Του συνεργάτη μας δημοσιογράφου Βαγγέλη Πάλλα.
Τη στιγμή που οι κοινωνικοί κατειλημμένοι χώροι στην Ελλάδα δέχονται ολομέτωπη επίθεση, η κοινωνική αυτενέργεια στην Ευρώπη είναι σαφώς πιο ανεπτυγμένη σε αρκετές χώρες, σαφώς πιο διαδεδομένη και σε πολλές περιπτώσεις εντελώς… νόμιμη.
Η… πολιτισμένη Δανία
Τρανό παράδειγμα η κατειλημμένη αυτοδιαχειριζόμενη κοινότητα της Christiania στη Δανία, η οποία φιλοξενεί και τον μεγαλύτερο αριθμό ατόμων από κάθε άλλο χώρο (1.000). Ο μικρός αυτός οικισμός ξεκίνησε την ιστορία του το 1971 όταν μία ομάδα νέων ανθρώπων κατέλαβε τον αχρησιμοποίητο μέχρι τότε, χώρο, προκειμένου να λύσει το πρόβλημα στέγασης πολλών ανθρώπων. Οι προσπάθειες της αστυνομίας της Κοπεγχάγης να ανακαταλάβει τον χώρο, ήταν πολλές, ακόμη περισσότεροι όμως ήταν και οι κάτοικοι της πόλης που στήριζαν την κατάληψη. Το 1972, η Christiania συμφώνησε με το υπουργείο άμυνας ότι οι κάτοικοί της θα πληρώνουν το ηλεκτρικό ρεύμα και την υδροδότηση και έτσι η δανέζικη κυβέρνηση την αναγνωρίζει ως ένα “κοινωνικό πείραμα”.
Αντίστοιχες περιπτώσεις νόμιμων καταλήψεων είναι και η Ernst-Kirchweger-Haus στη Βιέννη (χρησιμοποιείται κυρίως σαν κέντρο για άστεγους και πρόσφυγες, ενώ διακρίνεται για την αντιφασιστική του δράση) και η Blitz στο Όσλο της Νορβηγίας (από τις πιο σκληροπυρηνικές καταλήψεις, με αρκετά βίαιο παρελθόν). Αμφότερες έχουν συνάψει συμβόλαιο με το κράτος και τους ιδιοκτήτες των κτιρίων και έτσι δεν αντιμετωπίζουν προβλήματα ως προς τη νομιμότητά τους.
Η Ολλανδία σε κάτι… ενδιάμεσο
Σε αντίθεση με τα παραπάνω παραδείγματα, η συντηρητική κυβέρνηση της Ολλανδίας έχει αποφασίσει να ακολουθήσει σκληρή τακτική όσον αφορά στο θέμα των καταλήψεων. Από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι και το 2010 (οι καταλήψεις νομιμοποιήθηκαν το 1994), καμία κυβέρνηση δεν θεώρησε τους κατειλημμένους χώρους ως “εχθρούς”. Από την 1η Οκτωβρίου όμως του 2010 το δεξιό κόμμα του Mark Rutte, ψήφισε νόμο (kraakverbod) που απαγορεύει τις καταλήψεις και επιβάλλει ποινή φυλάκισης σε όσους συμμετέχουν σε αυτές. Είναι χαρακτηριστικό ότι από τις 350 καταλήψεις στο Άμστερνταμ, μετά την 1η Οκτωβρίου έμειναν μόλις 23.
Κατά την εισβολή της αστυνομίας στην κατάληψη Schijnheilig (πρώην σχολείο), 150 άτομα συνελήφθησαν, ενώ η πιο διάσημη κατάληψη του Άμστερνταμ, η Spuistraat Vrankrijk, γνωστή για τον ακτιβισμό της για τα δικαιώματα των ζώων, τον φεμινισμό και την παγκοσμιοποίηση, έχει πια κλείσει.
Η Ολλανδία ωστόσο παρουσιάζει μια ιδιομορφία: Σε περίπτωση που κάποιο κτίριο παραμείνει ακατοίκητο για μισό χρόνο, τότε συγκεκριμένες εταιρείες αντι-κατάληψης (πιο γνωστές οι Kamelot και Ad hoc) με την ιδιότητα του μεσίτη και σε συνεννόηση με τους τοπικούς φορείς, προσφέρουν στέγη σε πολίτες, έναντι μικρού αντιτίμου. Οι κανονικοί ενοικιαστές (σε σπίτια) πληρώνουν το νοίκι, οι ενοικιαστές των αντι-καταλήψεων πληρώνουν για τα έξοδα έκτακτης ανάγκης και ενίοτε για την επίπλωση. Οι εταιρείες όμως δεν εγγυώνται την ασφάλεια των ενοικιαστών, ενώ έχουν το δικαίωμα (υπογράφεται στο συμβόλαιο) να εισβάλλουν όποια στιγμή θέλουν στον χώρο και να κάνουν έλεγχο (πολλές φορές ψάχνουν να βρουν “χόρτο”, που ενδέχεται να έχει φυτέψει ο ενοικιαστής!).
