δεν κραυγάζει, αλλά πράττει.Στην εποχή της υπερεξειδίκευσης, όπου η πληροφορία υπερισχύει της σοφίας, εκείνος μας υπενθυμίζει ότι ο καρδιοχειρουργός δεν είναι μόνο χέρια που επεμβαίνουν, αλλά και συνείδηση που αφουγκράζεται. Μια μορφή αφοσιωμένη όχι μόνο στην επιστήμη, αλλά και στην ελπίδα.Και τελικά, εκεί βρίσκεται και το αληθινό μεγαλείο: Στο πρόσωπο του χειρουργού που, ακόμη και τη στιγμή της κρίσης, παραμένει άνθρωπος.

Κλείνοντας, ας θυμόμαστε τα λόγια του μεγάλου ιατρού William Osler:
«Η πρακτική της ιατρικής είναι επιστήμη της αβεβαιότητας και τέχνη της πιθανότητας. Όμως, πάνω απ’ όλα, είναι πράξη ελπίδας.» Μια πράξη που, στο πρόσωπο του Διεθνούς Φήμης Καθηγητή Αυξέντιου Καλαγκού, βρίσκει την πιο ευγενή και αυθεντική της έκφραση.