Η… καλλιτεχνική Γερμανία
Βερολίνο. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της εναλλακτικής κουλτούρας της πόλης υπήρξαν οι πολλές -πρώην, πλέον- καταλήψεις. Σήμερα, η πρωτεύουσα της Γερμανίας αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα στέγασης και έτσι οι κατειλημμένοι χώροι λιγοστεύουν ολοένα και περισσότερο, με αποτέλεσμα να μην έχουν απομείνει παρά ελάχιστοι χώροι. Μετά από τις Kastanienallee 86, Κopi, Brunnenstrasse 183, ήρθε πριν λίγους μήνες (Σεπτέμβρη του 2012) και η σειρά της πιο ιστορικής κατάληψης στην Ευρώπη: της Kunsthaus Tacheles.
Το πενταώροφο κτίριο στην περιοχή Mitte κατασκευάστηκε το 1907 και αφού χρησιμοποιήθηκε σαν εμπορικό κέντρο, τη δεκαετία του 1930 μέλη του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος εγκατέστησαν τα γραφεία τους σε όλους τους ορόφους και για ένα διάστημα οι σοφίτες χρησιμοποιήθηκαν ως φυλακή για τους Γάλλους αιχμαλώτους πολέμου.
Παρά τις φθορές από τους βομβαρδισμούς κατά την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το κτίριο έμεινε όρθιο και παρότι πήγε να κατεδαφιστεί τη δεκαετία του 1980, μια πολυεθνική ομάδα καλλιτεχνών κατέλαβε το κτίριο και το μετέτρεψε σε χώρο τέχνης, κατορθώνοντας τελικά να κηρυχθεί διατηρητέο. Πολύ γρήγορα βρήκε μια θέση στους ταξιδιωτικούς οδηγούς του Βερολίνου ως σύμβολο της εναλλακτικής κουλτούρας, όταν το σλόγκαν “poor is sexy” άγγιζε τις καρδιές των επισκεπτών. Από την αρχή της κατάληψης γνωστοί καλλιτέχνες, όπως η χορογράφος Σάσα Βαλτς, στάθηκαν δίπλα στο κίνημα των νέων. Ο Μπιρόλ Ουνέλ, πρωταγωνιστής σήμερα στις ταινίες του Φατίχ Ακίν, έκανε εκεί τα πρώτα καλλιτεχνικά του βήματα σκηνοθετώντας τον «Καλιγούλα» (1992).
Το τέλος όμως ήρθε πριν λίγους μήνες, αφού ο νόμιμος ιδιοκτήτης του κτιρίου, η τράπεζα HSH Nordbank, αποφάσισε να βάλει λουκέτο στο Tacheles κάνοντας “έξωση” στους καλλιτέχνες. Η τράπεζα μάλιστα ανακοίνωσε πως θα πουλήσει το κτίριο.
Ο Νότος έδειξε τον δρόμο
Κι αν ο ευρωπαϊκός Βορράς προσφέρει πολλά παραδείγματα αυτοοργάνωσης και αλληλεγγύης, ο Νότος σίγουρα δείχνει τον δρόμο. Στην Ιταλία ήδη από τη δεκαετία του ’70 εγκαταλειμμένα κτίρια, αποθήκες, εργοστάσια, στρατώνες και σχολεία, καταλήφθηκαν και μεταμορφώθηκαν από τους καταληψίες σε εστίες κουλτούρας και πολιτικής, απαλλαγμένες από τον έλεγχο τόσο των αγορών όσο και του κράτους.
Οι πρώτοι κοινωνικοί χώροι στην Ιταλία καταλήφθηκαν το 1968 από αυτόνομους αριστερούς (Lotta Continua, Potere Operaio), ενώ στη συνέχεια ριζοσπάστες κομμουνιστές, αναρχικοί, καλλιτέχνες και άλλες εναλλακτικές ομάδες (πανκς, ρέιβερς) δημιούργησαν ένα κύμα καταλήψεων, δημιουργώντας πρωτίστως χώρους στέγασης και εν συνεχεία κινηματογράφους, συναυλιακούς χώρους, τόπους ψυχαγωγίας και γκαλερί τέχνης.
Από τις πιο γνωστές καταλήψεις του κινήματος ‘C.S.O.A.’ (Centro Sociale Occupato Autogestito) είναι η Corto Circuito (Ρώμη), η Conciatori (Φλωρεντία) και κυρίως οι Eterotopia και Leoncavallo στο Μιλάνο. Η τελευταία κατάληψη αποτελεί και την μεγαλύτερη στην ιταλική πόλη, ενώ πέρα από τις ριζοσπαστικές διεκδικήσεις, την ευαισθητοποίηση σε θέματα ρατσισμού και κρατικής καταστολής, φιλοξενεί και ένα εργαστήριο ξυλουργικής, άλλο ένα ραπτικής, καθώς και ένα θέατρο.
Μοναδική απαγόρευση η εκμετάλλευση του κατειλημμένου χώρου με σκοπό την κερδοσκοπία: απόλυτα ελεύθεροι, οι “ένοικοι” μπορούν λόγου χάρη να κάνουν χρήση ναρκωτικών ουσιών, όχι όμως και να επιδοθούν στην εμπορία τους.
Αντίστοιχα και στην Ισπανία
Το κίνημα των κατειλημμένων κτιρίων στην Ισπανία (okupa) ξεκίνησε από τη δεκαετία του ’60-’70 ωστόσο διευρύνθηκε σημαντικά μετά τη δεκαετία του ’90. Μέχρι τότε δεν υπήρχε θέμα νομιμότητας, καθώς οι “ένοικοι” δεν αντιμετώπιζαν προβλήματα με το κράτος. Σε αντίθεση με την Ιταλία, όπου κυριαρχούσαν οι αυτόνομοι – αριστεροί – ριζοσπάστες, στην Ισπανία ήταν έντονο το αναρχικό στοιχείο. Καταλήψεις όπως η Patio Maravillas και η Escuela Popular de Prosperidad στη Μαδρίτη, δραστηριοποιούνταν κυρίως στον αντιεξουσιαστικό χώρο, ενώ η Lavapiés που αποτελούνταν από φεμινίστριες, συμμετείχε στο nextGENDERation network.
Τα πρώτα σύννεφα για τους κοινωνικούς αυτούς χώρους ήρθαν το 1996, όταν ο τότε πρωθυπουργός, Χοσέ Μαρία Αθνάρ, εισηγήθηκε νόμο που απαγόρευε τέτοιου είδους ακτιβισμούς, με αποτέλεσμα πολλές καταλήψεις να αδειάσουν και ο αριθμός τους να μειωθεί αισθητά. Ωστόσο οι πιο σκληροπυρηνικές καταλήψεις στη χώρα των Βάσκων (gaztetxes), που διοργανώνουν πανκ συναυλίες και έρχονται συχνά σε σύγκρουση με την αστυνομία, ακόμη επιβιώνουν, ενώ τα τελευταία χρόνια έχουν ανοίξει αρκετές νέες, δείχνοντας πως σε μία περιοχή με βαθιά αυτονομιστικές τάσεις, η επιβολή της κρατικής καταστολής είναι δύσκολη υπόθεση.
Άγγλοι οι… εναλλακτικοί
Τέλος, η Αγγλία. Μπορεί η χώρα να μην φημίζεται για το κινηματικό της παρελθόν, ωστόσο οι επανοικειοποίησεις χώρων συμβαίνουν συχνά στο Λονδίνο. Καταλήψεις στέγης δεν υπάρχουν, ωστόσο πολλά μέρη αντικουλτούρας και εναλλακτικού πολιτισμού βρίσκονται στη βρετανική πρωτεύουσα. Το Cuts Cafe αυτοχαρακτηρίζεται σαν “ανοιχτός χώρος όπου άνθρωποι με δυσκολίες, γυναίκες, μετανάστες, εργαζόμενοι, συνταξιούχοι, φοιτητές, άνεργοι ή οποιοσδήποτε δεν είναι μέλος της ελίτ που πλουτίζει από την κρίση, μπορεί να επισκεφτεί το “καφέ'”. Στον χώρο γίνονται workshops, προβολές ταινιών, συζητήσεις, συλλογικές κουζίνες κτλ.
Για έναν λαό όπως οι Άγγλοι, ο παράγοντας “βιβλίο” είναι άκρως σημαντικός, γι’ αυτό και οι ανταλλακτικές βιβλιοθήκες κυριαρχούν στο Λονδίνο αλλά και σε άλλες πόλεις της χώρας. Κάτοικοι καταλαμβάνουν παλιές βιβλιοθήκες που είναι εγκαταλελειμμένες και τις επαναλειτουργούν, ενώ υπάρχουν και χώροι όπου μπορεί κάποιος να φτιάξει δωρεάν το ποδήλατό του (ο αυτοδιαχειριζόμενος χώρος 56a).
Τέλος, όσον αφορά στα δικαιώματα φύλου, ο χώρος “London Queer Social Centre” ενδείκνυται για όποιον ενδιαφέρεται για τα δικαιώματα των queer, των γκέι, των τρανς, των λεσβιών. Η κατάληψη αυτή διοργανώνει συχνά events-συζητήσεις-παρεμβάσειςς με στόχο να ευαισθητοποιήσει τους πολίτες.
